Kalashnıkov avtomaty Almatyda jasalǵan

Keńes áskeri amalsyz shegingen ústine shegine berdi. Bul olardyń qoıanjúrek tabansyzdyǵynan emes edi, nemis fashısteriniń muzdaı bop qarýlanǵan jendetteri bet qaratpady. Olardyń qarýlarynyń qasynda bizdiń jaýyngerlerimizdiń qoldaryna ustaǵany balanyń oıynshyǵyndaı bolyp kórindi. Sonyń saldarynan soǵysta sheıit ketkender kóbeıgen ústine kóbeıe bergen. Al, jaralanyp jatqandardyń sany qısapsyz bolatyn. Olardyń kópshiligi aýyr jaraqat alyp, tyldaǵy áskerı gospıtalderge jóneltilip jatty. Osyndaı áskerı gospıtalderdiń birine bir kúni sol jaq ıyǵy men keýdesin dákemen tańyp tastaǵan qarapaıym serjant kelip túsken.

Jıyrmaǵa tolmaǵan jas jigittiń júzinen áli balalyqtyń taby ketpegen edi. Sondyqtan bolar, onyń qolyndaǵy shımaı-shatpaq jazba-syzbalaryna kúlip qaraǵandar az bolmady. Al, bul, shyndyǵyn aıtqanda, keıinnen álemniń barlyq túkpirine tarap ketken Kalashnıkov avtomatynyń qaǵazǵa túsken alǵashqy sulbasy edi. Iyǵynan jaralanǵan jaýynger emdelý merziminde ózi eseıip, erjetken Qazaqstandaǵy Jetisý jeriniń Mataı stansasyna keldi. Balalyq ýyzy betinen taraı qoımaǵan Mıshanyń Mataıdaǵy temir jol deposynda isteıtin dos-jarandary áli az emes edi.

-Tapansha-pýlemetke uqsaıtyn qolymdaǵy bul jazba-syzbalar áli avtomattyń aýylynan alys nárse bolatyn, qarý jasaýdyń alǵashqy qadamdary edi. Onyń qarý-jaraq qurastyrýda ózindik mańyzy boldy. Mataı stansasyndaǵy dostarymnyń ortasyna keldim, jap-jas kezim. Dostarym keremet edi. Jaraly bolyp oralǵanda, bir qushaq qylyp ózimniń jazba-syzbalarymdy ala kelgenmin. Qarý jasaýǵa qol berýin ótinip bastyqqa bardym. Bálkim, baqytyma qaraı bolar, depo bastyǵynyń tegi de meniń tegimmen birdeı - Kalashnıkov bolatyn. Onymen sóılesip kórip edim: «Óziń qarashy, qanshama parovoz qırap kelip jatyr, sen bolsań qaıdaǵyny aıtasyń» degendeı boldy. Biraq, shyndyǵynda da, temir jol men qarý-jaraq jasaýdyń ortasy jer men kókteı edi. Baılanys zat joq bolatyn. Sondyqtan, muny toqtata turýǵa, umyta turýǵa týra keldi, - dedi, óziniń Mataıǵa kelgen keıingi saparynda general-leıtenant Mıhaıl Kalashnıkov tebirene.

Bul kez kádimgi qusatar myltyqtan aıyrmasy shamaly vıntovka ustaǵan keńestik jaýyngerlerdiń qarýdan qınalyp júrgen ýaqyty bolatyn. Nemis fashısteriniń qolyndaǵydaı oq borap, saırap turǵan qarýǵa qol jetkizý búkil sarbazdyń armany boldy. Ólim men ómir betpe-bet kelgen qandy qyrǵynda jaýyngerlerdiń taǵdyryn qarý kúshi sheship jatty. Al, bizde qarý-jaraq jetispeıtin, kóp jerdi, tipti, eki adamǵa bir qarý edi.

