Islamnyń qaı baǵytyn ustanatynymyzdy batyl aıtýymyz qajet - Nurlan Erimbetov

Óıtkeni elimizdegi ártúrli aǵymdar, atap aıtqanda ekstremıstik kóńil kúıdegi birlestikter qarapaıym halyqty shatastyryp, qoǵamda kúrdeli jaǵdaı týyndatyp otyr. Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda qabyldanǵan dinı nanym-senimderge qatysty zańnamamyzǵa da ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilmek. Osy másele tóńireginde saıasattanýshy Nurlan Erimbetov óz pikirin bildirdi.

- Qazaqstanda qalyptasyp otyrǵan dinı ahýal jaıynda ne aıtasyz? Dinı agenttik tóraǵasy «qalypty» dep baǵa bergenimen, halyqtyń senimin kúmán bılep otyr...

- Meni búgingi bılikke, Úkimetke rıza qylyp otyrǵan bir másele bar. Ol - keshteý bolsa da, elimizdegi dinı ahýal jaıly áńgimeni endi qozǵaı bastaǵany. Buǵan deıin, Konstıtýtsııamyzda kórsetilgen «zaıyrly memlekettigimizdi» tar keńistikte túsinip, ony basqasha qabyldap kelgen edik. Zaıyrly memleket bolý degenimiz - qoǵamda bolyp jatqan ishki jaǵdaılardan basty alyp qashý emes, kerisinshe sonyń ortasynda júrip, baqylap-qadaǵalaý, rettep otyrý bolmaq. Bastysy - Islam bolsyn, basqa bolsyn, dindi saıasatqa aınaldyrmaý kerek edi. Biraq biz basqa jolmen júrip kettik. Basqa memleketterde bılik pen qoǵam dinniń barlyq aǵymdaryna aralasyp, ne bolyp jatqanyn bilip otyrady. Bizde osy jaǵy kemshin qaldy. Qajet bolsa, qarjy da bólý kerek edi. Meshitti ustaýǵa, kitaptar shyǵarýǵa qarajat qajet qoı. Biz qarjy bólmegesin, dinı uıymdarǵa shetelden vagon-vagonmen qarjy kele bastady. Sol qarajatqa shyqqan kitaptar tegin aınalymǵa tústi. Radıkaldar óz dinin nasıhattap jatqanda, biz únsiz qala berdik. Áıteýir, endi bolsa da, osy taqyrypqa kóńil bóline bastaǵanyna shúkir deımiz. Teledıdar, basylymdar - jalpy BAQ-ta da, qoǵamdyq kezdesýlerde de dinı ahýal jıi sóz bolyp júr.

- Endi bul ahýaldyń ýshyǵýyna ne sebep?

- Onyń sebebin osydan 3-4 jyl buryn da aıtqan edim, qaıtalaıyn, táýelsizdik alyp, etek-jeńdi jınaı bastaǵan tusta Úkimet te, múftııat ta dinniń damýyn óz betimen jiberdi. Oǵan baqylaý bolǵan joq. Men Qyzylorda qalasy ákiminiń orynbasary bolyp qyzmet atqarǵan 7 jylda Elbasy óńirge 7 márte keldi. Al sol 7 jylda burynǵy múftı Rátbek qajy da, qazirgi Ábsattar qajy da bir ret kelmedi. Basqa oblysty aıtpaı-aq qoıaıyq, halqynyń 99 paıyzy - qazaq, túgeldeı derlik musylman oblystaǵy jaǵdaı osyndaı. Nemene, sonda múftıdiń jumysy prezıdenttikinen de kóp pe eken? Mine, másele qaıda jatyr. Men Reseıdi maqtamaımyn, biraq patrıarhyn bólip aıtý kerek. Reseıde qandaı apatty jaǵdaı bolsa da, basy-qasynda júredi. Halyqty rýhtandyrady, birlikke shaqyrady, jaratýshydan solarmen birge kómek suraıdy. Ystyq-sýyqta da, qysy-jazy halyqtyń óz ortasynda júredi ol. Al bizdegi jaǵdaı jańaǵydaı. Sonyń aqyry, osy ýaqytqa sheıin biz ıslamnyń qandaı aǵymyn ustanatynymyzdy da bilmeımiz. Ras, men ıslamtanýshy ne dintanýshy da emespin, biraq dintanýshy, dinge jaqyn aǵaıyn, dos, ımamdardan osyny suraǵanymda sasqalaqtap qalatyn. Mine, endi-endi ǵana Islamnyń qaı jolymen júrýimiz qajet ekenin batyl aıta bastady. Biraq buǵan deıin bireý Islamabadty, endi bireýi Saýd arabııasynyń ustanymyna erip, sony tartyp, jaqyndarynyń arasyna sińirip te bitti. Ras, dindi oqý kerek, dinı bilim alý kerek, biraq, sonyń basynda negiz de bolýy qajet qoı. Qazir 72 túrli aǵym bar desek, sonyń 72-sin meńgerip, qaısysy bizdiki ekenin saralap bitkenshe, azamattar adasyp ta úlgeredi. Múftııat osydan 15-20 jyl buryn naqty qaı aǵymmen, qaı jolmen júretinimizdi batyl aıqyndap berýi qajet edi. «Jigitter, myna jol - bizdiki!». Boldy, budan artyq eshteńe qajet emes. Sońǵy 15-20 jylda elimizde 2 myńdaı meshit turǵyzylypty. Saýapty is, árıne. Kóbin kásipkerler, qaltaly azamattar kótergen. Esesine osy 15-20 jylda elimizde 1 ǵana kitaphana boı kóteripti. Meshit ishinde 1 ǵana adam ýaǵyz aıtady. Al ortasha kitaphanada 10 myńdaı kitap bolady. Ol degenińiz - 10 myń oı, 10 myń bilim qory, 10 myń tájirıbe. Sol úshin de 1 meshit salynsa, sonyń janyna 1 kitaphana salynýy qajet edi. .

