Qaǵazsyz «qaıym aıtys»: Partııalardyń komandalyq pikirtalasy qalaı ótti
ASTANA. KAZINFORM – Bıyl Quryltaı saılaýy naýqany aıasynda saıası partııalardyń qatysýymen úsh teledebat ótti. Sońǵysyn kúni keshe Jibek Joly telearnasynyń tikeleı efırinen tamashaladyq. Baıqaǵanymyz, árbir pikirtalas saıyn partııalardyń elektoratpen jumysy, halyqtyń saıası mádenıeti shırap kele jatqandaı. Muny saýalnama qorytyndysynan da ańǵarý qıyn emes. Osy oraıda Kazinform tilshisi sarapshylarmen birge teledebattyń saıası-qoǵamdyq áserin taldady.
Báseke men baǵdarlama
Kóbine málim, alaıda aıta keteıik, 23 tamyz kúni ótetin Quryltaı saılaýynda jeti saıası partııa baq synamaq. Olardyń ishinde «Ádilet» partııasy, «Aýyl» partııasy, «Aq jol» partııasy, Respublica partııasy, Qazaqstan Halyq partııasy, «Baıtaq» partııasy jáne Jalpyulttyq sotsıal-demokratııalyq partııasy bar. Úgit-nasıhat kezeńi bastalǵaly partııalar aýyl-eldi aralap, aýqymdy maqsattaryn buqaraǵa jetkizýde. Keı tusta bir-biriniń kem-ketigin aıtyp, upaı jınaýdyń aýanyna jyǵylǵanyn da kórdik. Mundaı qyzý báseke teledebattarda tys qalmady.
Sonymen, Jibek Joly telearnasyndaǵy debattyń basty ereksheligi, pikirtalas komandalyq formatta ótti, ıaǵnı ár saıası partııadan eki spıkerden kelgen:
* «Aq jol» partııasynan — Bek-Muhamed Jáýkebaev, Ermek Ábildın;
* Jalpyulttyq sotsıal-demokratııalyq partııasynan — Larısa Lı, Nuraınash Kamalova;
* «Ádilet» partııasynan — Aıjan Aımaǵanova, Mádı Myrzaǵaraev;
* Qazaqstannyń Halyq partııasynan — Jandos Bıdaıbekov, Irına Smırnova;
* «Aýyl» partııasynan — Jazıra Sultanqulova, Erbolat Saýryqov;
* «Baıtaq» partııasynan — Amalbek Ómirtaı, Almat Turtaev;
* Respublica partııasynan — Oljas Quspekov, Dınara Shúkijanova qatysty.
4 raýndtan turatyn teledebatta belgilengen reglamenttiń saqtalýy qatań baqylanǵanyn aıta ketý kerek. Birinshi kezeńde spıkerler partııanyń negizgi basymdyqtary men naqty usynystaryn tanystyrsa, ekinshi kezeńde kórermen men jýrnalısterdiń saýalyna jaýap berdi. Al úshinshi kezeńde ár partııa óz tańdaýy boıynsha ózge partııaǵa suraq qoıip, sheshýshi raýndta Quryltaıǵa ótken jaǵdaıda qandaı ýáde beretinin aıtty.
Naǵyz talqy úshinshi kezeńde baıqalǵandaı. Bul kezeńde partııalar bir-birin synap, saıası shoý jasaýǵa tyrysty. Mysaly, «Aq jol» partııasynyń ókilderi «aýyldyqtarǵa» maldy chıpteýdiń talabyn jeńildetý týraly suraq qoıyp, jaýapqa tolyq qanaǵattanbaǵanyn baıqatty. Al JSDP tarapynan Respublica partııasyna qoıylǵan suraq jeke menshik quqyǵy týraly qyzý pikirtalasqa ulasty.
«Ádilet» partııasy da qalys qalmady. Partııa ókilderi JSDP-ǵa halyq qaýipsizdigi týrasyndaǵy zańǵa qatysty saýal berip, artynsha birlesip jumys isteýge shaqyrdy. Al Qazaqstan Halyq partııasy men «Ádilet» partııasy arasynda memleket jaýapkershiligi týrasynda oı órbidi.
«Aýyl» partııasynyń tańdaýy «Baıtaq» jasyldar partııasyna túsken. «Aýyldyqtar» qarsylastyń saılaýaldy baǵdarlamasyn synǵa alyp, ekologııadan basqa máselege de basymdyq berý keregin meńzegen edi. Al «Baıtaq» partııasy Qazaqstan Halyq partııasynyń tarıhyndaǵy kommýnıstik joldy aıtyp, «túırep» ótti.
Kezek sońynda «Respublica» partııasy suraq qoıý múmkindigin paıdalanyp «Aq jol» partııasyn «nysanaǵa» aldy. Olar «Aq joldyqtardy» bıznestiń múddesin qorǵaıtyn mańyzdy sátterde Úkimetpen ymyralasyp ketedi dep synaǵan.
QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI Saıası zertteýler bóliminiń jetekshi sarapshysy Nurdáýlet Zatıllanyń aıtýynsha, ashyq debattar saıası kúresti jalań uran men ımıdjdik jarnamadan naqty argýmentter men maǵynalyq dıskýssııa deńgeıine kóterdi.
— Debattar partııalardyń shynaıy kompetentsııasy men strategııalyq áleýetin aıqyndaıtyn «ıntellektýal súzgi» rólin atqaryp otyr. Osyndaı tunyq dıskýssııa qoǵamda mádenıetti dıalog úlgisin qalyptastyryp, ártúrli pikirdiń bolǵany iritki emes, damýdyń túptamyry ekenin kórsetedi. Sonymen qatar ashyq debattar saıası kúshterdiń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrady deýge de tolyq negiz bar, — deıdi Nurdáýlet Zatılla.
Onyń aıtýynsha, saıasatkerlerdiń ótkir pikir bildirýiniń sebebi básekede jatyr. Qazir partııalar arasynda báseke joǵary, sondyqtan halyqtyń kókeıindegi máseleni kóterý, sheshimin usyný mańyzdy bolyp otyr.
— Bıyl báseke deńgeıi aıtarlyqtaı joǵary. Quryltaıdaǵy 145 mandatqa 7 saıası partııadan 545 kandıdat qatysyp jatyr, ıaǵnı bir orynǵa ortasha eseppen 3,8 adamnan keledi degen sóz. Negizgi báseke jeke kandıdattardyń medıalyq tanymaldylyǵynan júıeli baǵdarlamalar men komandalar tartysyna aýysty. Tipti ıdeologııalyq jaǵynan jaqyn partııalar arasynda da qyzý tartys bolǵanyn baıqadyq, — dep tolyqtyrdy sarapshy.
Teledebat saıası mádenıetke qalaı áser etti?
Degenmen partııalardyń ashyq pikirtalasqa umtylýy ári áleýmettik jeliler men BAQ arqyly ustanymyn jetkizýi tek saıası upaı jınaý ádisi desek, qate bolar. Mamandar munyń áleýmettik astary baryn aıtyp otyr, ıaǵnı qoǵamnyń aqparatty qabyldaý tásili, medıa trendterdiń ózgerýi — partııalardy teledebat alańyna ákelgen birden-bir sebep.
Saıasattanýshy Nurbolat Nyshanbaev teledebatsyz úgit-nasıhat nátıjesi kemshin bolar edi dep topshylaıdy.
— Partııalardyń elektoratpen jumys jasaýda teledebat ádisin qoldanýy oń áser berip keledi.
Birinshiden, ashyq pikirtalastardy kórgen halyqtyń saıası mádenıeti, tanymy qalyptasady. Bir sózben aıtqanda, partııalar tek baǵdarlamasyn tanystyryp qoımaıdy, bolashaq daýys berýshini «tárbıeleıdi».
Ekinshiden, halyq vızýal aqparatty qabyldaǵandy jón kóredi. Kóbine 20-30 bettik mátindi oqyǵannan teledebattan aqparat alý jeńil. Uzaq mátindi yqsham ári túsinikti jetkize alsa, úmitker partııaǵa da, halyqqa da tıimdi, — deıdi Nurbolat Nyshanbaev.
Keıingi birneshe jylda partııalardyń halyqpen etene jaqyndasýy, el arasynda saıası belsendilikke úndeýi jemis berip keledi. Mysal retinde saılaý men referendýmǵa qatysýshylar sanyn alaıyq. 2023 jyly Parlament Májilisi men máslıhat saılaýyna daýys berýge quqyly azamattardyń 54,19% qatyssa, 2024 jyly AES qurylysy boıynsha respýblıkalyq referendýmǵa halyqtyń 63,6%-y, bıyl jańa Konstıtýtsııa boıynsha respýblıkalyq referendýmǵa 73,24%-y qatysty.
Jalpy jyl sanap el turǵyndarynyń saılaý protsesterine qatysý belsendiligi artyp keledi. Eýrazııalyq ıntegratsııa ınstıtýty júrgizgen áleýmettanýlyq zertteý nátıjesine súıensek, saýalnamaǵa qatysqandardyń 78,2%-y saılaý men referendýmdarǵa qatysatynyn aıtqan.
Halyq tańdaýy qalaı qalyptasady?
Partııalar mundaı saıası belsendilikti teledebattyń úshinshi — suraq-jaýap kezeńinde utymdy paıdalandy ári halyqpen keri baılanys ornata bilgenin baıqadyq. Bastysy, partııa ókilderi daıyn mátinge súıenbeı, jýrnalısterdiń zań ústemdigi, alıment tólemi, aqshalaı kepil arqyly bostandyqqa shyǵý, jalǵan aqparat taratý, vandalızm, ekonomıkalyq baǵdarǵa qatysty saýaldaryna jaýap berdi.
