Qara altyn baǵamy jahandy alańdatyp otyr...
ASTANA. QazAqparat - Qazirgi ýaqytta ınternetti ashyp qalsańyz da, teledıdar men radıonyń núktesin basyp qalsańyz da aldymen kóretinińiz, estıtinińiz - munaı baǵasynyń kúrt tómendeýi, reseı rýbliniń quldyraýy. Munaı barreli dollardy jetektep alǵan. Naryq teńizine birge batady, birge qalqyp shyǵady. Kóterilse, biz de qýanyp qalamyz, óıtkeni bıýdjetimizge ekonomıkanyń ózge salalary qarjyny qasyqtap quısa, munaı ojaýmen qotara salady. Osyndaıda eliniń erteńin oılaǵan Elbasynyń kóregendigine qalaısha súısinbessiz. Munaı baǵasy shyrqap 100 dollardyń o jaq-bu jaǵyna shyqqanda, taýsylmaıtyn baılyq kózi joq, ári aýmaly-tókpeli zamanda baǵanyń qubylmasyna kim kepil. Bolashaǵymyzdyń qamyn esten shyǵarmaıyq, ekonomıkamyzdyń órge súırer ózge salalary bizge qanaǵat dep Memleket basshysynyń Ulttyq qor qurǵan sáti eske túsetini bar. Eliniń erteńin ǵana emes, bolashaq ǵasyrlardaǵy urpaqtyń qamyn jeý desek te artyq aıtqandyq bolmas. Kórshiles reseılikterdiń rýbl baǵamyn ustap turý úshin kún saıyn mıllıardtaǵan qarjysy jutylyp jatqanyn kórip te otyrmyz. Trıllıondary bar alyp eldiń qarjylaı qory azaıyp barady. Eger jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, RF ekonomıkasy órleýdiń ornyna keri ketetin túri bar. Álemdegi jaǵdaıdy baǵamdap otyrǵan aýzy dýaly sarapshylardyń boljamy da osyǵan saıady.
Al munaı eksporttaýshy ózge memleketterdiń qaly neshik. Bul arada aldymen tilge Venesýela oralady. Muhıttyń ar jaǵyndaǵy bul eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyna qaraǵanda reseılikterdiń tynys-tirshiligi kóp-kórim táýir tárizdi. Óıtkeni 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha álemdegi eń qunsyzdanǵan valıýta rýbl bolmaı shyqty. Venesýela bolıvary odan da qatty quldyrapty. Kóp jyldan beri osy eldiń úkimeti 1 dollardy 6 bolıvar deńgeıinde resmı túrde tejep kelgen. Al búgingi tańda Venesýelada dollardy 174 bolıvardan tómen baǵaǵa satyp ala almaısyz. Qazir bul eldiń halqy asa aýyr jaǵdaıdy bastan keship jatyr. Dúkenderde taýarlar jetispeıdi. Zattar túse qalǵan jaǵdaıda az ǵana ýaqyttyń ishinde typ-tıpyl bolady. Bul tipti munaı bareliniń baǵasy 110 dollar bolǵan kezde de qylań berip qalatyn. Al munaı 50 dollardan tómendegen kezeńde Venesýelada halyqtyń turmystyq jaǵdaıy múldem nasharlady. Kóptegen dúkender satylatyn taýardyń bolmaýynan jabylyp ta jatyr. Munaı baǵasy quldyraǵanynan keıin Venesýela memleketinde valıýta túgesildi, munymen birge ımport ta toqtady. Venesýela prezıdenti Nıkolas Madýro eliniń asa aýyr daǵdarysty bastan keship jatqanyn joqqa shyǵarmaıdy. Biraq dármensiz bolyp otyr. Al daǵdarysqa qarsy kúreste bul eldiń úkimetiniń naqty sharalardy qolǵa alyp jatqandyǵy jaıly sóz estilmeıdi. Bunyń ornyna tıisti salanyń basshylary qıynshylyqtyń ýaqytsha ekendigin, kóptegen kásiporyndarmen kelisimshartqa otyrǵandyqtaryn, olardyń shuǵyl túrde óz ónimderin naryqqa shyǵaratyndyǵy jaıly aıtqan qurǵaq ýádemen shektelýde. Madýro basty qıyndyq týdyryp otyrǵan azyq-túlik taýarlarynyń jetispeýshiligine baılanysty arnaıy vıtse-prezıdentti de taǵaıyndady.