Uly Otan soǵysynyń alǵashqy jyldarynda, tipti, qolyna qarý ustamaı soǵysqan da jaýyngerler bolǵan. Solardyń biri, máselen, tankishiler edi. Jaıaý áskerdiń ózin qarýmen qamtamasyz ete almaı jatqanda, tankishilerdiń arasynda qolyna jeke-jeke qarý ustaǵandary sırek boldy.

-Bizder ol kezde qarý jaǵynan kóp qıyndyq kórdik. Basqasyn aıtpaǵanda, 1942 jyldyń maýsym aıynyń aınalasynda, tóbemizge ushyp kelip, aınalyp turyp alatyn nemis fashısteriniń ıtalıandyq barlaý ushaǵyna jetkizip tıgizetin oq pen qarý bolmady ǵoı, - deıdi bul jaıynda áńgime qozǵalǵan tusta, soǵysta tankishiler tobynyń komandıri bolǵan Uly Otan soǵysynyń ardageri, zeınetker Máýlen Arystanbekov.

Maıdandaǵy búkil jaýyngerdiń muń-múddesi jalǵyz adamnyń júreginen jaı tapqandaı boldy. Mıhaıl Tımofeevıch kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan qaldy. Soǵystyń qıyn da aýyr kúnderin bastan ótkergen ol qarýdyń jetkiliksizdigi men álsizdigine qatty kúızeldi. Bar oıy men maqsaty qaıtken kúnde de jaýyngerlerdiń senimdi serigi bolatyn qarý jasap shyǵarý boldy. Serippesin bassań, kez-kelgen ýaqytta sóılep qoıa beretin qarý ári ot pen sýǵa da tózimdi bolsa dep oılaǵan edi. Qysqasy, bir oqpen eki qoıan atqysy keldi.

Mıhaıl Tımofeevıchke Mataıdaǵy jerlesteri kóp kómektesti. Kún saıyn soǵystan qırap aǵylyp kelip jatqan parovozdardy qaıta jóndeýdiń qıyndyqtaryna qaramaı, olar úlken erlik jasady. Bul erliktiń aty - senim edi. Arnaıy eshqandaı bilimi joq, qarapaıym serjanttyń kókeıindegi armannan bári de úmit kútti. Sonyń arqasynda Mataıda alǵashqy myltyq dúnıege kelgen edi. Myltyq deı salǵanmen, ol qarabaıyrlaý pýlemet-tapansha bolatyn.

-Men emdelý merziminde júrgen bolatynmyn. Qarý-jaraq jasaýǵa kirisip ketkennen keıin meniń ýaqytymdy uzartty. Mataıda biz eki aı boıyna qarý jasaýmen aınalystyq. Osy jerde, týra deponyń ózinde atyp kórip, synnan ótkizip júrdik. Bólmeniń ishine, terezeniń astyna qum toltyrylǵan qap qoıyp, soǵan atyp baıqap kórdik. Biraq, onyń daýsy óte qatty shyǵatyn edi, sondyqtan keıinnen aıdalaǵa baryp atatyn boldyq. Onda eshkim bolmaıtynyn bilemiz. Munyń bárin basqalardyń jumys isteýine kedergi bolmas úshin túnde isteıtinbiz. Sebebi, biz ata bastasaq, qyzyq kórgisi kelgen jurt jumysyn tastap, kelip jatatyn boldy. Sol úshin biz synaǵymyzdy túngi ýaqyttarda jasaıtynbyz, - deıdi, sóz arasynda ózi de qyzyǵa eske alyp Mıhaıl Tımofeevıch.

Kalashnıkov avtomaty qolǵa tıgende, jaýyngerler joǵaltqanyn tapqandaı boldy. Qorǵanys úshin taptyrmaıtyn eń úlken bir berik qamaldaı boldy. Olardyń qýanyshtarynda shek joq edi. Fashısterge óshtengen olar senimmen, qaımyqpaı qarsy tura alatyn boldy.

