Qant dıabeti bastalǵanyn aǵza aldyn ala eskertýi múmkin: 7 belgi
ASTANA. KAZINFORM — Qant dıabeti birden paıda bolmaıdy. Aǵzada aýrýdyń damyp kele jatqanyn bildiretin alǵashqy belgiler baıqalýy múmkin. Shóldeý, jıi zár shyǵarý, tez sharshaý jáne kórý qabiletiniń bulyńǵyrlanýy — nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıtyn belgiler.
14 qarashada Dúnıejúzilik qant dıabetimen kúres kúni atap ótiledi. Bıylǵy naýqan «Qant dıabeti kezinde erte áreket etý» uranymen ótedi. Onyń maqsaty — aýrýdy der kezinde anyqtaýǵa, aldyn alýǵa jáne naýqastardyń keshendi medıtsınalyq kómekke qol jetkizýine basa nazar aýdarý.
Bul másele qant dıabeti, semizdik jáne júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń ózara tyǵyz baılanysyna baılanysty erekshe mańyzdy. Dárigerlerdiń aıtýynsha, bul aýrýlardyń aldyn alý men emdeýdi aýyr asqynýlar paıda bolǵanǵa deıin bastaý qajet.
Semizdik — tek syrtqy kelbetke qatysty másele emes
Máseleniń aýqymy búkil álemde artyp keledi. BUU derekteri men SOFI 2025 esebine sáıkes, álemde 673 mıllıon adam ashtyqtan zardap shegedi. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekteri men The Lancet jýrnalynda jarııalanǵan halyqaralyq zertteýge súıensek, semizdikke shaldyqqan adamdardyń sany 1 mıllıardtan asqan.
Qazaqstanda DDU-nyń halyqaralyq baǵalaýy boıynsha, eresek turǵyndardyń 56 paıyzynda artyq salmaq nemese semizdik bar. QR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jylǵy 30 maýsymdaǵy jaǵdaı boıynsha 2-tıpti qant dıabetimen aýyratyn 549 072 patsıent dınamıkalyq baqylaýda bolǵan. Bul kórsetkish bir jylda 9 paıyzǵa ósken.
— Qazir artyq salmaq pen semizdik densaýlyq saqtaý salasyndaǵy eń ózekti máselelerdiń biri bolyp otyr. Ártúrli saladaǵy dárigerler, ásirese endokrınologter, kardıologter men gınekologter bul máselege alańdaýly. Alaıda áli kúnge deıin semizdik kóbine tek estetıkalyq másele retinde qabyldanady, — deıdi endokrınolog-dıetolog Krıstına Baıkadamova.
Mamannyń aıtýynsha, semizdik — basqa da aýyr aýrýlardyń damýyna sebep bolýy múmkin sozylmaly aýrý. Olardyń qatarynda 2-tıpti qant dıabeti, júrek-qan tamyrlary júıesi men áıelderdiń reprodýktıvti júıesiniń aýrýlary bar.
— 2023 jyly Amerıkalyq kardıologııa qaýymdastyǵy bul úderisterdi birtutas uǵymǵa — kardıo-renaldy-metabolıkalyq sındromǵa biriktirdi. Bul júrek, búırek aýrýlary men metabolıkalyq buzylystardyń ózara tyǵyz baılanysyn bildiredi. Munyń mehanızmi mynadaı: vıstseraldy maıdyń shamadan tys jınalýy sozylmaly qabyný men ınsýlınge tózimdilikti týdyrady. Sonyń saldarynan qandaǵy qant deńgeıi joǵarylap, qan qysymy kóteriledi, lıpıdtik beıin nasharlaıdy. Nátıjesinde qan tamyrlary, júrek pen búırek zaqymdana bastaıdy, — dep túsindirdi Krıstına Baıkadamova.
2-tıpti qant dıabeti kóp jaǵdaıda semizdikpen qatar júredi. Tuqym qýalaýshylyq adamnyń aýrýǵa beıimdiligin arttyrǵanymen, onyń damýyna durys tamaqtanbaý, az qımyldaý jáne vıstseraldy maıdyń jınalýy da yqpal etedi.
Halyqaralyq dıabet federatsııasynyń (IDF) derekterine sáıkes, júrek-qan tamyrlary aýrýlary qant dıabetimen aýyratyn adamdar arasyndaǵy ólim-jitimniń eń jıi kezdesetin sebebi sanalady. Eger metabolıkalyq buzylystar der kezinde anyqtalmasa, qan tamyrlary zaqymdanyp, qan qysymy joǵarylaıdy, búırek pen júıke júıesi de zardap shegýi múmkin.
