It pen kınologtiń minezi bir-birine uqsamaýy tıis – Mahambet Abdýalıev
AQTÓBE. KAZINFORM – Árbir qyzmettik ıt 8-10 jyl kınologtiń serigi bolady. Odan keıin arnaıy testten ótkiziledi. Synaqtan súrinbeı ótse, qyzmette qalady. Al múlt ketse ıtti kınolog úıine alyp ketedi. Tipti kez kelgen turǵyn ıesi atana alady. Aqtóbeniń ǵana emes, Qazaqstannyń eń myqty ıisshil ıti – Baron. Byltyr ІІM baıqaýynda jeńiske jetti. Kınolog Mahambet Abdýalıev Kazinform tilshisine ıtke qoıylatyn talap pen onyń polıtsııa qyzmetindegi jumysy týraly aıtyp berdi.
– Búginde Aqtóbe oblystyq polıtsııa deparatamentiniń kınolog-ınspektory qyzmetin atqaryp júrsiz. Bul joldy qalaı tańdadyńyz?
– Shekara qyzmetinde áskerı boryshymdy ótep, 2006 jyly birden kınologııa qyzmeti ortalyǵyna jumysqa ornalastym. Áskerde júrgen kezde kınologterdiń qyzmeti qyzyqtyratyn. Ózim de bala kezden ıt asyrap, baqqan edim. Demek maǵan jaqyn mamandyq. Otan aldyndaǵy boryshymdy ótegen soń qyzmetke ornalasyp, eńbek etip júrmin. Bıyl 20 jyl tolady.
– Kınologke ıtti birden bere me?
– Jumysqa qabyldanǵan soń aldymen kınologtiń ózi biliktiligin arttyrady. Keıin Almaty qalasyna issaparmen baryp, ıtti alamyz. Qaıta Aqtóbege oralyp, 5-6 aılyq kúshikpen arada qarym-qatynas ornatamyz. Arada birshama ýaqyt ótken soń ІІM-niń kınologııa qyzmeti ortalyǵyndaǵy oqý-jattyǵýymyz úsh aıǵa sozylady. Arnaıy kýrsta esirtki, jarylǵysh zat, adam izdeýge dep bólip, ázirlik júrgizedi. Qazirgi qyzmettik serigimniń aty – Baron. Ózim jumysqa ornalasqannan beri 5-6 ıtti úıretip, ónimdi jumys istedik. Negizi ıttiń qabileti myqty bolsa, jumysyn jalǵastyra beredi. Shamamen 10 jyl da júre alady. Eń birinshi úıretken kúshiktiń aty – Lında. 8 jyl birge jumys istep, keıin qartaıdy.
– Siz úıretken ıisshil ıt qaı baǵytta jumys isteýge kómektesedi?
– Esirtki zattaryn izdeıdi. Sıntetıkalyq eskirtki zaty, marıhýana, geroındi de tabady. Ásirese sıntetıkalyq eskirtki men marıhýana jıi anyqtalady. It kez kelgen aýa raıyna beıimdelgen. Ǵımarat, kólik ishi, dalalyqta da erkin júredi. Kún men túnge de qaramaıdy.
– Itti qalaı úıretesiz?
– It oıynshyq izdep úırenedi. Sondyqtan da ol eskirtki dep emes, óz oıynshyǵyn izdeıdi. Ol úshin shúberekke eskirtkini qoıyp, ıisin sińirip, ári qaraı oıynshyq ishine oraımyz. It bir ret sezgen ısin ómir boıy umytpaıdy. Kóbine belgııalyq qysqyr ıt (ovcharka-red.) izdeýge jaqsy beıimdeledi.
– Baron atty ıtti úıretip júrgenińizge qansha ýaqyt boldy?
– Barondy 2024 jyly kúshik kezinde alyp, úırettim. Jetken jetistigimiz kóp. Byltyr ІІM-i kınologter arasynda baıqaý uıymdastyryp, birinshi oryndy jeńip aldyq. 2025 jyly qylmys bolǵan jerge 30 ret shyǵyp, sonyń teń jartysynda nátıje kórsetti. Qazirgi kezde kún saıyn shaqyrtýǵa baramyz, izdeý jumysyn júrgizemiz. Eskirtkimen qatar ıtter adam, jarylǵysh zat izdeıdi.
– Bir-birińizdi qalaı túsinesizder? Ittiń eskirtki zatyn tapqanyn qalaı bilesiz?
– Belgi beredi. It tyrnaıdy, keıde úredi. Qazir qaýipsizdik kúsheıip, úıretý ádisi ózgerdi. Eger ıt jasyrǵan zatty tapsa, sol jerde qozǵalmaı turady. Sebebi kólikti tyrnap, jyryp jibermeý kerek, jarylǵysh zat bolsa iske qosylyp ketpeýi tıis. Kúshik kezinen alǵanda 6-7 aı boıy tamaǵyn berip, qydyrtyp, adamdar arasyna alyp shyǵamyz. Sodan keıin ǵana tapsyrmalar júktep, úıretedi. Ittiń de minezi bar. Keıbiri jýas, keıbiri qabaǵan. Qabaǵan ıtti adamdardy ustaý, kepilge alǵanda bosatý operatsııasy kezinde qoldanady. Al sabyrly ıtter esirtki zatyn izdeıdi.
– «Itimdi úretip bershi» dep qolqa salatyndar bar ma?
– Úıde bir ıt bar. Biraq ony úıretpeımin. Adamdar ótinish aıtqan kezde de ınternetten qarap, úırenýge keńes beremin, keıde jón silteımin. Kóbine «tátti taǵamdar», daıyn astyń ornyna shujyq berýge bolady. «Otyr» dep buıyrǵanda aıtqandy eki etpese tamaqty nemese oıynshyqty beredi. Sóıtip aldap-sýlap, oınap degenińe kóndirýge bolady. Qorqytyp-úrkitý, urý nátıje bermeıdi. Ymmen túsindiremiz, sóıleımiz.
– Kınolog ıtti tańdaı ma, álde ıttiń yńǵaıyna qaraı kınolog bekitile me?
– It pen adam bir-birin uǵatyndaı tańdaý jasalady. Qabaǵat ıtti minezi jaıly, sabyrly kınolog alady. Al jýas ıtti talapshyl kınolog úıretedi. It pen kınologtiń minezi bir-birine uqsamaýy tıis. Ol kezde ekeýi bir-birin túsine almaı qalady.
Aıta keteıik, Aqtóbedegi kınologııa ortalyǵynda 23 qyzmettik ıt bar. Byltyr 211 qylmysty ashýǵa septigin tıgizdi. Onyń 48-i eskirtki zatyn tapty. Al bıyl 55 qylmys ashylsa, beseýinde qyzmettik ıt esirtkini izdep, taýyp berdi.
Eske salsaq, 2023 jyly Qazaqstan kınologtary odaǵy Halyqaralyq kınologııa federatsııasynyń (FCI) múshesi atandy.