-Bul avtomattyń bir keremeti - sýdyń ishinen shyqsa da, toqtap qalmaı atyla beredi. Soǵys kezinde onyń kómegi óte kóp tıdi. Ásirese, eń alda júretin jaıaý áskerlerge ol úlken, senimdi serik boldy. Qystyń qaqaǵan sýyǵynda da, jańbyrly kúnderi de, batpaq pen sýǵa malynyp jatqan qolaısyz sátterde de avtomat sartyldap jumys isteı beredi. Tot basý, toqtap qalý degendi bilmeıdi, óte sátti oılap tabylǵan, - deıdi soǵystaǵy tankishiler komandıri Máýlen Arystanbekov.

Alǵashqy qarabaıyr nusqasy jasalyp bitken soń, Mıhaıl Tımofeevıch aınalasyndaǵylardyń aıtýymen áskerı komıssarıatqa alyp baryp kórsetedi. Istiń baıybyna baryp úlgermeı jatyp, «zańsyz qarýdy tyǵyp ustap júrsiń» dep, olar birden qamap tastaǵan. Mıhaıl Tımofeevıch onda úsh kúndeı jatyp shyǵýǵa májbúr bolǵan. Keıinnen baryp joǵarydaǵy basshylar kómek kórsete bastaıdy.

-Aldymen, qarý-jaraq jasaýdyń búkil tarıhy 1941-1942 jyldardaǵy qasiretti dúmpýlerden bastalǵanyn aıtqym keledi. Naǵyz qandy qyrǵyn soǵys júrip jatqan. Mine, sondaı jaýapty shaqta qoly tańylǵan jaı ǵana serjantqa senim artyldy. Bizdiń ótkenimizdi, kóbine, joqqa shyǵaryp jatady. Shyndyǵyn aıtqanda, Almatydaǵy Qorǵanys ónerkásibiniń hatshysy kóp kómektesti. Ol kezde sondaı qyzmet bar bolatyn. Qazaqstan Ortalyq Komıtetiniń Qorǵanys ónerkásibi hatshysy Ahmetjan Qoıshyǵululy Qoıshyǵulov edi. Sol kisiniń qabyldaýynda bolǵanymda, Almatyǵa kóship kelgen Máskeý áýe joldary ınstıtýtynyń janyndaǵy sheberhanada jaqsy úlgisin jasap shyǵarýǵa bolatynyn aıtty. Mine, solaı kómektesken adamdar boldy, ony qalaısha umytýǵa bolady. Ózimniń kitaptarymda men olardy, sondyqtan da, erekshe iltıpatpen atap óttim, - deıdi Mıhaıl Tımofeevıch Kalashnıkov.

Barsha álem moıyndaǵan bir qarýdyń tarıhy osyndaı. Ol qazir álemniń 60-qa jýyq eline taraǵan. Jaqsy nıettegiler de, aram pıǵyldaǵy qaraqshylar da bul avtomatqa úlken qurmetpen qaraıdy. Óıtkeni, ol ábden ýaqyt synynan ótken. Ókinishke oraı, onyń qazaq topyraǵynda týǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Al, ol eń aldymen, Qazaqstannyń qarapaıym ǵana eldi mekeni - Mataıda qarapaıym myltyq bolyp týyp, Almatyda avtomat bolyp jasala bastaǵan. Ony oılap tapqan altyn qoldyń ıesi - Mıhaıl Kalashnıkovtyń ózi de bizdiń eldiń túlegi, Mataıǵa keıingi kelgen sátinde, ony sol kezderi Mataıda qyzmet etken, búgingi Alataý aýdanynyń ákimi Baǵdat Mánizorov kútip alyp, erekshe syı-qurmet kórsetip, tipti, ústine qazaqtyń qasıetti shapanyn japqan bolatyn. «Jaqsy jaqsynyń qadirin jaqsy biledi» degen osy, dep jazady jýrnalıst. Ánýarbek Áýelbek «Almaty aqshamy» basylymynda.