Shyndyǵynda Madýro tek bir nársege - munaı baǵasy joǵary kóteriletindigine senetin tárizdi. Sodan da bolar, osy oıyn tezdetip júzege asyrý úshin túrli munaı astanalaryna - Mehıko men Máskeýden bastap Tegeranǵa jáne Er-Rııad qalalaryna arnaıy saparmen baryp ta qaıtty. Ár kezdesýinde ol munaı eksporttaýshy elderdiń kóshbasshylaryna baǵany kóterý maqsatynda usynystaryn jetkizdi, ádette basty usynysy - suranysqa jeteleıtin óndiris kólemin azaıtý. Halyqaralyq valıýta qorynyń (HVQ) boljamyna sáıkes munaı baǵasynyń quldyraý saldarynan 2015 jyly Latyn Amerıkasy elderiniń ekonomıkalyq ósimi 1,3% deıin báseńdeıdi. Bárinen buryn munaı baǵasynyń ár 10 dollarǵa tómendeýi eldiń ishki jalpy óniminiń 3,5%-ǵa qysqarýyna soqtyratyn Venesýelaǵa asa aýyr tıip otyr. Mundaı jaǵdaıda onyń ekonomıkalyq quldyraýy 7%-dy quraıdy. HVQ Batys jartysharyndaǵy elder departamentiniń dırektory Alehandro Vernerdiń (Alejandro Werner) aıtýynsha, bıylǵy jylda Venesýela Ońtústik Amerıka jáne Karıb basseıni elderine qaraǵanda kóbirek zardap shegetin túri bar. Óıtkeni, munaı-gaz sektory bul el úshin negizge kiris kózi. PdvSA ulttyq munaı kompanııasy úkimet kirisiniń jartysyna jýyǵyn jáne Venesýelanyń eksporttyq tabysynyń 80% qamtamasyz etedi. Bul el Batys jartysharyndaǵy eń iri munaı qoryna ıe memleket. Álemdik dáleldengen qordyń 6,8% osynda jáne bul kórsetkishi boıynsha dúnıejúzinde Saýd Arabııasy, Reseı, Iran, Irak jáne Kýveıtten keıingi 6-shy orynda. Venesýela kóshbasshysy munaıdyń ádil baǵasy bareline 100 dollardan kem bolmaýy tıis dep esepteıdi jáne OPEK kvotasyn tómendetý úshin jantalasa áreket etýde. Muny da túsinýge bolady, óıtkeni Venesýelada munaıdyń bir barelin óndirý úshin 50 dollar shamasynda shyǵyn shyǵady. Biraq, Parsy shyǵanaǵyndaǵy baı elder, atap aıtqanda, Saýd Arabııasy onyń usynystaryn elemeı otyr. Bular da shyǵynǵa batýda, biraq mıllıardtaǵan qory bar alpaýyt elder eki-úsh jylǵa deıin shyǵynmen jumys isteýge bar. Al maqsattary - ózderine baqtalas bolyp otyrǵan munaı eksporttaýshy elder kompanııalaryn tyǵyryqqa tireý, bankrotqa ushyratý. Sondyqtan óz ónimderin eksportqa toqtaýsyz shyǵaryp jatyr. Sodan da bolar munaı óndirý kólemin suranysqa sáıkestendirýdi kóterip jatqan elder qatary kóbeıip te kele jatqan syńaıly.
Keı málimetter Slon.ru, Megapressa.ru saıttarynan alyndy.
Erlan QOJAKELDIEV
