Kaır qalasynda Tarazdan shyqqan kóptegen ǵalymdar ómir súrgen
Ekinshi ustaz
Búkil ǵylymnyń, shyn ǵylymnyń naǵyz atasy kim? Árıne Ábý Nasyr ál-Farabı. Men birde Tokıoǵa dáris oqýǵa bardym. 1994 jyly bolsa kerek shamasy. Sonda bir kisimen áńgimelestim. Qazaqstandy bilmeıdi, biraq ál-Farabıdi biledi. Sonda ol maǵan: Siz Jarallany bilesiz be? - dedi. Meni bir jerden ustaǵysy keldi ma, bilmeımin. Sosyn, men: Jaralla dep Azamaqshany aıtyp tursyz ba? - dep suradym. - Iá, ıá, Azamaqshany aıtyp turmyn, - dedi. - Siz ony qaıdan bilesiz? - dedim. Ol: Men Meshhed ýnıversıtetin bitirip edim, - deıdi. Sóıtsem Irantanýshy eken. Jaralla degen óte ataqty ǵalym bolǵan. Ony Ábilqasym Azamaqsha dep te ataıdy. Ol tań qaldy. Men oǵan bul salany kópten zerttep júrgenimdi aıttym.
Ábý Nasyr ál-Farabıdi nege ǵylymdardyń atasy deıdi? Mysaly, men fılologpyn. Siz tarıhshysyz, bireý hımık, bireý fızık. Solaı emes pe? Al ol kisi ǵylymnyń barlyq salasyn meńgergen. Ol zamanda ǵylym áli jiktele qoıǵan joq edi. Al Ábý Nasyr ál-Farabı sol kezde «Ihsa áláýlim» degen kitap jazǵan. «Ǵylymdy klassıfıkatsııalaý, ǵylymdy jikteý» degen maǵynany bildiredi. Ol tipti, Eýropa áli uıqyda jatqan kezde, mýzykanyń teorııasyn jazǵan kisi. Sonaý onynshy ǵasyrda! Ol bizdiń qazaq dalasynan shyqqan uly ǵulama! Ábý Nasyr ál-Farabıdiń bizde 8-9 kitaby shyqty. Men taıaýda Ispanııadan ál-Farabıdiń on traktatyn tapdym. Buzaýdyń terisine jazylǵan. Sony maǵan SD dıskige jazyp berdi.
Ekinshi ǵalym - Ishak ál-Farabı. Ábý Nasyr ál-Farabıdiń tustasy. 961 jyly qaıtys bolǵan. Taǵy bir ǵalym: ál-Jaýharı ál-Farabı. Ishak ál-Farabı «Dıýanı ál azat» degen kitap jazǵan. Beırýtta 4 tomdyǵy shyqqan. Ol - leksıkograf. ıAǵnı til mamany bolǵan. Bir qyzyǵy onyń Otyrarǵa kelip qaıtys bolǵany týraly derek bar. Basqa ál-Farabıler týraly mundaı derek joq. Ismaıl ben hammad ál-Jaýharı ál-Farabı 6 tom eńbek jazǵan ǵalym. Olar «Assıhaq» dep atalady. Ol shyn, aqıqat, shynaıy degen maǵynany bildiredi. Ol arab tiliniń túsindirme sózdigin jasaǵan. Sonda «Shyn arab tiliniń túsindirme sózdigi» degen maǵynany bildiredi.
Taǵy bir ǵalym - Ǵıbatýlla ıbn Ahmed ıbn Mýalla ıbn Mahmud át-Túrkistanı at-Tarazı! 1272-1333 jyldar arasynda ómir súrgen. Buny men qaıdan taptym? 2002 jyly ǵoı deımin. Kaırde jyl saıyn halyqaralyq konferentsııa bolatyn. Mýftı bolyp júrgen kezimde jyl saıyn baryp júrdim. Sonda bizdiń elshimiz, Asqar Musınov degen jigit aıtty. Ol kezde elshi. «Aǵa, Qazaqstan Mýftıiniń kelý qurmetine men elshilikte qabyldaý ótkizeıin dep edim. Kóp kisilerdi shaqyramyn. Bunyń taǵy bir sebebi bar. Sizben bir ǵalymdy tanystyramyn. Óte qyzyq adam. Qalǵanyn aıtpaı-aq qoıaıyn», - dedi. «Jaraıdy», - dedim. Keshke bardym. Bir ýaqytta boıy bıik, beti jalpaq bir kisi keldi. Qasynda uly bar. Elshi: Myna kisimen tanysyp qoıyńyz, - dedi. Men «ıá» dep, ol kisimen arabsha tanystym. Ol kisi: - Qaraǵym, men qazaqsha bilemin ǵoı. Meniń esimim Nasrulla at-Tarazı. Men Taraz degen qaladanmyn dese bola ma!? Men: - Á, solaı ma aǵa, - dep, - munda neǵyp júrsiz? - dedim. - Qaraǵym men osynda Kaır ýnıversıtetiniń professorymyn. Men Taraz qalasynan 7 jasymdy ketken ekenmin. 1922 jyly Tarazda týyppyn. Sonda 1929 jyly alasapyran kezde, ákemdi qyzyldar qamaǵan eken. Sodan ol túrmeden qashyp shyǵyp, meni alyp, túnde elden qashyp shyǵypty. Tipti áıelin alyp ketýge de múmkindigi bolmaǵan ǵoı. Sodan men osynda kelgen ekenmin. Biz Aýǵanystanda, Pákstanda turdyq. Sodan keıin uzaq jyldan beri osy Kaırde turyp kelemiz. Myna Kaır ýnıversıtetiniń túrki tilderindegi qoljazbalarynyń barlyǵy meniń qolymnan ótedi. Meniń qolymnan ótpegen qoljazba joq. Menen barlyǵy kelip suraıdy, - dedi.
