Qanysh Sátbaev Qytaı ǵalymdaryn qalaı tańǵaldyrdy
PAVLODAR. KAZINFORM - Qazaq ǵylymynyń taý tulǵasy, akademık Qanysh Sátbaevtiń: «Qandaı ortada júrseń de, qandaı laýazymǵa ıe bolsań da, úsh qasıetten jańylmaǵaısyń: eńbeksúıgishtikten, sypaıygershilikten, adamgershilikten» degen sózi bar.
Ǵulama bul ustanymyn ǵumyr boıyna baǵdar etkendeı. Ǵalym jaıly estelikterden onyń bıik adamgershilik tulǵasyn, eńbek degende taý qopararlyqtaı ekpinin, kishipeıildigin, taǵysyn-taǵy aıryqsha minez-qulqyn oqyp-bilip kelemiz. Qanaǵań jaıly tom-tom kitaptar aldaǵy ýaqytta da jazyla beretini aıqyn.
Akademıktiń taǵy bir atap aıtarlyq qyry – ǵylym sáýlesin keńes ókimetiniń shekarasynan ári asyryp, jer betindegi ózge memleketterge túsirgeni. Biz sóz etkeli otyrǵan oqıǵa kitap betterinde jazyla qoımaǵan, keńes ókimeti tusynda aıtylmaǵan dúnıelerdiń biri.
1958 jyly (keı derekterde 1957 jyl dep kórsetilgen) Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık Qanysh Imantaıuly KSRO-nyń ǵylymı delegatsııasy quramynda paıdaly qazba ken oryndaryn izdeý máseleleri boıynsha Qytaıdyń alǵashqy ǵylymı konferentsııasyna qatysý úshin Beıjińge saparlaıdy. Álgi ǵylymı jıynda áıgili ǵalym Qazaqstandaǵy geologııalyq kartaǵa túsirý erekshelikteri jáne metallogenııalyq zertteýlerdiń nátıjeleri men perspektıvalary týraly mazmundy baıandama jasaıdy. Bul baıandama Qytaı geologtarynyń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyrady. Sebebi dál sol tusta Aspanasty elinde masshtaby 1:3 000 000 bolatyn bir ǵana geologııalyq karta jaryq kórgen bolatyn. Osy konferentsııadan keıin Qytaı Geologııa mınıstrliginiń ókilderi Qytaıdyń búkil aýmaǵynda paıdaly qazbalardy izdeý jáne metallogenııa boıynsha keń aýqymdy geologııalyq jumystar júrgizý ádistemesi týraly Keńes Odaǵynyń, atap aıtqanda Qazaqstannyń mamandarymen keńese bastaıdy.
Bizge bul málimetterdi jetkizgen akademık Q.Sátbaevtiń Baıanaýyldaǵy memorıaldyq mýzeıiniń qyzmetkeri Gaýhar Balabaevanyń aıtýynsha, ǵalym Qazaqstandaǵy paıdaly qazbalar, ásirese Jezqazǵan mys ken oryndarynyń mańyzy týraly baıandaı kelip, qazaq jeriniń geologııalyq baılyǵyn álem ǵalymdaryna tanystyrady. Osylaısha halyqaralyq ǵylymı ortada úlken qurmetke ıe bolǵan.
- Konferentsııada Q.Sátbaevtiń baıandamasyna Qytaı elindegi ǵylymı orta aıryqsha qyzyǵýshylyq tanytyp, onyń ǵylymı eńbekteri halyqaralyq deńgeıde moıyndalady. Tipti sol eldiń geologııa mınıstri arnaıy qabyldaıdy. Qytaıdyń ataqty geologtarynyń biri keıin óz esteliginde Sátbaev týraly: «Qazaqstannyń jer qoınaýyn tereń zerttegen, ken baılyqtaryn ǵylymı turǵydan dáleldep kórsetken asa kórnekti ǵalym. Onyń eńbekteri tek bir el úshin emes, búkil álemdik geologııa ǵylymy úshin mańyzdy bolǵan edi» dep jazyp qaldyrypty. Bul pikir Qanysh Sátbaev eńbeginiń halyqaralyq deıgeıde moıyndalǵanyn kórsetse kerek, - deıdi mýzeı ókili.
Bir qyzyǵy ǵulamanyń osy saparynda qytaılyq professor, orys jáne aǵylshyn tilderiniń oqytýshysy Chjoý Chaofan Qanysh Sátbaevtyń jeke aýdarmashysy bolady. Qazaq ǵalymynyń tereń bilimine, jeke basynyń tartymdylyǵyna, qarapaıymdylyǵy men zııalylyǵyna tánti bolǵan Chjoý Chaofan kórnekti geolog týraly jyly estelikti júreginde jyldar boıy saqtap kelgen.
