Qan toby sırek kezdesetin donorlardy keıde ózimiz shaqyryp alamyz – Arman Aldeshov
AQTÓBE. KAZINFORM – Aqtóbede qan toby sırek kezdesetin turaqty 100 donor bar. Oblystyq qan ortalyǵy olardy únemi qoldap, mereke kúnderi syılyq beredi. Sonymen birge jumysyna keshikkender men tańerteń uıyqtap qalyp, sabaqqa barmaǵan stýdentter de qan tapsyryp, anyqtama alady. Qan ortalyǵyndaǵy jumys týraly bas dárigerdiń orynbasary Arman Aldeshov aıtyp berdi.
– Aqtóbe – elimizdiń batysyndaǵy medıtsınalyq ortalyqqa aınalǵan óńir. Osy ortalyq josparly ota, túrli tótenshe jaǵdaı, jol apaty kezinde shuǵyl qan jetkizýge qaýqarly ma?
– Qan ortalyǵy – oblystaǵy strategııalyq nysannyń biri. Munda daıyndaý, óńdeý, emdeý mekemelerine qan jetkizý mindeti qoıylǵan. Qazirgi kezde 31 medıtsınalyq mekemeni qamtyp otyrmyz. Onyń 12-i aýdandyq aýrýhana, qalǵany qaladaǵy emdeý oryndary. Ortalyq gemoónimniń 10-nan astam túrin shyǵarady. Kóbi – erıtrotsıtter. Ekinshi orynda trombotsıtter jáne plazma. 2025 jyly biz medıtsınalyq mekemelerge 16 500-den astam ónim jónelttik. Sonymen birge ortalyqta batys óńirindegi jalǵyz zerthanada bar. Munda Mańǵystaý, Batys Qazaqstan, Atyraý oblystary men Transplantatsııa boıynsha úılestirý ortalyǵymen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteımiz. Mańyzy nede? Qazirgi kezde aǵza aýystyrýdy qajet etetin adamdar kóp. Olar kezekte tur. Elimizdiń batysyndaǵy gemodıalız ortalyqtary toqsan saıyn tirkeýde turǵan naýqastardyń qan synamasyn jiberedi. Qan synamasyna Aqtóbede zertteý júrgiziledi. Naýqas uzaq ýaqyttan beri gemodıalızge táýeldi bolsa, antıdene qalyptasady. Biz sol antıdene qalyptasty ma, joq pa degen suraqqa jaýap izdeımiz. Sebebi elimizde aǵza donorlarynyń ortaq bazasy bar. Onda donor bolatyn adamdardyń naýqaspen sáıkestigi de tekseriledi. Transplantatsııa ortalyqtary tipti kún saıyn jańadan naýqastardy tirkep, derekti jiberip otyrady. Habarlama kelgen kezde qaı óńirden ekenin, naýqastyń kim ekenin anyqtap, qan synamasyn jiberedi. Biz qan quramyn tekserip, qorytyndysyn bazaǵa engizip qoıamyz. Bul donordy tabý múmkindigin arttyrady. Eger mıdyń ólimi tirkelgen jaǵdaı bolsa, aýrýhana bizge sol naýqastyń qan synamasyn jiberip, dárigerler týǵan-týystarymen sóılesedi. Kelisim berse, dárigerlerdiń qolynda qan taldaýy daıyn turady. Ortaq bazaǵa salǵan kezde donor kútip otyrǵan naýqastardyń qaısysy dál sáıkes keletini birden anyqtalady.
– Kimderge basymdyq beredi?
– Ony da baza anyqtaı alady. Gemodıalız alyp júrgen naýqastardyń bári birdeı otany kótere almaýy múmkin. Sondyqtan ózge aǵzany qabyldamaıtyny ǵana tańdalady. Adamı faktordy ysyryp qoıyp, naqty nátıje beretin jaǵyna basymdyq beriledi. Bul halyqaralyq tájirıbe. Sonymen birge otadan keıingi jaǵdaıdy da baqylap otyramyz. Máselen taıaýda oblystyq balalar aýrýhanasyna súıek kemigin aýystyrǵan naýqas tústi. Astanada ota jasalyp, qosymsha em qabyldaý úshin Aqtóbege jiberilgen. Onyń qan toby ózgerip, trombotsıtteri tómendep ketti. Bizge trombotsıtterdi irikteýge týra keldi. Ol úshin donor bazasynda tirkeýde turǵan bes adamdy shaqyryp, qan aldyq, sáıkestigin tekserdik. Eki adamnyń qany jartylaı úılesip, trombotsıtter apta boıy saqtaldy. Taıaýda ǵana ony qaıtadan Astana qalasyna jiberdi.
– Aqtóbede turaqty donor kóp pe?
– Oblysta 5 myńǵa jýyq turaqty donor bar. Donorlar bazasy únemi jańaryp otyrady. Biri kelip, biri ketip jatady.
– Eger otbasynda, ujym arasynda bireýine ota jasalsa, qan tapsyrý mindetteletin...
– Iá, buryn boldy, qazir bul talapty alyp tastady.
– Qan tapsyrýǵa keletinder arasynda sozylmaly, juqpaly aýrýyn jasyryp qalatyndar bar ma?
