Qaraǵandynyń jasyl beldeýi: Qarqaraly qaraǵaıy, Buırataý bızondary, úıeńki alqaby

Qaraǵaıly qatparly Qarqaraly

Qaraǵandy oblysynda 8 birdeı orman sharýashylyǵy bar. Sonyń ishindegi eń irisi — Qarqaraly memlekettik ulttyq tabıǵı parki. Onyń 112 myń gektardan astam aýmaǵy erekshe qorǵalatyn tabıǵı aımaqqa jatady. Ulttyq park aýmaǵynyń teń jartysy – aýzy-basyn túk basqan alasa taýlar, Saryarqanyń jeli men jańbyryna ábden mújilip, ushy muqalǵan kári shoqylar. Ótkir júzin ýaqyt jonyp, shógip qalǵan. Tóbesi jup-jumyr sol taýlardyń ústinde júziktiń kózindeı jarqyrap birneshe kól jatyr. Quzar shyńnyń basynda qus uıasyndaı Shaıtankól bar. Erip jatqan muzdyǵy da, sarqyrap aqqan bulaǵy da joq. Qaıdan paıda bolǵany belgisiz.

Keıingi jyldary Qarqaralyda qaraǵaıdan góri qaraǵash kóbirek egilgen. Taý topyraǵyn zerttegen mamandar «osy durys» dep topshylapty. Sebebi qaraǵaı – shyrsha tuqymdasyna jatatyn talǵampaz aǵash, kúı talǵaıdy, kútimdi kóp qajet etedi. Al qaraǵash jer tańdamaıdy: qaqaǵan aıazǵa da, aptap ystyqqa da tózimdi. Jel julqylasa da synbaıdy, aılap sý ishpese de qýrap qalmaıdy. 2019-2025 jyldary park aýmaǵynda 150,9 gektar jerge aǵash egildi. Onyń 64,3 gektary – japyraqty, 86,6 gektary – qylqan japyraqty aǵashtar.

– Munyń bárin qolmen egemiz. Qatarlardyń arasy 3 metr, ár aǵashtyń aralyǵy – 75 santımetr. Qysta qardy úıip, kóshetterdiń ústin jaýyp qoıamyz. Kóktemde ósimdik oıanbaı turǵanda qarǵa kómip saqtaımyz da, keıin alyp egemiz. Sonda birden tamyr alyp ketedi, - deıdi Qarqaraly ormanshylyǵynyń basshysy Azamat Nurqaıdarov.

Osydan 30 jyl buryn bul jotalardyń arasy syńsyǵan qaraǵaı edi. Alaıda 1997-1998 jyldary bolǵan alapat órtte sonyń bári shyrpydaı janyp ketti. Ormandy oısyratyp ketken sol oqıǵany jurt umyta qoıǵan joq.

Qazavıaormanqorǵaý mekemesiniń Qarqaraly avıatsııalyq bólimshesiniń basshysy Tımofeı Plotnıkovtyń aıtýynsha, byltyr Qarqaraly ormandarynda jeti birdeı órt tirkelgen. Barlyǵy naızaǵaıdan tutanǵan. Al taý shatqaldaryna jetý ońaı emes. Sondyqtan órt sóndirýshi desantshylardy tikushaqpen jetkizetin de – osy Tımofeı bastaǵan top.

– Qarqaraly ulttyq parkine qarasty Baqty ormanshylyǵynda mynadaı jaǵdaı boldy: Órt shyqqanyn estı sala desantshylardy oqıǵa ornyna jedel jetkizdik. Sálden soń jel oılamaǵan jerden baǵytyn ózgertip, ot odan odan saıyn byqsyp, taý bókterinde qalyń tútin qalyptasty. Bizdiń jigitter aşy ystyń tutqynynda qaldy. Olardy evakýatsııalarǵa týra keldi. Barsaq, ústeri qap-qara kúıe, qalyń tútinniń arasynan kıno keıipkerlerindeı shyǵyp keledi.Negizi avıatsııalyq órt sóndirýshiler tobynda bir nusqaýshy, 7 desantshy bar. Tikushaq qona almaıtyn jerlerge arqanmen túsiretin qurylǵymyz bar. Órt sóndiretin jáne qorǵanys quraldarymyz túgel ári jap-jańa, - deıdi T. Plotnıkov.

Buırataýdyń bızondary

Saryarqa tósinde kanadalyq bızon baryn jurt endi ǵana bilip jatyr. Olardyń munda jetkizilgenine jeti-aq jyl boldy. Sol on bas búgin 28-ge jetti. Basy qazandaı, moıny órkeshtengen, túri susty janýardyń buzaýy jıren tústi, súıkimdi bolady eken.