- Sol bir alys 1958 jyly maǵan Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń jeke aýdarmashysy bolý baqyty buıyrdy. Onymen aralasý barysynda men onyń geologııadaǵy jańashyl jumys stıline qaıran qaldym. Sátbaev óz eliniń geologııalyq zerttelýin álemdik deńgeıge kóterip, bul salada Ulybrıtanııa, AQSh jáne ózge de aldyńǵy qatarly kapıtalıstik elderdiń ǵalymdaryn basyp ozdy. Qazaqstan metallogenııasyn zertteýde ol álemde kóshbasshy orynda boldy», - dep jazypty qytaılyq professor.
Sol sapardyń nátıjesinde Kırov atyndaǵy qazaq memlekettik ýnıversıtetindegi (qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) geologııa-geografııa fakýltetiniń bir top stýdenti Beıjiń ýnıversıtetine jiberiledi. Olar keıin atalǵan oqý ornyn qytaı tilinde támamdap shyqqan. Túlekterdiń biri, keıingi qazaqstandyq ǵalymdardyń biri, professor Seıit Qusaıynov 1996 jyly Qytaıdyń Ýhan qalasyndaǵy geologııalyq ýnıversıtette ǵylymı semınarda taǵylymdamada bolady. Sol jerde professor Chjoý Chaofanmen tanysqan eken. Ch. Chaofan Qanaǵań týraly kóptegen estelikter aıtyp, onyń Qytaı geologııa ǵylymyna tıgizgen shapaǵatyna joǵary baǵa beredi.
-Onymen jumys isteý men úshin óte qyzyqty boldy. Men ǵalymǵa suraqtardy jıi qoıatynmyn. Ol barlyǵyna muqııat jaýap bere otyryp, meniń oqýym, jumysym, turmys jaǵdaıym týraly suraıtyn. Ǵylymı konferentsııa aıaqtalǵannan keıin biz Uly Qytaı qorǵanyna ekskýrsııa jasadyq, sodan keıin Shanhaıǵa attandyq. Janymyzda ózge de keńestik jáne qytaılyq joldastar, onnan astam adam boldy. Jolda Qanysh Imantaıuly tamaq talǵamaıtyn, jatyn jaıǵa da kinámshil emes edi. Ol óte qarapaıym, tákapparlyqtan ada, minezi jumsaq ári bııazy adam boldy. Biz Shanhaıda kóshege serýendeýge shyqtyq, qalanyń kóptegen kórikti jerlerin tamashalap, dúkenderge bardyq. Qytaıdaǵy dástúr boıynsha jastar úlken kisilerdiń zattaryn tasýǵa kómektesedi. Men Sátbaevqa onyń chemodanyn kóterip júrýdi usyndym. Biraq ol buǵan: «Qazaqstanda áıel adamdardyń aýyr júk kóterýi ádepke jatpaıdy» dep jaýap berdi. Osylaısha, biz jaqsy qarym-qatynasty saqtaı otyryp, erkin ári izettilik jaǵdaıynda ómir súrdik. Ol kezde onyń jasy 60-qa jaqyndap qalsa da, densaýlyq jaǵdaıy jaqsy bolatyn. Ol tózimdiligimen jáne eńbekqorlyǵymen erekshelenetin. Joǵary adamgershilik qasıetteri men tartymdylyǵy meniń boıymda ómir boıy óshpes áser qaldyrdy» dep aıtqan eken qytaılyq ǵalym.
Sátbaevtiń ǵylymdaǵy taý tulǵa beınesin birden ańǵarǵan qytaılyq oqymystylar sol konferentsııada forfordan jasalǵan kartınany syıǵa tartady. Kartınada qytaı tilinde ıeroglıftermen:
«Aq qarly taýlar - qashalǵan asyl nefrıtteı,
Orman men aýyl typ-tynysh uıqy qushaǵynda.
Taý eteginde jalǵyz úı tur shetkeri,
Qaraǵaı aralap, tútini ushty kókke ıirilip», dep jazylypty.
Atalǵan kartınany ǵulamanyń 125 jyldyq mereıtoıynda jıen nemeresi Álıma Jarmaǵambetova Baıanaýyldaǵy mýzeıge tabystaǵan eken. Búginde ol mundaǵy erekshe jádigerler qatarynda saqtalyp tur.
Buǵan deıin Qazaq dalasynan ken izdegen Qanysh Sátbaevqa ańshylar qalaı kómekteskeni týraly jazǵanbyz.