Sol kisi aıtty maǵan qysqasha: - Qaraǵym, sen óziń ǵylymmen aınalysady ekensiń, jaı mýftı emes ekensiń, ǵalym ekensiń. Mynaý Kaır qalasynda Tarazdan shyqqan kóp ǵalymdar turǵan. Osynda Ál-Ashar ýnıversıtetiniń qasynda sultan Beıbarys saldyrǵan medrese bar. Sen baryp sony kór. Sol medrese qazir de tur. Onyń dırektory jańaǵy men aıtqan Ǵıbatýlla ıbn Ahmed ıbn Mýalla ıbn Mahmud at-Túrkistanı at-Tarazı degen kisi bolǵan. Nege ol dırektor boldy? Óıtkeni, ol aıtqan: Áı, jarandar Beıbarys meniń atam! Bizdiń jerimizden shyqqan. Bunyń dırektory men bolamyn», - degen ǵoı. Sóıtip, óle-ólgenshe sol medreseniń dırektory bolǵan eken. Ony maǵan jańaǵy Nasrulla atamyz aıtty. Sodan ol kisi: «Qaraǵym, saǵan bir ótinish aıtaıyn. Qazir táýelsizdik aldyńdar. Kaırge kim kelip-ketpeı jatyr! Qazaqstannan kóp kisiler keledi. Biraq qaısysyna jolyqsam da: «Oı, ata qatyramyn. Sizdi Qazaqstanǵa ózim aparamyn. Munyń eshqandaı qıyndyǵy joq», - dep ýádeni úıip tógedi. Sodan «aýmın allahý akbar». Joq. Al sen din adamy ekensiń. Ótirik aıtpaıtyn shyǵarsyń. Meni Tarazyma bir aparshy! Biraq, qaraǵym men ǵalym adammyn. Ǵalym adam kedeı bolady. Meniń aqsham joq. Aparsań barlyq salmaq ózińe túsedi. Jolaqysy da, barlyǵy, - dedi. - Maqul ata! Men kelesi jyly osy konferentsııaǵa taǵy da kelemin, sol kelgenimde sizdi elge alyp ketemin - dep ýáde berdim. - Jaqsy, - dep qýanyp qaldy. Kelesi jyly bir demeýshiler taýyp, 2-3 myń dollar jınap, Kaırge bardym. Asqar kútip aldy. - Asqar, mine aqsha qaltada. Álgi atamyz qaıda? Vızasyn daıynda! Men Tarazǵa alyp ketetin boldym, - dedim qýana. Sóıtsem, Asqardyń unjyrǵysy túsip ketken. - Áı ne boldy? - Atamyz qaıtys bolyp ketti, - dedi. Qandaı ókinishti! Týǵan jerin kóre almaı ketti jaryqtyq. Taıaýda «Baıterek» degen jýrnalda orys tilinde sol kisi týraly úlken maqalam shyqty.
Men sol Ǵıbatulla atamyzdyń shyǵarmasy jaıly «Hıbatulla at-Tarazı. Onyń rýhanı murasy» dep atalatyn eńbek jazdym. Ony orys tilinde jazýymnyń bir sebebi bar. Bul atamyz Ábý Hanıfa mazhabyn nasıhattaǵan kisi eken. Men tájikterge, tatarlarǵa, bashqurt aǵaıyndarǵa osy kisiniń eńbekterin aýdaryp jatyrmyn dep aıttym. Olardyń barlyǵy: - Joq, siz qazaqshaǵa aýdarmańyz, ony qazaqtan basqa eshkim oqymaıdy ǵoı. Al ol bizge de ortaq kisi. Sondyqtan múmkindigińiz bolsa, orysshaǵa aýdaryńyz - dedi. O, shynynda da solaı eken-aý dep, oryssha aýdaryp shyǵardyq.
(jalǵasy bar)