Buırataý ulttyq tabıǵı parkindegi «Belodymovskıı» fılıalynda 400 gektarǵa jetetin Ortalyq Qazaqstandaǵy eń úlken qorshaý bar. Bızondarmen birge munda maraldar mekendeıdi. Asyl buǵy dep atalǵan bul janýardyń sany kóbeıip, 4 júzdeıi qorshaýdyń syrtyna shyǵarylǵan. Jalpy ulttyq park aýmaǵynda 60 túrli ań mekendeıdi. Sonyń ishinde Qyzyl kitapqa engeni – arqar. Iir múıiz, tas tuıaq – osy parktiń sımvoly.

Buırataýda qalyń orman joq. Ár jerde bir shoshaıǵan qaıyńdy toǵaılar bar. Ózen ańǵarlaryndaǵy kókterek pen qandyaǵash ósedi. Sırek kezdesetin bul aǵash álemde bes-aq jerde bar, deıdi fılıal dırektory Aıtman Omarbekov. Kóktemde dińgeginen qyp-qyzyl shyryn aǵady. Sondyqtan halyq «qandyaǵash» dep atap ketken.

– Buırataý eki fılıalǵa bólinedi jáne birden eki oblysqa qaraıdy. Aqmola oblysynda 60 myń gektar, Qaraǵandy oblysyna «Belodymovskıı» fılıalynda 28 myń gektar aýmaq bar. Sonyń bárin qosqanda, 10 paıyzy ǵana ormanmen kómkerilgen, - deıdi A. Omarbekov.

Al Saǵynysh Ázimov buǵan deıin «Kólsaı» parkinde qyzmet etken. Endi Buırataýdy da sol deńgeıge jetkizgisi keledi. Óıtkeni taýy, baýy, kóli bar, jazyq dala, beli bar. Jonynda arqar, bulan, bızon jortqan. Sýyrlary sostıyp, jolyńdy tosqan. Tabıǵaty baı ólke. Ári Astanadan alys emes. Tek joldy jóndep, jaryq, sý, ınternet tartsa, ınvestorlar men týrıster ózi-aq aǵylar edi. Al qazir kelim-ketimnen tam-tumdap túsetin 8-10 mln teńge túkke jetpeıdi.

– Investorlar tartyp, vızıt-ortalyqtar, ekodomdar men glempıngter salýdy josparlap otyrmyz. Bıyl týrısterden shamamen 10 mıllıon teńge túsedi dep kútip otyrmyz. Soǵan Ájibaı degen kólimizde balyq aýlaýǵa arnalǵan aılaqtar salý josparda bar. Sonymen birge, jol belgilerin ornatyp, ot jaǵýǵa bolatyn jáne bolmaıtyn oryndardy belgileımiz. Oryndyqtar, temeki shegetin arnaıy aımaqtar, ájethanalar men baǵyttaýshy belgiler de qoıylady. Demalýǵa kelgen adam jaqsy ásermen qaıtýyn qalaımyz,  deıdi «Buırataý» MUTP bas dırektorynyń orynbasary Saǵynysh Ázimov.

Tsıfrlyq baqylaý, órtke qarsy jańa júıe

Tehnıkalyq jaraqtaný jaǵynan Qaraǵandy oblysy ózge óńirlerden kósh ilgeri. Túkpirdegi toǵaıdyń da, ortalyqtaǵy ormannyń da mańynda órt sóndirý tehnıkalary daıyn tur. Al qoryqshylar men ormanshylar – áskerı tártippen júretin jasyl jaýyngerler ispetti.

Jedel basqarý ortalyqtary endi orman sharýashylyqtaryna da engizile bastady.

– Orman qoryna 18 beınebaqylaý kamerasy ornatylǵan. Olar 360 gradýsqa aınalyp, táýlik boıy baqylaý júrgizedi. Tútin nemese tótenshe jaǵdaı baıqalǵan sátte júıe birden ortalyqqa sıgnal jiberedi. Munda operatorlar aqparatty qabyldap, dereý tehnıka men kúshti jumyldyrady, - deıdi Qarqaraly MUTP dırektory Rýslan Túlepbekov.

Qarqaraly orman alqabynda osyndaı 18 baqylaý munarasy ornatylǵan. Teplovızor júıesi bar kameralar túnde de qozǵalysty qalt jibermeıdi. Olar tek órt pen tútindi ǵana emes, adasyp qalǵan týrısterdi de anyqtaı alady.

