Kadr máselesi: Óńirlerde nege dáriger men muǵalim tapshy
ASTANA. KAZINFORM – Sarapshylardyń aıtýynsha, áleýmettik saladaǵy kadr tapshylyǵy máselesi ýaqyt ótken saıyn ýshyǵyp barady. Kazinform tilshisi aımaqtarǵa bilikti mamandardy tartýda memlekettik baǵdarlamalar nege nátıje bermeı jatqanyn jáne máseleni qalaı sheshýge bolatynyn zerdelep kórdi.
Dárigerler men muǵalimderdiń jalaqysy ósip, jańa mektepter men emhanalar ashylyp jatyr. Soǵan qaramastan, oblystardan mamandardyń kóshýi tolastar emes. Jastar respýblıkalyq mańyzy bar qalalarǵa qonys aýdaryp, al tájirıbeli kadrlar zeınetke shyǵady. Sonyń saldarynan ózge qyzmetkerlerdiń júktemesi aýyrlaıdy.
Bir qyzyǵy, qaǵaz júzinde bári keremet. Resmı statıstıkaǵa sensek, mamandardy qoldaý joǵary deńgeıde, qyzmetkerler sany artyp keledi. Al shynaıy jaǵdaı múlde ózgeshe. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, maman jetispeıdi. Bul másele, ásirese, aýyldy jerlerde óte ózekti.
Medıtsına jáne bilim berý: statıstıka ne deıdi?
QR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetine júginsek, 2025 jylǵy statıstıka boıynsha, elde 275 myń medıtsına qyzmetkeri bar. Ótken jyldyń 1 qańtarynda Qazaqstanda 4 myń dáriger men 4,2 myń orta medıtsına qyzmetkeri (medbıke, feldsher, akýsher) jetispegen. Ásirese, aýyl medıtsınasynyń ahýaly múshkil. Maman tabylmaı jatqan bos jumys oryndarynyń 25%-y aýyldarǵa tıesili.
Elimizdegi emhanalar men aýrýhanalarda negizinen terapevt, jalpy tájirıbe dárigeri, anestezıolog-reanımatolog, akýsher-gınekolog, hırýrg, pedıatr, kardıologter tym tapshy. Al olar – medıtsınanyń sapasy men qoljetimdiligine tikeleı áser etetin mamandar. Osyǵan qarap-aq jaǵdaıdy baǵamdaı berýge bolady. Máselen, Aqmola oblysynda 289 birlik shtat nemese 190 medıtsına qyzmetkeri jetispeıdi. Olardyń 125-i aýyldyq jerlerge qajet.
Bilim berý salasynda da ahýal ońyp turyp joq. QR Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, qazir 8 myńnan astam orta bilim berý uıymdarynda 415 myńnan asa pedagog jumys isteıdi. 2025 jylǵy statıstıka boıynsha, áli 5 413 muǵalim jetispeıdi. Olardyń 2 506-sy aýyl mektepterine kerek. Máselen, Aqmola oblysy bilim basqarmasynyń dereginshe, 2025-2026 oqý jylynyń basynda bul óńirde 134 maman jetispegen.
Kadr tapshylyǵynyń salqyny eń aldymen dárigerler men muǵalimderdiń ózderine sezilip otyr. Sebebi olar kúsh-qýaty men ýaqytyn sarqyp, birneshe adamnyń mindetin atqarýǵa májbúr.
Mamandardy qoldaý máselesi qalaı?
Kadr tapshylyǵy saldarynan qyzmet kórsetýdiń qoljetimdiligi men sapasy tómendeıtini anyq. Memleket aımaqtarǵa mamandardy tartyp, máseleni sheshý úshin jan-jaqty qoldaýyn usynyp otyr.
Máselen, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, medıtsına qyzmetkerlerin yntalandyrýǵa arnalǵan baǵdarlamalar júzege asyrylyp jatyr. Naqtyraq aıtqanda, aýylǵa jumysqa barǵan dárigerlerge respýblıkalyq bıýdjetten 100 AEK mólsherinde birjolǵy járdemaqy bólinedi. Sondaı-aq, baspana alýǵa ne úı salýǵa aýdan ortalyqtarynda 2 500 AEK mólsherinde, al aýyldyq jerlerde 2 000 AEK mólsherinde jeńildetilgen nesıe beriledi.