Tikeleı efır barysynda azamattar partııalarǵa WhatsApp áleýmettik jelisi arqyly saýal qoıýǵa múmkindik aldy. Onyń ishinde: Respublica partııasyna — lýdomanııamen kúres, «Ádilet» partııasyna — aıyppul, «Aýyl» partııasyna — zań ústemdigin nyǵaıtý joly, Qazaqstan Halyq partııasyna — polıtsııaǵa degen halyq senimin kóterý máselesine qatysty suraq túsken. Al JSDP-ǵa — Májilistegi belsendilik, «Baıtaq» partııasyna — jol qaýipsizdigi, «Aq jol» partııasyna — kásipkerler múddesin qorǵaýǵa qatysty saýaldar qoıyldy.
Saıasattanýshy Nurbolat Nyshanbaevtyń pikirinshe, qatysýshylardyń barlyq saýalǵa nanymdy ári ashyq jaýap berýi saılaýshylardyń senimin kúsheıtedi. Oǵan qosa partııalardyń aldaǵy reıtıngine de áser etýi múmkin.
— Keıingi on jylda qalyptasqan dástúr bar: partııalar arasynda úlken alshaqtyq bolatyn. 2005 jylǵy, tipti buǵan deıingi saılaýlarda kóshbasshy partııa basym daýysqa ıe bolatyn. Ózge bir-eki partııa ǵana Parlamentke ótetin. Bul joly mundaı dástúrden uzap, balans ornap kele jatqandaı, — dep qosty sarapshy.
Rasynda, halyq partııalardyń ár sózin qalt jibermeı baǵalap otyr. Búginge deıin ótken teledebattarda kórermen partııalardyń bergen ýádesine, saýaldarǵa qaıtarǵan jaýaptaryna óz baǵasyn berip keldi. Máselen, Jibek Joly telearnasyndaǵy debat kezinde kórermenge: «Qaı partııa komandasynyń sózi ótimdi?» — degen saýal qoıyldy. Kórermen ekranda kórsetilgen QR-kod arqyly daýys berdi. 2 saǵatqa jýyq aralyqta saýalnamaǵa 165 153 kórermen qatysty.
Onlaın saýalnama nátıjesi:
- «Ádilet» partııasy — 60,6%
- «Aýyl» partııasy — 15,1%
- Respublica partııasy — 10,2%
- JSDP — 3,9%
- «Aq jol» partııasy — 3,5%
- Qazaqstan Halyq partııasy — 3,3%
- «Baıtaq» partııasy — 2,7%
- «Eshqaısysyn qoldamaımyn» — 0,7%.
Eskeretin jaıt, halyqtyń buǵan deıin ótken teledebattar týraly pikiri árqıly. Qazaqstan ulttyq telearnasy, «Jetinshi arnada» ótken pikirtalasqa berilgen baǵa Jibek Joly telearnasynda ótken debattaǵy kórsetkishten ózgeshe.
Sarapshylardyń aıtýynsha, elektorattyń belsendiligi ǵana emes, baǵalaý kórsetkishi de ózgergen, ıaǵnı azamattar partııalardyń ustanymdy qalaı jetkizgenine, pikirtalasqa daıyndyq barysyn obektıvti baǵalaýǵa kóshken.
— Keıingi jyldary júrgizilgen júıeli saıası modernızatsııa, reformalardyń sabaqtastyǵy, partııalar qatarynyń jańarýy men saılaý erejeleriniń ashyqtyǵy yqpal etti deýge negiz bar. Bul halyqtyń saıası belsendiliginiń joǵarylaǵanyn jáne halyqtyń memlekettik ınstıtýttarǵa degen synı kózqarasyn bildiredi, — deıdi QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI Saıası zertteýler bóliminiń jetekshi sarapshysy Nurdáýlet Zatılla.
Saıasattanýshy Nurbolat Nyshanbaev ta osy pikirdi qostaıdy. Onyń sózinshe, halyq pikiriniń qubylýy — zańdy qubylys. Onyń ústine memleket ustanǵan ishki saıasattyń oń áser berýi dep túsinetinin aıtty.
— Halyqtyń saıası belsendiligi men talabyna Prezıdenttiń usynǵan «Ádiletti Qazaqstan», «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamalary yqpal etti. Atalǵan kontseptsııalar tek sóz júzinde emes, is júzinde nátıje bere bastady. Halyq ádildikti, teńdikti talap etip, bolashaq jospardyń shynaıylyǵyna qarap tańdaý jasaýdy úırendi, — dep túıindedi sarapshy.
Jibek Joly efırindegi teledebat jaı ǵana sóz jarysy emes, naqty ıdeıa maıdanyna aınaldy. Spıkerlerdiń ótkir ýájderi men tosyn suraqtary el damýynyń eń ózekti tustaryn ashyp kórsetti deýge bolady. Endigi tańdaý — kórermen men saılaýshynyń enshisinde.
