Qansha jasta úılený kerek?
ASTANA. 25 qarasha. QazAqparat - Jyl basynan beri Shymkentte 5909 otaý tigilgen. Qalalyq Ádilet basqarmasy AHAT bóliminiń basshysy Maıra Espolovanyń bergen málimetine súıensek, ómirlik serigin taýyp, otbasyn qurǵandardyń 90%-yn jastar quraıdy eken. Degenmen aramyzda besikten beli shyqpaı jatyp-aq otaý quryp jatqandar da joq emes.
Máselen, bıyl shańyraq kótergenderdiń ishinde kámelet jasyna tolmaı nekesin qıdyrǵan 44 erli-zaıypty bar, dep jazady Ońtústik Rabat gazetine silteme jasap otyrar.kz. Sonymen qatar, jasy kelse de otbasyly bolýdy ekinshi orynǵa ysyryp, salt basymen saýyq quryp júrgenderdiń de qatary kóbeıip barady. Osy rette basylym «qansha jasta úılenip, otbasyn qurǵan durys?», «Erte me álde, asyǵýdyń qajeti joq pa?» degen suraqtarǵa jaýap izdepti.
«Otbasy shaǵyn memleket» dep jatamyz. Endeshe osy shaǵyn memleketti qurý, onda ómir súrý adamnan úlken eptilikti, kóregendilikti, shydamdylyqty talap etedi. Alaıda qazirgi jastardyń basym kópshiliginiń boıynda joǵaryda aıtylǵan qasıetterdi kezdestire almaısyń. Nátıjesinde, otbasylyq jaýapkershilikti túsinbeı úılenip jatqandar kóp. Máselen, 2011 jyly - 1344, 2012 jyly - 1526, 2013 jyly - 1450 ajyrasý faktisi tirkelse, sonyń 80%-y jastardyń úlesinde. Ajyrasýǵa nıet bildirgen erli-zaıyptylardyń aıtatyn sebepteri de kóp. Biri minez-qulqynyń sáıkessizdigin tilge tıek etse, endi biri materıaldyq jaǵdaıdyń tómendigin alǵa tartady. Osy rette aıta keteıin, shańyraq kóterip jatqandardyń arasynda kámelet jasyna tolmaǵandar da bar. Biri aıaǵyn shalys basyp, eriksiz neke qısa, endi biri jastyqtyń jalyndaǵan ystyq otymen otaý quryp jatady. QR «Neke jáne otbasy» týraly zańynda neke jasy 18 dep kórsetilgen. Alaıda, bul jas belgili bir sebepterge baılanysty (eger qyz júkti bolyp qalsa nemese jastardyń ortaq balalary bolsa) ata-anasynyń ótinishi negizinde 2 jasqa deıin tómendetiledi. Kóp jyldyq tájirıbeme súıensem, mundaı jastardan úlgili, ári irgetasy berik otbasy shyǵýy ekitalaı. Sondaı-aq, aramyzda otbasylyq ómirdi ekinshi orynǵa ysyryp tastap, jasy 30-dy alqymdap, 40-qa jaqyndaǵan qyz-jigitter de bar. Olardyń biri mansap qýyp júrse, ekinshisi «durys adam jolyqpaı júr» degen ýáj aıtady. Al, endi biri áleýmettik máselelerdi alǵa tartyp, birinshi dúnıe jıyp, baqýatty bolýdy qalaıdy. Ókinishke oraı, «baıyp, dúıim jurttan ozam» dep júrip, dúnıe-dúrmektiń kóshine ilese almaı, barmaǵyn tistep qalatyndar da kezdesedi. Maman retinde pikirim, 30 jasqa tolǵansha kez-kelgen qyz-jigit otbasyly bolý kerek», - deıdi .