– Qan quramynyń bári taza ári qaýipsiz bolýy tıis. Donordy aldymen dárigerler tekseredi. Damýmed bazasy arqyly densaýlyǵy jaıly aqparat alady. Ár apta saıyn JITS ortalyǵy bizge tizimdegi adamdar týraly aqparat beredi. Sonymen birge gepatıt jutyrǵandar týraly aqparatty Juqpaly aýrýlar aýrýhanasy jiberedi. Qazir InfoGrantum baǵdarlamasy da bar. Qandaı da bir ınfektsııa, vırýs anyqtalsa tirkeýge alamyz. Ony barlyq qan ortalyǵy kórip otyrady. Ftızıopýlmonologııa ortalyǵy, JITS ortalyǵy men Juqpaly aýrýlar aýrýhanasy jáne Qan ortalyǵy derekti tirkep qoıady. Bul 2025 jyly engizilgen baǵdarlama. Sonymen birge qan eki ret tekserýden ótedi. Birinde qan toby anyqtalady, ekinshisinde ınfektsııanyń bar-joǵy tekseriledi. Eger ınfektsııa anyqtalsa, tirkep, habar beremiz. Bıyl úsh adamdan AITV juqpasy anyqtaldy. Derek oblystyq JITS ortalyǵyna jiberildi. Sonymen birge bizge stýdentter de jıi kelip, qan tapsyrady. Túrli aktsııa uıymdastyramyz. Ujymdar bizge kelmeı, ózderine shaqyra alady.
– Tatýaj jasatqandar, qas-qabaǵyn syzdyryp alǵandar qan tapsyra almaıdy degen túsinik te boldy. Ondaı tyıym bar ma?
– Mundaı shekteý joq. Tek olardyń qan quramyn tekserip, zerthanaǵa jiberemiz. Qazir kóp adam hıdjama jasatyp alady. Eger hıdjama jasatsa, birneshe aı kútýge týraly keledi. Ol kezde kóp qan joǵaltady, al bizge qalypty bolǵany durys. Sonymen birge áıelderdiń etekkir tsıklin qaraımyz. Bir qaraǵanda ol ózin qalypty sezinýi múmkin. Biraq 20-30 qadamnan keıin esinen tanyp qalyp jatady.
– Stýdentter de donor bolady eken. Olar óz sebebin túsindire me?
– Shynyn aıtý kerek, olar sabaqtan keshikken kúni nemese medıtsınalyq tekserýden ótý úshin keledi. Sonymen birge jumysshylar da keshigip qalyp, qan tapsyrady. Munda anyqtama beriledi. Anyqtamany kórsetse eki kún jumystan bosatylady. Al eger eńbek demalysynda kelse, bir kún qosyp alady. Demalysty ózi qalaǵan kúni de ala alady. Keıde jumys berýshiler jumysshysyna senbeı, suranys joldaıdy. Biz suranysqa saı jaýap beremiz.
– Bir adam jyl ishinde neshe ret qan tapsyra alady?
– Donor jylyna bes ret qana qan tapsyra alady. Eger sırek kezdesetin qan toby bolsa, qajet kezde qaıta shaqyryp alamyz. Bizde úshinshi jáne tórtinshe teris rezýs faktory óte sırek kezdesedi. Bul qan tobynyń donory 100-den sál asady. Donorlardan trombotsıtter almas buryn suranysqa qaramyz. Sebebi trombotsıtter tek 10 kún saqtalady. Onda da birden almaımyz, adamnyń ózinde qansha bar ekenin anyqtaımyz. Kóp degende tek úsh dozasyn ǵana alamyz. Ol 40 mınýt boıy apparatta jatyp, trombotsıtteri súziledi. Jıi qan tapsyrǵanda tómendep ketse, bizge basqa donordy shaqyrýǵa týra keledi. Kem degendi bir doza alamyz. Bizde ár donordyń kody bar. Donor kody, donatsııa kody jáne ónim kody jazylyp, saqtalady. Aqparatty qupııa ustaımyz, tek kody arqyly biledi. Donorlar arasynda dárigerler de bar. Qajet kezde habarlasyp, shaqyryp alamyz. Bir qýantarlyǵy donorlardyń kóbi kómek kerek kezde birden qoldaıdy. Biz de merekede olardy shaqyryp, kásipodaq pen demeýshiniń qoldaýymen syılyq berip turamyz. Birinshi ret qan tapsyrǵan adam qorqýy múmkin. Keıin turaqty donorǵa aınalyp jatady. Kóbine er adamdar qan tapsyrady. Keıde terapevtterdiń ózi qan tapsyrýǵa keńes beredi. Hıdjamanyń ornyna qan tapsyrýdy qoldaıtyndar da bar.
– Aýdandarda qan qory qalaı jasaqtalady?
– Aýdandarda da qan qory bar. Olarda kóbine birinshi qan toby bolady. Eger aýdanda teris rezýsty qan toby bar áıel júkti bolsa, olar úshin bólek qor daıyndalady. Qan qoryn árbir 40 kún saıyn jańartyp otyrady.
– Aqtóbe tórtinshi megapolıske aınalýy múmkin. Bizdegi Qan ortalyǵynyń qýattylyǵy jetkilikti me?
– Qurylys-montaj jumystary 2027 jylǵa josparlandy. Ol úshin jer telimi bólindi. Bul ǵımarat 1985 jyly salynǵan. Qan qoryn saqtaıtyn orynǵa zamanaýı tehnologııa qajet-aq. Qazir tońazytqysh, muzdatqysh jetkiliksiz. Sonymen birge epıdahýaldy baqylaý qıyn. Suranys artqanda soǵan saı bolý kerek dep oılaımyz.