Qaldyq úıindilerinen jol qurylysyna deıin: tarazdyq jas hımık fosfogıpsti kádege jaratýdyń jolyn izdep júr
ASTANA. KAZINFORM – Ǵylymǵa bala kezinen qyzyqqan Baýyrjan Kúmisbek qazir zertteýlerin tereńdetip, zerthanada túrli tájirıbeler jasaıdy. Ol ǵylymdaǵy jańalyqtary arqyly týǵan ólkesindegi jáne eldegi máselelerdi sheshýge atsalysyp, halyq ıgiligi úshin qyzmet etýdi qalaıdy.
Maqalamyzdyń keıipkeri Baýyrjan 22 jasta. T. Rysqulov aýdany Aqyrtóbe aýylynda dúnıege kelgen onyń Taraz qalasynda turyp jatqanyna tórt jyl boldy. Kolledjdi támamdaǵannan keıin, D.I.Mendeleev atyndaǵy Reseı hımııa-tehnologııalyq ýnıversıtetiniń Taraz fılıalynda oqýyn jalǵastyrdy. Qazir ekinshi kýrs stýdenti ári zerthanashy. Sondyqtan sabaq aıaqtalǵan soń, jas ǵalymnyń ýnıversıtettegi jumysy jalǵasa beredi.
– Bala kezimnen dınozavrlar men janýarlar týraly derekti fılmderdi kórip, tájirıbeler men botanıka jaıly entsıklopedııalardy oqıtynmyn. Ǵylymǵa qatystynyń bárine qyzyǵatynmyn. Al besinshi synyptan bastap hımııaǵa áýestene bastadym. Óıtkeni bir nárseni óz qolymmen jasap kórgim keletin, – dep eske alady Baýyrjan.
Sóıtip, ol úıinde lımon qyshqyly men mys kýporosynan krıstaldar ósirip kórgen. Alǵashqy eki tájirıbesi de sátti shyqqan. Al qazir komandasymen birge áldeqaıda kúrdeli túıtkildi sheshýge kúsh salyp keledi. Atap aıtqanda, qala mańynda jyldar boıy jınalyp jatqan qaldyqtardy kádege jaratý jolyn tabýǵa tyrysyp júr.
Jas zertteýshiniń sózinshe, fosfogıps tyńaıtqysh óndirýge paıdalanylatyn fosfor qyshqylyn alý kezinde paıda bolady. Taraz mańynda bul qaldyq arnaıy úıindilerge tógiledi jáne olardyń kólemi jyl saıyn ulǵaıyp keledi. QR Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda «Mıneraldy tyńaıtqyshtar» zaýytynda 832,8 myń tonna fosfogıps túzilgen. Onyń 737,7 myń tonnasy qaldyq úıindilerine jiberilgen.
– Qaldyqtar aýqymdy aýmaqta shashylyp jatyr, olardy tasymaldaýǵa da qarjy jumsalady. Al qaıta óńdesek, jol qurylysyna qajetti materıal alýǵa bolady. Aıta keteıin, bul tek Jambyl oblysyna ǵana tán másele emes, – deıdi Baýyrjan.
Talaby zor mamannyń komandasynda alty adam bar. Topqa Baýyrjan jetekshilik etedi. Biri esepteýler men teorııalyq máselelerge den qoısa, endi biri sheteldik zertteýlerdi zerdeleıdi. Sonymen birge, birneshe jas zerthanalyq tájirıbelermen aınalysady. Alǵashynda ǵylymı ádebıetterdi zertteýden bastalǵan jumys birte-birte úlgiler daıyndaý men olardyń qasıetterin tekserýge ulasqan.
– Men teorııadan góri tájirıbege jaqynmyn. Sondyqtan zerthanada jigittermen birge jıi jumys isteımin, – deıdi ol.
Zertteý ýnıversıtet fılıalynyń bazasynda júrgizilip jatyr. Oqý orny zerthanamen jáne keıbir qajetti zattarmen qamtamasyz etedi, al qalǵandaryn komanda músheleri ózderi tabady. Baýyrjannyń aıtýynsha, jaqynda ýnıversıtetke «Qazfosfat» kompanııasynyń ókilderi de kelip, zertteýshilerge qajetti qoldaý kórsetken.
Komanda quramynda fosfogıps bar kúkirtbetondy iriktep alady. Mundaı materıalda kúkirt toltyrǵysh bólshekterdi biriktiredi. Stýdentter fosfogıpsti balqytylǵan kúkirtpen aralastyryp, oǵan plastık nemese bıtým sııaqty qospalardy qosyp, tájirıbe jasaıdy. Sonyń arqasynda, materıaldy berik qyla túsýge talpynady.
Tájirıbe nátıjesinde alynǵan úlgiler alaqanǵa syıatyn kólemde. Olar dıametri shamamen jeti santımetr, qalyńdyǵy eki santımetr bolatyn dóńgelek tabletkalarǵa uqsaıdy. Zertteýshiler olardy qyzdyryp, sýǵa salyp, qysym arqyly synaıdy.