Qant dıabetiniń alǵashqy belgilerin qalaı tanýǵa bolady?
— Naýqastardyń jartysyna jýyǵynda dıagnoz qoıylǵan sátte-aq asqyný belgileri baıqalady. Degenmen aǵza aýrýdyń bar ekenin aldyn ala bildirýi múmkin. Eger bel sheńberi boı uzyndyǵynyń jartysynan asyp ketse, bul dárigerge qaralýǵa sebep bolýy tıis. Mysaly, boıy 170 santımetr adamda bel sheńberi 85 santımetrden az bolýy kerek, — dep atap ótti dáriger.
Maman ınsýlınge tózimdilik pen basqa da jasyryn buzylystardyń mynadaı belgilerine nazar aýdarýǵa keńes beredi:
-
moıyn men qoltyq terisiniń qaraıýy. Ony keıde kádimgi pıgmentatsııamen shatastyrýy múmkin;
-
denede kóptegen papıllomanyń paıda bolýy;
-
uıqy kezinde qoryldaý jáne tynys alýdyń ýaqytsha toqtaýy;
-
jıi zár shyǵarý, ásirese túnde;
-
tamaqtan keıin uıqyshyldyq basyp, 1–2 saǵattan soń qatty ashyǵý;
-
aıaq basynyń uıýy, ashyp-kúıdirýi nemese shanshýy, baltyr bulshyqetteriniń qurysýy;
-
dáriger qabyldaýynda qan qysymynyń turaqty túrde 140/90 mm syn. baǵ. deńgeıinen, al úı jaǵdaıynda 135/85 mm syn. baǵ. deńgeıinen joǵary bolýy.
Akýsherlik anamnezdegi mańyzdy belgilerdiń biri — salmaǵy 4 keliden asatyn balanyń dúnıege kelýi nemese júktilik kezinde qant dıabetiniń anyqtalýy. Kópshilik muny iri náresteniń dúnıege kelýi dep qabyldaýy múmkin, al dáriger úshin bul qosymsha tekserýdi qajet etetin belgi, deıdi Krıstına Baıkadamova.
Degenmen jekelegen belgilerdiń bolýy qant dıabeti dıagnozyn rastamaıdy. Al birneshe belgi qatar baıqalsa, medıtsınalyq tekserýden ótken jón.
Qant dıabetiniń aldyn alý úshin qandaı tekserýden ótý kerek?
— Aýyr metabolıkalyq buzylystardyń aldyn alý úshin 35 jastan asqan barlyq adam ashqarynǵa qandaǵy glıýkoza deńgeıin jáne glıkırlengen gemoglobındi (HbA1c) tekserýi qajet. Eger taldaý nátıjeleri qalypty bolsa, tekserýdi úsh jylda bir ret qaıtalaǵan jón. Al predıabet nemese qaýip faktorlary bolǵan jaǵdaıda jyl saıyn tekserilý kerek. Artyq salmaǵy bar jáne keminde bir qaýip faktory — týystarynda qant dıabetiniń bolýy, gıpertonııa, anamnezinde iri salmaqpen balanyń dúnıege kelýi nemese analyq bezderdiń polıkıstoz sındromy baıqalatyn adamdar 35 jasqa deıin de, ıaǵnı kez kelgen jasta tekserýden ótýi qajet, — dep keńes beredi maman.
Qaýip faktorlary birnesheý bolsa, dárigerdiń baqylaýymen áreket etý mańyzdy. Emdeý josparyna tek tirkelgen, klınıkalyq zertteýlerde tıimdiligi men qaýipsizdigi dáleldengen, sondaı-aq Eýropalyq dári-dármek agenttigi (EMA) men AQSh-tyń Azyq-túlik jáne dári-dármek basqarmasy (FDA) maquldaǵan GPP-1 retseptorlarynyń agonısteri (mysaly, semaglýtıd) engizilýi múmkin. Bul preparattar qandaǵy glıýkoza deńgeıi men dene salmaǵyn baqylaýǵa kómektesedi.
Densaýlyqty, sonyń ishinde dene salmaǵyn baqylaý — ár adamnyń óz jaýapkershiligi. Dene salmaǵy ındeksin (DSI) arnaıy saıtta eseptep, onyń kórsetkishteri neni bildiretinin bilýge bolady.
Osydan buryn Mańǵystaý oblysynda onkologııa men qant dıabetine shaldyqqandar sany artqanyn jazǵanbyz.