Budan bólek jergilikti bıýdjet esebinen de jeńildikter qarastyrylǵan. Kadr qatty jetispeıtin mamandyq boıynsha aýylǵa keminde 5 jylǵa kelgen dárigerge 1 AEK-tiń júz esesi, ıaǵnı 8,5 mıllıon teńge beriledi. Sonymen qatar, qyzmettik baspana usynylyp, kommýnaldyq tólemderi de jergilikti bıýdjet esebinen tólenedi.
Aqmola oblysy densaýlyq saqtaý basqarmasynyń dereginshe, 2020 jyldan beri dárigerlerge beriletin birjolǵy járdemaqy 1,5 mıllıon teńgeden 5 mıllıon teńgege deıin ósken. Sońǵy bes jylda mundaı tólem 300-den astam dárigerge tólengen. Sonyń ishinde 117 dáriger byltyr alǵan.
Degenmen, jalaqy máselesi kóńil kónshitpeıdi. Dárigerler aılyq tabysyn alys-jaqyn shetelderdegi áriptesterimen salystyrady eken. Mysaly, Kabýl medıtsınalyq ýnıversıtetin bitirgen túlek alǵashqy jumysyna kirise sala, 2000 dollar jalaqy alatyn kórinedi. Al bizdiń elde medıtsına salasyndaǵy aılyq tabys munymen salystyrýǵa da kelmeıdi.
Al Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, sońǵy tórt jylda joǵary bilimdi pedagogterdi daıarlaýǵa shamamen 65 myń grant bólingen. Pedagogıkalyq mamandyqtarda oqıtyn stýdentterdiń stıpendııasy 58 myń teńgeden 84 myń teńgege deıin kóterilgen. Bul saladaǵy qoldaý munymen de shektelmeıdi:
– Bıyldan bastap oqýyn úzdik aıaqtaǵan joǵary oqý oryndarynyń túlekteri jumysqa baıqaýsyz-aq qabyldanady, – dedi vedomstvo ókili.
Jaýapty shendilerdiń pikirinshe, «Dıplommen aýylǵa» baǵdarlamasynyń mańyzy zor. Aqmola oblysynda atalǵan joba aıasynda 20 jas mamanǵa 168,2 mıllıon teńge mólsherinde jeńildetilgen nesıe berilgen. Sondaı-aq, 508 pedagogke jalpy 199,7 mıllıon teńge birjolǵy járdemaqy tólengen.
Bylaı qarasańyz, memleket aýyldyq jerlerge baramyn degen mamandardy barynsha yntalandyryp, jaǵdaıyn jasap-aq jatyr. Birjolǵy járdemaqy, jeńildetilgen nesıe, jumysqa ornalasýǵa kepildik berilse de, óńirlerdegi kadr tapshylyǵy máselesi sheshilmeı otyr.
«Mektepte jumys istesem de, bilim beretin mursha joq»
Joǵaryda jazǵanymyzdaı, aımaqtarǵa qyzmetke barǵan mamandarǵa qarjylaı qoldaý jaqsy. Soǵan qaramastan, dárigerler men muǵalimder aýyldar men óńirlerden nege ketedi? Tipti ketpek túgili, kóbi aldymen aýyldy jerge baryp kórýge de qulyqsyz. Nege? Bul saýaldardyń naqty jaýabyn bilý úshin olardyń ózin tyńdaý kerek.
Biz eki muǵalimmen suhbattasyp, sózine qulaq túrdik. Olardyń biri bilim berý salasynda uzaq ýaqyt jumys istegen. Kásibı jetistikteri men sanaty da bar. Alaıda bıýrokratııalyq júktemeniń tym aýyrlyǵynan óziniń tikeleı mindetine, ıaǵnı bilim berý isine jetkilikti kóńil bóle almaı, jumystan ketý týraly sheshim qabyldaǵan.