Bul kezeńde atalǵan materıaldarǵa sý keri áserin tıgizgen sátter de bolǵan. Baýyrjannyń aıtýynsha, qyzýǵa tózimdi ári qatty bolǵan keıbir quramdar sý tıgende erip, laıǵa aınalǵan. Al materıaldy ylǵaldan qorǵaý úshin jasaǵan áreketter basqa da qıyndyqtar týǵyzǵan.
– Ázirge ylǵal ótkizbeıtin, janbaıtyn ári materıaldyń jarylýyna jol bermeıtin baılanystyrýshy zatty taba almaı jatyrmyz. Temperatýra men qysymǵa tózimdiligin arttyrsaq, sýǵa shydamdylyǵy tómendeıdi. Ylǵaldan qorǵaýdy kúsheıtsek, materıal úgitilip, beriktigin joǵaltady. Jaramdy nusqany izdep, osy úderisti qaıta-qaıta qaıtalap kelemiz. Ǵylymı izdenistiń máni de osynda, – dep túsindiredi Baýyrjan.
Degenmen komanda keıbir úlgilermen jaqsy nátıjelerge qol jetkizgen.
– Jaqynda tájirıbe barysynda tórt úlginiń úsheýi jarylyp, tórtinshisi birneshe synaqqa tótep berdi. Ol sýda bir apta boıy jatty. Keıin syǵymdap synaǵanda, 140 keli júktemeni kóterdi. Quramyn jetildirgen soń, bul kórsetkishti 200 kelige jáne odan da joǵary deńgeıge jetkizgimiz keledi, – deıdi jas hımık.
Ázirge bul – jekelegen zerthanalyq tájirıbelerdiń jemisi. Materıaldyń jol qurylysyna jaramdylyǵyn áli anyqtaý qajet. Baýyrjannyń aıtýynsha, qysymǵa tózimdilikti arttyrý – sheshimin tappaǵan negizgi mindetterdiń biri. Óıtkeni ázirge úlgiler oıdaǵydaı shyqpaı otyr.
Sonymen birge, komanda bolashaqta materıaldyń tez qataıý qasıetin paıdalanǵysy keledi. Baýyrjannyń sózinshe, alynǵan materıal shamamen bir táýlikte qataıady, ıaǵnı qazirgi eń ozyq jol qurylysy tehnologııalaryndaǵy merzimnen úsh ese jyldam. Eger materıaldyń basqa da sıpattamalaryn jaqsartyp, osy qasıetin saqtap qalý múmkin bolsa, qurylys jumystaryn qysqartýǵa kómektesýi yqtımal.
Jobany aýqymdy deńgeıde júzege asyrýǵa da aýqymdy qajettilikter bar. Mysaly, materıaldy qurylysta qoldaný úshin ony kóp mólsherde óndirý kerek bolady. Sondyqtan quramdy tańdaǵanda, qospalardyń qasıetterimen qatar, olardy qoldaný qunyn da eskerýge týra keledi.
– Materıaldyń sıpattamalaryn jaqsartatyn komponentter bar. Biraq olar óte qymbat ári tabý ońaı emes. Tipti ózindik quny men ekonomıkalyq tıimdiligin eskermegenniń ózinde, mundaı qospalar tolyǵymen jaramdy formýla alýǵa kepildik bermeıdi, – deıdi Baýyrjan.
Baýyrjan ońtaıly quramdy izdep, jumys kúnderiniń basym bóligin zerthanada ótkizedi.
– Tańerteń shaı ishýden bastaımyn. Shaıdy óte jaqsy kóremin. Sodan keıin sabaqqa baramyn, sabaqtan soń zerthanashy bolyp jumys isteımin ári zertteýlermen aınalysamyn. Úıde teorııalyq materıaldardy jınaqtap, ádistemelik nusqaýlyq daıyndaımyn. Sýret salý, mýzyka tyńdaý, fılm kórý jáne beıneoıyn oınaý sııaqty súıikti isterime ýaqyt az qalady. Ádette demalys kúnderi ǵana tynyǵýǵa múmkindik týady, – deıdi ol.
«Zertteýshide qandaı qasıetter bolýy kerek?» degen suraq qoıǵanymyzda, Baýyrjan shydamdylyq, tabandylyqty jáne bilimdi atady. Sonymen qatar zertteý júrgizýge qarajat qajet ekenin atap ótti.
– Adamdar ǵylymnyń ne ekenin túsinse eken deımin. Jas urpaq ǵylymǵa qyzyǵyp, aınalasyndaǵy álemdi zertteýge umtylsa eken, – deıdi ol.
Aldaǵy ýaqytta komanda materıaldyń quramyn jetildirip, joǵary júkteme jaǵdaıynda qaıta synaqtan ótkizýdi josparlap otyr. Zertteýshiler úlgilerdiń beriktigin arttyryp, ári olardyń sýǵa tózimdiligin de saqtap qalýǵa sebep bolatyn joldy anyqtaýy tıis. Sol sebepti materıal quramyn jetildirý jumystary jalǵasyp jatyr. Ony jol qurylysyna paıdalaný múmkindigi aldaǵy synaqtardyń nátıjesine baılanysty bolmaq.
Aıta keteıik, buǵan deıin qytaılyq «alhımık» qoqysty 29 myń dollarlyq altynǵa aınaldyrǵanyn jazǵanbyz.
