Qaraýsyz jatqan zatty alyp ketpes buryn neni bilý kerek

Elimizdegi aýlalarda jyldar boıy ornynan qozǵalmaı turǵan kólikterdi baıqaýǵa bolady. Olar shań basyp qana qoımaı, topyraqqa kómile bastaǵanymen, avtoturaqtaǵy ornyn áli de alyp tur. Kópqabatty úılerdiń kireberisterinde de osyndaı jaǵdaı jıi kezdesedi. Baspaldaq astynda jyldar boıy velosıpedter, eski balalar arbalary, qoraptar, shanalar men jıhazdar turady. Eshkim paıdalanbaıdy, biraq eshkim alyp ketpeıdi de.

Mundaı jaǵdaıda turǵyndar, ádette, eki túrli áreketke barady: biri úıdiń ortaq chatynda narazylyǵyn bildirse, endi biri bir kúni álgi zatty ún-túnsiz qoqysqa shyǵaryp tastaıdy. Muny adamdyq turǵydan túsinýge bolady. Alaıda zań turǵysynan mundaı áreket árdaıym qaýipsiz bola bermeıdi. Sebebi tot basqan velosıpedtiń de zańdy ıesi bolýy múmkin. Sol sııaqty qaraýsyz qalǵandaı kórinetin kóliktiń de ıesin anyqtaý qıyn emes.

Nelikten mundaı zatty óz betińizshe alyp ketýge bolmaıdy

Zat uzaq ýaqyt boıy qaraýsyz jatqan eken dep, ony birden ıesiz múlik dep sanaýǵa bolmaıdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq kodeksine sáıkes, ıesiz múlik — menshik ıesi joq, ıesi belgisiz nemese menshik ıesi odan bas tartqan múlik.

Alaıda kúndelikti ómirdegi «bul eshkimge kerek emes» degen túsinik pen zańdaǵy «ıesiz múlik» uǵymy eki bólek nárse. Sondyqtan bótenniń múlkine óz betińizshe ıelik etýge nemese ony alyp ketýge bolmaıdy. Áıtpese, kireberisti bosatamyn dep nemese ózine qajetsiz kóringen velosıpedti alyp ketken adam zań aldynda bótenniń múlkin ıelengen bolyp shyǵa kelýi múmkin. Sol sebepti mundaı jaǵdaıda zatty ózińiz alyp ketkennen góri onyń ıesin anyqtap, múlkin ózine aldyrǵan áldeqaıda durys ári qaýipsiz.

Al joǵalǵan nemese umyt qalǵan zattarǵa qatysty tártip ózgeshe. Eger zattyń joǵalǵany nemese bir jerde umyt qalǵany anyq bolsa, ony taýyp alǵan adam ıesi belgili bolsa, oǵan habarlaýǵa, al ıesi belgisiz bolsa, tabylǵan zat týraly polıtsııaǵa málimdeýge mindetti. Menshik quqyǵynyń basqa adamǵa ótýi zańda belgilengen merzim ótkennen keıin ǵana múmkin bolady.

Zańda ıesi ádeıi tastap ketken jyljymaly múlikke qatysty da arnaıy tártip qarastyrylǵan. Eger menshik ıesiniń zattan sanaly túrde bas tartqany anyqtalsa, ol basqa adamnyń menshigine ótýi múmkin. Degenmen munda da zań talaptary saqtalýǵa tıis. Quny 20 aılyq eseptik kórsetkishten (AEK) aspaıtyn zattarǵa, metall synyqtaryna nemese jaramsyz ónimge bir tártip qoldanylsa, al quny joǵary múlikti ıesiz dep taný úshin keı jaǵdaıda sottyń sheshimi qajet bolady.

Qarapaıym tilmen aıtqanda, qoqys jáshiginiń janynda turǵan eski oryndyq pen aýlada jyldar boıy turǵan avtokóliktiń quqyqtyq mártebesi birdeı emes. Birinshisi shynymen tastalǵan zat bolýy múmkin jáne ony alyp ketýge bolady. Al ekinshisi qansha jerden jaramsyz kóringenimen, memlekettik tirkeýde turǵan kólik bolǵandyqtan, zańdy ıesiniń menshigi bolyp qala beredi.

Kireberistegi velosıped

Kireberiste qaldyrylǵan velosıpedke, balalar arbasyna nemese basqa da zattarǵa tabylǵan zat retinde qaraǵan durys. Óıtkeni kireberis, baspaldaq alańdary, dálizder men úıdiń mańyndaǵy aýmaq turǵyndardyń ortaq múlki bolyp esepteledi. Sondyqtan mundaı jerde turǵan zat ony birinshi bolyp alyp ketýge nıet bildirgen adamnyń menshigine avtomatty túrde aınalmaıdy.