– Bitpeıtin esep berý, tolassyz tekseris, aıaqastynan beriletin tapsyrmalardyń kesirinen jumys ýaqytymyz túngi 2-3-ke deıin sozylyp ketetin. Búkil ýaqyty men energııasyn qaǵazbastylyqqa jumsasa, muǵalim balalarǵa sapaly bilim bere almaıdy. Onyń ústine, 24 saǵat boıy baılanysta bolýymyz kerek. Munyń bári mekteptegi jumysty tym qarbalas, júktemeni óte aýyr qylyp jiberedi de, pedagogter qyzmetten ketip jatady, – deıdi Alma (óziniń ótinishi boıynsha esimi ózgertildi).
Al Janna esimdi jas maman eki jyldan beri jumys taba almaı júr. Qalada tájirıbesi joq muǵalimderdiń jumysqa ornalasýy óte qıyn eken.
– Enbek.kz platformasynda jarııalanǵan bos jumys oryndarynda birden talaby jazylady – úmitkerdiń 3-5 jyl jumys tájirıbesi jáne sanaty bolýy shart. Keıde tájirıbesi joq úmitkerlerdi qarastyratyndar da kezdesedi. Biraq olar ǵylym magıstri ne ǵylym kandıdaty tárizdi dárejesi bolýyn talap etedi. Kóbine mektepter mamandardy jumysqa Ulttyq bilim berý derekter qory arqyly tańdaıdy. Bul platformada kez kelgen adam bos jumys oryndaryna ótinish berip, mektepterge qujattaryn usyna alady. Onda test tapsyryp, qajetti baldy jınaısyz, baǵalaý paraǵyn toltyrasyz, ózińiz týraly usynym hatty júkteısiz, Pedagog bilimin baǵalaý testiniń nátıjesin usynasyz, ıaǵnı barlyq qujattyń skanerlengen nusqasyn jiberesiz. Baıqaý 10-12 kúnge sozylady. Eger úmitkerdiń kórsetkishi tómen bolsa, mektep ótinimnen bas tarta alady, – deıdi Janna.
Uzaq ýaqyt jumys taba almaǵan Janna tájirıbe men sanat bolmasa, qala mektepterine jumysqa ornalasý múmkin emes degen oıǵa kelgen. Biraq esh jer jumysqa almasa, eshqandaı múmkindik berilmese, ýnıversıtetti endi támamdaǵan túlek qalaı tájirıbe jınaıdy?! Jalǵyz sheshim – aýyl mektebine barý. Óıtkeni, aýylǵa barýǵa kóbi qulyqsyz bolǵandyqtan, onda jumysqa turý jeńilirek.
– Aýyl mektepteri JOO túleginiń tájirıbesi, sanaty bolmasa da, jumysqa qabyldaıdy. Olar áýeli óz óńirinen qyzmetker izdeıdi. Tappasa, ózge aımaqtardaǵy mamandarǵa baılanysqa shyǵyp, usynys jasaıdy. Maǵan osy máselemen Aqmola, Soltústik Qazaqstan oblystarynan habarlasqan bolatyn. Usynysy, beretin járdemaqysy – bári kóńilimnen shyqty. Áıtse de, aýylda kún saıyn pesh jaǵyp jylytatyn eski úıde turýym kerektigin bilip, usynystan bas tarttym. Sondaı-aq, onda ınfraqurylym da joq. Ómirimniń birneshe jylyn ondaı jerde ótkizýge daıyn emespin, – deıdi Janna.
Jumysshy mamandar tapshylyǵy tipti kúrdesi másele
Kadr tapshylyǵy tek áleýmettik salaǵa ǵana tán másele emes. Elimizde jumysshy mamandar da tapshy. Munyń saldary óndiris pen ınfraqurylym júıesiniń aqsaýyna áser etýi múmkin.
«Kókshetaý Jylý» ShJQ MKK-niń ákimshilik basqarýshysy Natalıa Sharıpovanyń aıtýynsha, jyl saıyn jylytý maýsymy bastalǵanda, jumysshylardyń jetispeýi qatty bilinedi. Bıyl atalǵan mekemede 65 bos jumys orny bolǵan. 20 maman tabylyp, qyzmetine kirisken. Áli 45 oryn bos turǵan kórinedi.