Aqparattyq júıe kún energııasymen jumys isteıdi. Kún jetkiliksiz bolsa, dızel generatory avtomatty túrde iske qosylady. Bul serverlik júıe otandyq mamandardyń jobasymen ázirlengen.

Sonymen birge, oblysta modýldik úlgidegi 6 jańa orman órt sóndirý stantsııasy salynǵan.

Úıeńki alqaby ósip keledi

Elimizde balamasy joq erekshe tuqymbaqty da Qaraǵandy oblysynda salý josparlanyp otyr. Onda «jabyq tamyr júıesi» ádisi qoldanylady. ıAǵnı kóshetter topyraǵymen birge túıin kúıinde saqtalady. Bul olardyń jersiný deńgeıin 80-90 paıyzǵa deıin arttyrady. Qazirgi tańda jobanyń smetalyq qujattamasyna qarajat bólindi. Qyrkúıek aıyna deıin qujattar daıyndalyp, qurylys jumystary bastalady.

Qaraǵandyda qazir bir ǵana turaqty tuqymbaq jumys isteıdi. Nysannyń aýmaǵy – 81 gektar. Bul sharýashylyq búkil óńirdi kóshetpen qamtamasyz etedi.

– Qarqaraly, Aqtoǵaı jáne Qý orman sharýashylyqtary kóshetterdi osy jerden alady. Bizde jańbyrlatyp sýarý júıesi bar. Bul ıtalııalyq qondyrǵy, 2013 jyldan beri jumys istep tur. Aýmaq ulǵaıǵan saıyn qosymsha jabdyqtar da alynady, - deıdi Orman jáne janýarlar álemin qorǵaý jónindegi Qaraǵandy sharýashylyǵynyń dırektory Maqsat Muqanov.

Qaraǵandynyń topyraǵy asa qunarly emes, qurǵaq, sortań jer. Sý tıse, aramshóp qaptaıtyn ádeti. Ony birtindep julmasa, qasyndaǵy kóshet qyltıyp óspeıdi. Mundaı aýyr jumysqa túrmede jazasyn ótep júrgender ǵana kónedi. Orman sharýashylyǵy men túzeý memekesi arasynda kelisim bar. Bul abaqtydaǵylardyń jumys istep, jalaqy alýyna, sol arqyly qoǵamǵa beıimdelýine áser etedi.

– Bul úshin 80 gektar aýmaq tolyq qorshaldy. Aınalasyna jaryqtandyrý ornattyq, jalpy uzyndyǵy – 4,5 shaqyrym. Baǵanalar qoıylyp, túngi jaryq júıesi iske qosylǵan. Kúzet pen beınebaqylaý da bar, - deıdi M. Muqanov.

Oblysta 2021 jyly 1,5 mıllıon túp aǵash egilgen. Sonyń bir bóligi búginde aıqyn nátıje berip otyr.

– Qazir keı kóshetter adam boıynan da bıik bolyp ketken. Bul – úıeńki aǵashtary. Aýmaǵy shamamen 5 gektar. Shyǵymy jaqsy, 60 paıyz deńgeıinde, - deıdi jergilikti ınspektsııa basshysynyń orynbasary Rashıd Asqarov.

Endi Shahtıng qalasynyń irgesinde de úıeńki alqaby paıda bolady. Qara topyraqqa qadalǵan myna shybyqtar 5-6 jylda japyraǵy alaqandaı ádemi aǵashqa aınalady.

Mamandardyń aıtýynsha, úıeńki bul óńirdiń tabıǵatyna jaqsy beıimdeledi, tózimdi ósimdik. 2025 jyldyń kúzinde jer tolyq daıyndalyp, 5 traktor men 35 orman qyzmetkeri jumysqa jumyldyrylǵan.

Qaraǵandy mańynda ótken ǵasyrdyń 70 jyldary egilgen orman bar. Jupar ıisi ańqyǵan qaraǵaıly qalyń ný qazir halyqtyń saıalaıtyn súıikti ornyna aınalǵan. Endi 2 mlrd aǵashtyń esebin túgeldeý úshin qaraǵandylyqtar bıyl taǵy 2 mln nan asa kóshet egedi. Olar da 40-50 jylda osylaı kókke shanshylyp ósedi. Demek ormanshylardyń búgingi jumysynyń jemisin kelesi urpaq kóredi.

Buǵan deıin «ECO aýdıt» jobasy Almatydaǵy orman sharýashylyǵy men onda ósetin aǵashtardyń san alýandyǵyn kórsetken edi. 

Sondaı-aq, Túrkistan oblysyndaǵy ekologııalyq máseleler men Syrdarııa ekojúıesine tóngen qaýip-qater máselesi kóterildi.