Mundaı jaǵdaıda zatty birden syrtqa shyǵaryp tastaýǵa asyqpaǵan jón. Eń áýeli onyń turǵan jeri men jaı-kúıin tirkep alǵan durys. Turǵyndar zatty sýretke túsirip, onyń turǵan kúnin, ornyn jáne jaı-kúıin kórsetip, bul týraly úıdiń ortaq chatyna habarlama jaza alady. Eger úıde MIB, PIK nemese basqarýshy kompanııa bolsa, áýeli solarǵa júgingen jón. Keı jaǵdaıda zattyń ıesi birneshe saǵattyń ishinde-aq tabylady. Sebebi ol zatty áli de paıdalanyp júrgen bolýy nemese jaı ǵana umytyp ketken bolýy múmkin. Alaıda ıesin tabý múmkin bolmaıtyn nemese onyń zattan bas tartyp, habarlamalarǵa jaýap bermeıtin jaǵdaılar da kezdesedi.

Zattyń ıesi tabylmasa, bul týraly polıtsııaǵa ótinish bergen jón. Ótinishte qandaı zat tabylǵanyn, onyń naqty qaı jerde turǵanyn, qansha ýaqyttan beri sol orynda jatqanyn jáne adamdardyń júrip-turýyna, tazalyq jumystaryna nemese qaýipsizdikke kedergi keltiretin-keltirmeıtinin kórsetý qajet. Sonymen qatar ótinishtiń qabyldanǵanyn rastaıtyn qujatty, mysaly, jazbasha jaýapty saqtap qoıǵan durys.

Odan keıin Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq kodeksiniń 245-babynyń 4-tarmaǵynda belgilengen merzim eseptele bastaıdy. Eger tabylǵan zat týraly habarlanǵannan keıin alty aı ishinde onyń ıesi anyqtalmasa nemese óz quqyǵyn málimdemese, zatty taýyp alǵan adam oǵan menshik quqyǵyn ıelene alady. Al eger zatty ózinde qaldyrýdy qalamasa, ol kommýnaldyq menshikke ótkiziledi.

Aýlada turǵan kólik

Al aýlada qaraýsyz turǵan kólikke qatysty jaǵdaı áldeqaıda basqasha.

Turǵyndar jyldar boıy dóńgeleksiz turǵan bir kólikti kórip júrýi múmkin. Alaıda bul ony buzyp ashýǵa, evakýatormen alyp ketýge, bólshekteýge nemese metall synyǵyna ótkizýge bolady degen sóz emes. Sebebi avtokólik mindetti memlekettik tirkeýge jatady. Demek, ıesi kópten beri kórinbese de, onyń zańdy menshik ıesi bar.

Eger kólik aýladaǵy qozǵalysqa kedergi keltirse, kireberiske baratyn joldy bógese, avtoturaq ornyn alyp tursa nemese bólshektelgen kólikke tán belgileri bolsa, máseleni ujymdyq ótinishpen bastaǵan jón. Ótinishti ákimdikke, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy bólimine, qajet bolǵan jaǵdaıda polıtsııaǵa joldaýǵa bolady.

Ótinishke kóliktiń fotosýretterin, naqty mekenjaıyn, tehnıkalyq jaı-kúıiniń sıpattamasyn qosa tirkep, onyń qandaı qolaısyzdyq týǵyzyp otyrǵanyn naqty kórsetý kerek. Mysaly, arnaıy tehnıkanyń júrýine, aýlany tazalaýǵa, kólik qoıýǵa, abattandyrý jumystaryna nemese turǵyndardyń qaýipsizdigine kedergi keltirip turǵanyn kórsetýge bolady.

Odan keıin kóliktiń ıesin anyqtap, tıisti shara qoldaný ýákiletti organdardyń mindetine jatady. Jergilikti jerdi abattandyrý qaǵıdalarynda ádette aýlalar men oǵan irgeles aýmaqtardy kútip ustaý talaptary, sondaı-aq bólshektelgen nemese jaramsyz kólikterdi arnaıy belgilenbegen oryndarǵa qoıýǵa tyıym salynatyny kórsetilgen.

Kóliktiń ıesi anyqtalsa, oǵan avtokólikti alyp ketý týraly talap qoıylýy múmkin. Al menshik ıesi anyqtalmasa nemese múlikten is júzinde bas tartqany belgili bolsa, másele ıesiz múlik retinde qaralýy yqtımal. Degenmen kólikke qatysty bul «taýyp aldym, kúttim, ıelenip aldym» degen qarapaıym tártippen sheshilmeıdi. Memlekettik tirkeýiniń bolýy, naryqtyq quny jáne úshinshi tulǵalardyń quqyqtary eskeriletindikten, mundaı máseleni sheshý úshin resmı rásimderden ótip, keı jaǵdaıda sotqa júginýge týra keledi.

Teorııa júzinde zań múlikti ıesiz dep tanyp, ony menshikke ótkizýge múmkindik beredi. Alaıda is júzinde turǵyndardyń basty maqsaty — bóten kólikti ıelený emes, aýlany bosatý. Sondyqtan mundaı jaǵdaıda eń durys sheshim — kólikti óz menshigińizge alýǵa árekettenbeı, ákimdik pen polıtsııanyń tıisti shara qabyldaýyna qol jetkizý. Qajet bolǵan jaǵdaıda olar kólikti arnaıy aıyp turaǵyna nemese kádege jaratý alańyna jónelte alady.

Eske salaıyq, buǵan deıin 2026 jyly Qazaqstanda 400-ge jýyq velosıped urlanǵanyn jazǵanbyz.