– Jalaqy tómen, jumys orny qala syrtynda, jaıly turǵyn úımen qamtýǵa da qoldaý kórsete almaımyz. Sol sebepti jurt munda jumys istegisi kelmeıdi. Qazir jumysshylarǵa jataqhanadan bólme berip jatyrmyz. Biraq onda jaǵdaı nashar. Negizinen, jasy kelgen kisiler jumys isteıdi. Olardyń ózi jýyrda zeınetke shyqpaq. Jastardy jumysqa tartý úshin kolledjder men ýnıversıtetterge baryp turamyz. «Qazandyq mashınısi» degen mamandyq bar. Alaıda jastar kúrekpen kómir laqtyryp turý kerek dep oılap, onda barmaıdy. Qazirgi mashınıster qalaı jumys isteıtinin túsindirý úshin konferentsııa ótkizgimiz keledi. Jastardy qyzyqtyrý úshin dıplommen marapattaý, sertıfıkat tabystaý tárizdi dúnıeler oıda bar, – deıdi Natalıa Sharıpova.
Medıtsına, bilim berý, óndiris salalaryndaǵy naqty mysaldar kadr tapshylyǵy qanshalyqty ózekti ekenin uqtyrady. Sarapshylardyń sózinshe, bul – eńbek naryǵyndaǵy ýaqytsha qıyndyqtar emes, tym tereńdep, ýshyǵyp turǵan máseleler.
– Táýelsizdik alǵan soń, ekonomıka qarqyndy túrde damydy da, al kadr daıarlaý isi oǵan ilese almaı qaldy. Kadr daıarlaý tek oqý oryndarynyń múmkindikterine saı josparlanyp, jobalanyp otyrdy. Al eńbek naryǵyndaǵy suranys eskerýsiz qaldy. Tehnıkalyq jáne kásiptik mamandyqtarǵa degen jurttyń kózqarasy da ózgerdi. 90-shy jyldary ýnıversıtetterde oqıtyn stýdentterden góri tehnıkalyq jáne kásiptik oqý oryndarynda oqıtyn stýdentter 1,5 ese kóp bolatyn. Al qazir ýnıversıtetterde oqý anaǵurlym qoljetimdi, ári buqara JOO-da oqýdy mártebe kóredi. Ásirese, gýmanıtardyq salaǵa baratyn jastar kóp. Sondyqtan qazir ekonomıster, zańgerler, esepshiler óte kóp te, al tehnıkalyq sala mamandary tapshy. Eńbek naryǵynda suranys joq mamandyqtar boıynsha ýnıversıtet bitirgen túlekter jetip artylady. Al el ekonomıkasyna aýadaı qajet salalarda kadr jetispeıdi, – deıdi eńbek naryǵynyń sarapshysy Aleksandra Molchanovskaıa.
Onyń sózinshe, sońǵy jyldarda elimizde oń reformalar júzege asyrylyp jatyr. Tehnıkalyq bilimniń mártebesin kóterý úshin byltyr Jumysshy mamandyqtar jyly dep jarııalandy. Sondaı-aq, jyl saıyn jumysshy mamandyqtarǵa kóptegen oqý granty bólinedi. Alaıda bul ister tek 5-10 jyldan keıin ǵana jemis bermek.
Jastar kóbine ekonomıka, bıznes, aǵylshyn tili tárizdi baǵyttardy tańdaıdy. Al eńbek naryǵynda bul mamandyqtarǵa suranys tómen. Nátıjesinde tipti joǵary bilim berýde de tepe-teńdik buzylady. Mysaly, Úkimet energetıka, sýmen qamtý sekildi kadr jetispeıtin salalarǵa 20 grant bólse, onda tek 5-7 talapker oqýǵa tapsyrady. Tipti, ortasha ótý upaıyn túsirip qoısa da, mektep túlekteriniń arasynda bul mamandyqtarǵa qyzyǵýshylyq tómen bolyp tur.
