Qansha jerden ádil bolsań da, óz isińniń mamany bolmasań, bir jerden qatelesesiń - tóreshi N. Ermaǵambetov (FOTO)

Tipti, keıbir jarystarda qazylar ózi qalaǵan sportshyny jeńilip jatsa da, súırep jeńis tuǵyryna alyp shyǵatyn sátterin jıi baıqap qalamyz.

Mundaı ádiletsizdikti sońǵy kezderi endi-endi damyp kele jatqan ulttyq sportymyz - qazaq kúresinen de kezdestiretin boldyq.

Búgin osy tól kúresimizden halyqaralyq dárejidegi tóreshi, Qazaqstan Respýblıkasynyń qazaq kúresinen ulttyq qurama komandasynyń basshysy Nurlybek Tyshtyqpaıulymen áńgimelesip, tóreshilik jasaýdyń qyr-syrymen oı bólistik.

- Nurlybek Tyshtyqpaıuly, qazaq kúresinen ótetin jarystarǵa tórelik jasap júrgenińizge qansha jyl boldy?

- Jalpy tóreshi bolyp jumys jasaǵanyma 19 jyl boldy. Sonyń ishinde qazaq kúresinen on jeti jyl. Jalpy sambo, belbeý jáne qazaq kúresterinen halyqaralyq dárejidegi tóreshimin, 2008-2012 jyldar aralyǵynda qazaq kúresine qosymsha Respýblıkamyzda belbeý kúresinen de jarystardy uıymdastyrdym. Azııa qurlyǵynda tóreshiler alqasynyń tóraǵasy boldym.

Sol jyldary belbeý kúresinen Álem kýbogi jáne Azııa chempıonattarynda bas tóreshi bolyp jáne tóreshilerge arnaıy semınarlar uıymdastyrý jumystaryn atqardym. Kúres - óner. Ár ulttyń ǵasyrlar mádenıetimen jáne salt dástúrimen birge damyǵan óner, qazaq kúresi basqa da kúres túrlerimen óte tyǵyz baılanysty. Bul baılanysty negizi kúres ádisterimen jáne ádis jasaıtyn tásilderinen baıqaýǵa bolady. Ár eldiń kúresiniń aıyrmashylyǵy erejesinde ǵana.

- Osy jyldar aralyǵynda sizdiń tóreligińizge qatysty daýly jaǵdaılar týyndaǵan kezder boldy ma?

- Ár balýannyń beldesýinde durys ádil sheshim qabyldaýǵa tyrysyp kelem. Qazirge deıin, qatelesip, bireýdiń obal-saýabyna qalǵan emespin. Men qazylyq etken árbir jarysta búgingi kúnge deıin birde-bir daý bolǵan joq. Sportshylardan da, jankúıerlerden de shaǵym túsken emes.

- Bul sizdiń ádildigińizden be, álde kásibı biliktiligińizdiń jemisi me?

- Bul jerde kásibı biliktilik pen ádildik qatar júrýi tıis. Qansha jerden ádil bolsań da, óz isińniń mamany bolmasań, bir jerden qatelesesiń. Al qansha jerden bilikti bolsań da, ádil tórelik jasaı almasań, bári bir synǵa ushyraısyń. Sondyqtan, jan-jaqty bolý kerek.

- Tóreshi ózi tórelik jasap turǵan sport túrimen buryn aınalysqan bolýy mindetti me?

- Mindetti emes. Biraq, ár tóreshi ózi tórelik jasaıtyn sport túriniń mamany bolýy mindetti. Jaqsy bapkerden myqty sportshy shyǵýy múmkin. Alaıda, myqty sportshydan myqty bapker shyqpaýy da múmkin. Sol sııaqty ǵoı. Tóreshi ózi tórelik jasaıtyn sport túriniń barlyq aıla-tásilderi men erejelerin tolyq bilýi tıis. Qazirgi tańda qazaq kúresi alǵa damyǵan saıyn kórermender de qazaq kúresiniń erejeleri men aıla-tásilderin jetik meńgerip keledi. Bir qatelik bolsa, birden baıqap, aıǵaıǵa basady.

- «Ulttyq dárejedegi tóreshi, Halyqaralyq dárejedegi tóreshi» t.b. dep tóreshilerdi de laýazymdarǵa bólip jatamyz. Qazaq kúresinde tóreshilerge ataq-dáreje qalaı beriledi? Ony qandaı talaptarǵa saı bolǵanda beredi?