«Qazirgi qazaq balasynyń minez-qulqynyń qalyptasýynda otbasylyq tárbıe basym bolýy kerek dep oılaımyn. Al, ol shańyraqtan bastaý alady. Otbasynan bastalǵan tárbıe bertin kele balanyń sanasyna áser etip, odan bolashaqta elin súıetin ultjandy tulǵa, adal jar, syıly kelin ósedi. Jalpy, keńestik dáýirde «Kelin túsirý», «Qyz uzatý», «Jańa otaý qurý», úlken ulaǵatty ádetterdiń barlyǵy ótkenniń qaldyǵy dep túsindirildi. Alaıda qazirgi tańda otbasyn qurýǵa ulttyq nemese qandaı da bir basqalaı áleýmettik tosqaýyl joq. Sondyqtan, jastar joldas tańdaǵanda, onyń boıynda ózine unaıtyn minez qyrlaryn tabýǵa tyrysady. Bolashaq otbasyn qurýda erli-zaıyptylardyń jas erekshelik daıyndyǵy ǵana emes, olardyń psıhologııalyq daıarlyǵy da mańyzdy. Bolashaq shańyraq ıeleriniń bir-birin tolyq tanyp, jaqsy túsinistik qarym-qatynasta bolýy óte mańyzdy. Otbasynyń berik bolýy bolashaq erli-zaıyptylardyń ózine baılanysty. Olar bolatyn qıynshylyqtardy aldyn-ala sezip, sanaly túrde sony jeńip shyǵýǵa bel býýy qajet. Árıne, otbasynda túrli ekonomıkalyq, áleýmettik jáne jeke tulǵalyq erekshelikterine baılanysty máseleler týyndamaı turmaıdy. Ondaıdyń sońy otbasynyń ydyraýyna ákep soǵatyny da belgili. Osy rette, jastardyń 26-30 jasta úılengeni durys dep oılaımyn» , - deıdi psıholog Zúlıpa Áziretáliqyzy.
«Árbir adamnyń ómirinde aldymen ózi týyp-ósken, sonan soń ózi qurǵan otbasynyń alar orny erekshe. Erterekte «On úshte otaý ıesi» degen atam qazaq, «ólimnen basqanyń erte bolǵany durys» dep ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa erterek qondyratyn edi. Aıta keteıin, ol kezde qazirgideı súıdim-kúıdim dep qosylatyndar az bolǵan. Jastardyń ata-anasy ózara kelisip, balalaryn úılendirgen. Nátıjesinde, keregesi keń, shańyraǵy bıik otbasy qurylǵan. Ajyrasý degen bolmaǵan. Kezinde ata-babamyz balalaryn erterek úılendirýge tyryssa, Keńes Odaǵynyń tusynda 20-45 jas aralyǵyndaǵy qyzdar men 20-50 jas aralyǵyndaǵy jigitter boıdaq júrgeni úshin ókimetke salyq tóleıtin. Munyń ózi qoǵamnyń jastardy úılenýge nasıhattaýy bolsa kerek», - deıdi Shymkent qalalyq Ál-Mýslım meshitiniń bas ımamyTáńirbergen Ergeshov.
Qyzyq derek:
Qazaq jastaryna qaraǵanda shet eldiń jastary úılenýge asyǵa bermeıtin kórinedi. Máselen, beıresmı derekterge súıensek, malaızııalyqtar qajylyqqa barmaı úılenbeıdi degen qyzyqty málimet bar. Al qytaılyqtar kóbine barys jyly otbasyn qurýdan bas tartady eken. Olardyń nanym-senimderine baılanysty barys jyly qıylǵan nekeniń baqyty baıansyz bolady dep esepteledi. Bul orystardyń mamyr aıynda úılenbeıtin yrymdaryna óte uqsas. Ókinishke oraı, orystyń osy nanymy búginde qazaq halqyna da sińisip bara jatyr. Oǵan mamyr aıynda qıylatyn nekelerdiń sany ózge aılarǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı az bolatyny dálel. Sondaı-aq, shved jastary da úılenýge kóp asyǵa bermeıtin kórinedi. Ásirese, jigitter qaýymy. Óıtkeni bul elde jigit qyzdy emes, kerisinshe, qyz jigitti tańdaıdy eken. Sondyqtan qashan bir sulý kelip ózin tańdamaıynsha shved jigitteri jalǵyz júrýge májbúr.
