Qaraqabaq qupııasy: Mańǵystaýdan kóne halyqaralyq saýda ortalyǵynyń izderi tabyldy
ASTANA. KAZINFORM — Mańǵystaý oblysynda Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy Túpqaraǵan aýdanynda ornalasqan biregeı arheologııalyq eskertkish — Qaraqabaq qalashyǵynda keshendi ǵylymı zertteýler jalǵasyp jatyr.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, kópjyldyq arheologııalyq qazba jumystarynyń nátıjeleri qazirgi Qazaqstan aýmaǵynyń ejelgi halyqaralyq saýda baılanystary júıesindegi róline jańasha kózqaraspen qaraýǵa múmkindik berip otyr.
Bizdiń zamanymyzdyń I–VI ǵasyrlaryna jatatyn Qaraqabaq qalashyǵy 2006 jyly Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵy júzege asyrǵan Mańǵystaý oblysynyń tarıhı-mádenı eskertkishter jınaǵyn ázirleý jobasy aıasynda anyqtaldy.
2022 jyldan bastap Qaraqabaq qalashyǵyn zertteý jumystary men olardy qarjylandyrýdy Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty júzege asyryp keledi. Osy ýaqyt ishinde atalǵan eskertkish boıynsha 24 ǵylymı eńbek jaryq kórdi. Onyń ishinde Arheologııa ınstıtýtynyń jobalary aıasynda úsh monografııa men Scopus derekqorynda ındeksteletin toǵyz ǵylymı maqala jarııalanǵan.
Mańǵystaý oblysynyń týrıstik áleýetin damytýǵa baǵyttalǵan jobalardy iske asyrý aıasynda ǵalymdar men arheologter Qaraqabaq qalashyǵyna baryp, dalalyq zertteý jumystarymen tanysty. Іssapar barysynda júrgizilip jatqan ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri, eskertkishti odan ári zerdeleý perspektıvalary jáne ony óńirdiń týrıstik baǵyttaryna engizý múmkindikteri talqylandy.
Arheologterdiń málimetinshe, Qaraqabaq birneshe ǵasyr boıy ómir súrgen iri óndiristik-qolóner jáne saýda ortalyǵy bolǵan. Zertteýler munda metallýrgııanyń, zergerlik ónerdiń, shyny óndirisiniń jáne qysh buıymdaryn jasaýdyń joǵary deńgeıde damyǵanyn kórsetedi. Qalashyq aýmaǵynan jergilikti jerde óndirilgen kóptegen buıymmen qatar Eýrazııanyń túrli óńirlerinen jetkizilgen ımporttyq materıaldar da tabylǵan.
— Ǵylymı turǵydan erekshe qyzyǵýshylyq týdyratyn oljalardyń biri — bizdiń zamanymyzdyń I ǵasyrynan VI ǵasyrdyń birinshi jartysyna deıingi kezeńge jatatyn 150-den astam tıynnan turatyn kollektsııa. Olardyń qatarynda Parfııanyń, Ejelgi Horezmniń, Buhara Soǵdysynyń, Sasanıdtik Irannyń, Kýshan-Sasanıd memleketiniń, Vızantııa ımperııasynyń jáne Qytaıdyń teńgeleri bar. Bul oljalar Qaraqabaqtyń óz dáýirindegi halyqaralyq saýda-ekonomıkalyq baılanystarǵa belsendi qatysqanyn dáleldeıdi, — dedi arheolog Andreı Astafev.
Arheologııalyq materıaldardyń jıyntyǵy Qaraqabaqty aýqymdy óńiraralyq aıyrbas úderisterimen tyǵyz baılanysty bolǵan ejelgi dáýirdiń mańyzdy saýda-kólik toraby retinde qarastyrýǵa múmkindik beredi. Zertteýshilerdiń pikirinshe, Mańǵystaý arqyly Ortalyq Azııany, Kaspıı mańy óńirin jáne Shyǵys Eýropany baılanystyrǵan Uly Jibek jolynyń bir tarmaǵy ótken bolýy múmkin.
Buǵan qosa, buryn ǵylymı aınalymda belgisiz bolǵan Azov-Kaspıı saýda dáliziniń bolǵanyn dáleldeıtin derekter erekshe nazar aýdartady. Bul dálizde Qaraqabaq negizgi ortalyqtardyń biri qyzmetin atqarǵan. Tabylǵan materıaldar Soltústik Kavkaz, Azov mańy, Tómengi jáne Orta Edil boıy, Ońtústik Oral óńiri, sondaı-aq Orta Azııa men Taıaý Shyǵys memleketterimen tyǵyz baılanys bolǵanyn kórsetedi.
— Qaraqabaq Mańǵystaý tarıhy men Qazaqstannyń ejelgi halyqaralyq kommýnıkatsııalar júıesindegi ornyn jańasha paıymdaýǵa múmkindik beredi. Arheologııalyq oljalar bul óńirdiń ǵasyrlar boıy Shyǵys pen Batysty jalǵaǵan saýda joldarynyń mańyzdy býyny bolǵanyn dáleldeıdi. Eskertkishti odan ári zertteý Uly Jibek jolynyń damýy týraly jańa málimetter alýǵa jáne qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda júrgen tarıhı úderisterdi ǵylymı turǵydan tereńirek túsinýge jol ashady, — dedi arheolog Andreı Astafev.
Sońǵy jyldardaǵy zertteý nátıjeleri halyqaralyq saýda jáne mádenı baılanystardyń damýyndaǵy Mańǵystaýdyń tarıhı róli týraly túsinikti edáýir keńeıtti. Arheologııalyq jańalyqtar óńirdiń eki myń jylǵa jýyq ýaqyt boıy Qytaı, Úndistan, Rım, keıinirek Vızantııa ımperııalary arasyndaǵy ózara yqpaldastyqtyń mańyzdy qatysýshysy bolǵanyn aıǵaqtaıdy.
Jýyrda Qaraqabaq qalashyǵy aýmaǵynan qundy tarıhı jádiger — kóne qumyra tabylǵanyn da atap ótken jón. Ǵalymdardyń aldyn ala baǵalaýynsha, bul olja bizdiń zamanymyzdyń VI ǵasyryna jatady. Mamandardyń aıtýynsha, artefaktini jan-jaqty zertteý ejelgi qalashyq turǵyndarynyń turmys-tirshiligi, dástúrleri men qolóneriniń damý deńgeıi týraly tyń málimetter alýǵa múmkindik beredi.
Ǵalymdar sondaı-aq Qaraqabaq qalashyǵynyń ejelgi grek geografy Klavdıı Ptolemeıdiń kartasynda kórsetilgen, Kaspıı teńiziniń shyǵys jaǵalaýynda ornalasqan Aspabota qalasymen baılanysy bolýy múmkin degen ǵylymı boljamdy qarastyryp jatyr.
Zertteýshilerdiń pikirinshe, sońǵy on jyl ishinde Mańǵystaý aýmaǵynda jasalǵan jańalyqtardyń halyqaralyq ǵylymı mańyzy zor. Olar Qazaqstannyń ejelgi qurlyqaralyq kommýnıkatsııalar júıesindegi ornyn jańasha baǵalaýǵa múmkindik beredi. Alynǵan nátıjeler Uly dalanyń mádenı-tarıhı murasyn zerdeleýge eleýli úles qosyp, elimizdiń halyqaralyq ǵylymı qaýymdastyqtaǵy bedelin nyǵaıtýǵa yqpal etedi.
Buǵan deıin arheologter Jankentten sensatsııalyq olja tapqanyn jazǵanbyz.