- Qazaq kúresi erejesinde tóreshilerge ataq-dáreje qalaı beriletini anyq jazylǵan. Tóreshilik erejesi men normalary Qazaqstan Respýblıkasynda qazaq kúresiniń Respýblıkalyq federatsııasynda bekitilgen. Bekitilgen ereje «sporttyq tóreshilerdiń», «ulttyq», «joǵary ulttyq» jáne «halyqaralyq dárejesiniń» tártibin ornatady jáne osy sanattarǵa berilý kandıdattardyń biliktik talaptaryn, quqyǵy men mindetterine qaraı beriledi. Tóreshi bilikti sanatyn alý úshin: Qazaq kúresinen «birinshi sporttyq» dárejesin berilgennen keıin úsh jyldan kem emes respýblıkalyq jarystarda jáne semınarlarǵa qatysyp attestatsııa ótkennen keıin «Ulttyq tóreshi» ataǵyn alady. «Ulttyq tóreshi dárejesinen» keıin taǵy da úsh jyldan kem emes halyqaralyq jarystarǵa jáne semınarǵa qatysyp attestatsııadan ótkennen keıin «Joǵary ulttyq tóreshi» ataǵyn alady. Taǵy da úsh jyldan kem emes «joǵary ulttyq tóreshiler» Qazaqstan Respýbıkasynyń federatsııasy bekitilgen usynyspen Dúnıejúzilik federatsııasynyń halyqaralyq Azııa men Álem chempıonattaryna qatysqan jáne qyzmetin jaqsy atqarǵan tóreshilerge «Halyqaralyq tóreshi» ataǵy beriledi. Sonymen qatar tóreshilik dárejesi ataǵy bir jylda emes birneshe jyldar bilikti talaptarmen retteledi.

- Qazaq kúresiniń jankúıerleri tóreshilerdiń qanshalyqty ádil ne ádil emestigin jyl saıyn ótetin «Qazaqstan Barysy» týrnırinde bir baıqap qalady. Sebebi, onda halyq kóp jınalady. Ár oblystan jınalǵan jankúıerleri óz óńirinen kelgen balýandarǵa qoldaý jasaıdy. Osy týrnırde kilemdegi tóreshi balýandarǵa upaı berý úshin ne bolmasa buzylǵan erejelerge sáıkes upaı sanyn qysqartý úshin ózi sheshim jasaýǵa batyldyq ete almaı, qaptaldaǵy tóreshilerge kóp jaltaqtap jatady. Bul tóreshiniń álsizdigi emes pe?

- «Eýrazııa Barysy» týrnırinde 2014-2015 jyldary bas tóreshi boldym. Tóreshiniń beldesý kezinde durys kórmeı qalǵan kez bolsa, bolmasa qatelesetindeı jaǵdaıǵa tap bolsa qaptaldaǵy jáne kilem jetekshisine qarap baǵa berýge quqyǵy bar. Óz tájirıbemde bas tóreshi bolǵan kezde mindetti túrde tóreshilerge jarys aldynda jınalys ótkizip óz oılaryn, pikirlerin, kórgen ádisterin ádil jáne durys batyl qadammen baǵalaı bilýge shaqyram. Tóreshiniń qatelikterine áser etetin jaǵdaı bar. Eger de tóreshi sharshaǵan bolsa, bolmasa densaýlyǵy shuǵyl kúrt túsip ketse (óıtkeni keıde jarys 7-8 saǵatqa deıin bolýy mýmkin, bolmasa alys joldan basqa qaladan kelip erteńinde tóreshilikke shyǵýy da mýmkin), sondyqtanda qatelikter bolmas úshin bas tóreshi tóreshilerdiń alqasyn úsh-tórt beldesýden keıin almastyryp turady.

- Jyl saıyn ótetin «Qazaqstan Barysy» týrnırin sońǵy jyldary «Boets» telearnasy arqyly álem elderine tikeleı efırde kórsetip keledi. Qatelespesem siz osy arnada jarys kezinde bir-eki ret balýandarymyzdy tanystyryp, qazaq kúresiniń erejeleri, ádis-tásilderi týraly keńirek suhbat berdińiz. Bul qazaq kúresin álemge pásh etýde qanshalyqty ról atqarady?

- Iá, onyń mańyzy óte joǵary. 2012-2013 jyldary Boets telearnasynda jarystyń basynan aıaǵyna deıin tikeleı efırde suhbat berdim. 2014 jyly da «Qazaqstan Barysynda» óz erkimmen tóreshilikten bas tartyp, 120 memleketke tikeleı efır arqyly taraıtyn «Boets» telearnasynan álemge «Qazaqstan Barysy» týrnıri týraly suhbat berdim. Elimizdegi ǵana emes, alys-jaqyn shetelderdegi sport súıer qaýymǵa qazaq kúresiniń tolyq erejesimen jáne 33 balýanymyzdy tanystyrýdy óte mańyzdy dep eseptedim. Mine, sol eńbekterdiń jemisi bolar, qazir qazaq kúresine álem elderiniń balýandary da qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.

- Sosyn «Qazaqstan barysynda da, Eýrazııa barysynda da» kóp kezdesetin taǵy bir jaǵdaıdy aıtqym kelip otyr. Bul jaǵdaı birinshi ret Tarazda ótken «Evrazııa barysynda» shekten tys kózge uryp turdy. Mysalǵa sol básekedegi Monǵolııa balýandary men qazaq balýandary arasyndaǵy kezdesýge tórelik etken qyrǵyz tóreshisin alaıyq. Eki balýan beldesip, biri ekinshisin qapsyra qushaqtap laqtyra bergende, nemese, aılasyn asyryp, astyna búkteı bergende ol «TOQTA» dep, esh sebepsiz beldesýdi toqtatyp jatty. Bul tóreshiniń saýatsyzdyǵy ma, álde ózi qalaǵan balýanǵa bolmasa komandaǵa búıregi burylý ma?