– Naqty salalar jóninde aıtsaq, eń aldymen medıtsına jáne bilim berýdegi jaǵdaı múshkil. Elimizde halyq sany udaıy ósip keledi. Sondyqtan atalǵan baǵyttardaǵy mamandarǵa degen suranys ta toqtaýsyz arta beredi. Ekinshiden, óndiris salasy. Onda kadrlar qartaıyp bara jatyr. Al qazirgi urpaq múlde basqasha, ıaǵnı Z jáne Alfa býyny – tsıfrlyq zamannyń balalary. Olar joǵary aılyq tóleseńiz de, zaýyttarda jumys istegisi kelmeıdi. Janyna jaıly ári jeńil basqa baǵyttardy tańdaýdy jón kóredi. Sol sebepti óndiriste jumysshy jetispeıdi, – deıdi A. Molchanovskaıa.
Sonymen qatar, sarapshy memlekettik baǵdarlamalar óńirlerde nege aıtarlyqtaı nátıje bermeı jatqanyna qatysty pikirin bildirdi.
– Jastarǵa qandaı jaǵdaı jasasańyz da, qalany aýylǵa aıyrbastaıtyndar kóp emes. Bálkim, baǵdarlamany daıyndaǵanda nátıjesin jan-jaqty turǵyda qarastyrý kerek shyǵar. Bul jerde áleýmettik másele de bolýy múmkin, ıaǵnı, eńbek etetin oryndaǵy jaǵdaı men júktemege de baılanysty bolýy yqtımal. Ádette, baǵdarlamalardy jaıly kabınetterde otyrǵan qyzmetkerler ázirleıdi. Al jobany durys daıyndaý úshin shynaıy ómirdegi, óńirlerdegi, aýyldardaǵy naqty ahýaldy bilý kerek, – deıdi sarapshy.
Al ázirge memlekettiń qoldaýyna qaramastan, mamandardyń óńirlerden ketýi tolastar emes.
– Eń aldymen, jurt álbette jaqsy ómir súrý úshin úlken qalalardy tańdaıdy. Ýrbanızatsııa endi kúsheıe bermese, báseńdemeıdi. Astana, Almaty jáne Shymkent qazirdiń ózinde halyqty magnıtteı tartady. Budan keıin de megapolısterge daryndar, myqty mamandar aǵylýyn toqtatpaıdy. Óıtkeni, onda ınfraqurylym damyǵan, tabys ta joǵary. Memlekettiń qabyldap jatqan sharalary belgili bir deńgeıde nátıje berip, keıbir kadrlardyń óńirlerge, aýyldarǵa barýyna sebep bolýy múmkin. Biraq munyń ózi máseleni túbegeıli sheshpeıdi. Demek, tek úlken shaharlarǵa ǵana qarjy quıa bermeı, jalpy eldiń órkendeýine mán berý qajet. Aýyldarǵa da sapaly turǵyn úı, jol salyp, ǵalamtormen qamtý kerek. Óıtkeni ınfraqurylymdy jaqsartpaı turyp, qandaı memlekettik baǵdarlama qabyldasaq ta, jemis bermeýi múmkin, – deıdi A. Molchanovskaıa.
Sarapshy sóziniń jany bar ekeni ár kózi ashyq adamǵa túsinikti. Áleýmettik saladaǵy kadrlyq daǵdarysty birjolǵy tólemmen, qaǵaz júzindegi minsiz eseppen eńserý múmkin emes. Aımaqtardaǵy ınfraqurylym órkendemese; dárigerler men muǵalimderdiń, óndiris basyndaǵy jumysshylardyń jalaqysy tómen, júktemesi aýyr, kásibı turǵyda keleshegi bulyńǵyr bolyp qala berse, onda bilikti mamandardyń úlken shaharlarǵa aǵyla beretini anyq. Al jaýapty tulǵalar memlekettik baǵdarlamalardy daıyndaǵanda, oblystardaǵy shynaıy jaǵdaıdy elep-eskermese, onda ondaı jobalarǵa bólingen qarjy da aýaǵa ushpaq.
Alpamys Faızolla