- Sizdin suraǵyńyz 80 keli aqtyq beldesý dep oılaımyn, sol beldesýde Ersin Muhamedjanov óner kórsetken bolatyn. Bas tóreshi Bıtkózov Dıhanbaı aǵa boldy. Sol jyly meniń Máskeý qalasyndaǵy Ostankıno telestýdııasynda tikeleı efırden kórip suhbat berýime týra keldi. Ǵalamtorda beldesýdiń beınesi bar, ony da birneshe ret kórdim, endi sol kúni stýdııada kórgenimmen aıyrmashylyǵy aıǵaq. Aıyrmashylyǵy beıneniń jyldamdyǵynda. Daý týdyrǵan ádisti ıýtýb beınesinde monǵol balýanǵa berýge bolady, al bizdiń stýdııada kórgen beınede qazaq balýanǵa berýge bolady. Sol beldesýde bes mınýt ýaqytta esep sany teń bolǵan soń «qoıan qoltyq beldesýde» Muhamedjanov jeńiske jetken bolatyn. Endi Nurhan Osmanalıev Qyrǵyzstannyń tóreshisi týraly aıtatyn bolsaq, tájirıebesi mol halyqaralyq dárejedegi tóreshi. Ol Qyrǵyzstandaǵy qazaq kúresi federatsııasynyń ókili. Bıylǵy jyldyń «Eýrazııa Barysynda» ótkizgen halyqaralyq semınarǵa qatysqan.

Týrnırde dál sondaı qatelikti qaıtalaǵan Reseı men Qazaqstan kuramalarynda (Aıdos Ǵalymov) 74 keli salmaqta, Reseı balýany ádis bastaǵan kezde «Toqta» dep aıtqan kezde men óz bas tóreshi quqyǵymdy paıdalanyp ádis boldy dep eseptep «Taza jeńisti» Reseı balýanyna bergizgen bolatynmyn. Týrnırde endi jaqsy bilesiz, tóreshilik jasaıtyn shetelden kelgen mamandar, árıne olar bizdiń tóreshiler sııaqty jıi jarys ótkizbeıdi. Sondyqtan sondaı qatelikter bolyp turady. Osyndaı qatelikterdi boldyrmaıtyn birneshe joldary bar, sol qatelikterdi joıý úshin respýblıkalyq federatsııa kóptegen jumys atqaryp jatyr.

- Bundaı ádetterden qalaı qutylýǵa bolady?

- Endi búgúngi tańda ulttyq kúresimizde tóreshilikti jetildirý úshin eń birinshi, men oılaımyn «halyqaralyq tóreshiler lıgasyn» qurý qajet. Jalpy 10-15 shetel mamandaryn biriktirip jylda oqý-jattyǵý semınaryn uıymdastyryp halyqaralyq jarystarǵa shaqyrtý qajet. Ekinshi, ár oblystan myqty 1-2 tóreshilerdi iriktep alyp olardy Qazaqstan Respýblıkasy qazaq kúresi federatsııasynyń kúntizbesine josparlanǵan barlyq jarystarǵa tóreshilik etýge shaqyryp jáne mindetti túrde kelýin qolǵa alý kerek. Buǵan qosa osy jarystarda ár tóreshiniń deńgeıin baqylap, jarys sońynda jumysyn talqylap baǵalaý qajet. Sonymen qatar ár bir jyldyń aıaǵynda kúres beınesin kórsetip, qatelik bolyp jatsa demek qatelik neden bolǵanyn anyqtap talqylaý qajet.

- Qazirgi tól kúresimizdiń erejeleri men tórelik jasaý talaptary qazaq kúresin olımpıadalyq oıyndardyń qataryna engizýge qanshalyqty qaýqarly? Sizdiń oıyńyzsha qaı tustaryn jetildirý kerek? Qaı tustaryn múldem alyp tastaý kerek?

- Endi-endi damyp kele jatqan sport túrlerin Olımpıada oıyndarynyń baǵdarlamasyna engizý ońaı sharýa emes. Ol kóp ýaqytty, kóp eńbekti talap etedi. Talaptary da óte kóp. Qazaq kúresinen álde qaıda erte damyǵan Sambo kúresi byltyr ǵana Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna kirdi. Bizdiń qazirgi basty maqsatymyz - birinshi qazaq kúresin Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna kirgizý. Sosyn baryp, ary qaraı olımpıada baǵdarlamasyna jol ashý ońaı. Sondyqtan tynbaı eńbektenip jatqan jaıymyz bar. «Jumylyp kótergen júk jeńil». Kúrestiń bolashaǵy birlikte, úkimettiń qoldaýynda. Jalpy el bolyp qoldasaq, bolashaqta barlyǵy bolady degen senimdemiz.

- Áńgimeńizge rahmet!

Suhbattasqan Kúnsultan Otarbaı