- Táýelsizdik alǵan tusta elimiz jibergen qatelikterdi dóp basyp aıttyńyz. Sonda buǵan rýhanı bılik qana kináli bolǵany ma?

- Búgingi dinı ahýalǵa qatysty sóıleıik, kózimiz kórip júr, jastar dinge ketip jatyr. Dinnen taıanysh tappaǵandar ómirden de ketip jatqanyna kýá bolyp júrmiz. Bolmasa, qoǵamdyq jumystardan bas tartyp, bólinip, bólshektenip barady. Bul qoǵamnyń jaýapkershiliginiń joqtyǵy. Men bul jerde bılikti kinálaýdan aýlaqpyn. Bul - qoǵamnyń kinási. Óıtkeni sol balalardyń, ol meıli meniń, týysymnyń, kórshimniń, dosymnyń ne basqa da tanystarymnyń balasy bolsyn, qalaı minezi ózgerip, qalaı alystap bara jatqanyn, onyń qandaı kitap oqyp júrgenin, qandaı ortamen aralasyp júrgenin ózimiz kórip júrdik qoı. Onyń otbasymen aralaspaı, basqa dinge ótip bara jatqanyn da kórip turdyq. Ras, halyqtyń kózinen jasyryn ekonomıkalyq, saıası oqıǵalar oryn alyp jatsa, ony bılikten kórer ek, al munyń bári ózimizdiń, ıaǵnı, qoǵamnyń kóz aldynda ótip jatqan oqıǵalar ǵoı. Biz nege sol balalar ózgerip bara jatqanyn kórgende, olarmen sóılespedik, olardy tyńdamadyq? Ózimiz kináli... Taǵy bir másele - dindi ıdealǵa aınaldyrýǵa bolmaıdy. Balany ımam ne moldaǵa shákirt qyp berip, basybaıly dinge baılap bergen durys emes. Áke-sheshe tárbıesin joqqa shyǵarǵan bir adam ne zań joq. Balany dinge jiberip, ata-ana jaýapkershiligin alyp tastaýymyzǵa bolmaıdy. Máselen, men balamdy ne nemeremdi eshbir moldanyń tárbıesine basybaıly bermeımin, onyń tárbıesine jaýapty adam - meniń ózim.

-«Halyqty biriktirýde Islam synaqtan ótip jatyr» degendi aıtasyz. Jastardyń jappaı dinge bet burýyn sonyń kórinisi deı alamyz ba?

- Juma namaz ne taraýyq namazdaryna meshitke adamdar kóp jınalady. Aýyldarda myńdaǵan adam bolsa, qalada 10 myńdaǵan adam juma saıyn meshitke aǵylady. Al solar ne úshin barady, sony zerttegen jan bar ma? Jaqsy, bir toby rýhanı baımyn dep barady, ekinshileri kúnádan tazaramyn dep barady. Keremet! Biraq bular sol 10 myńdyqtyń qansha paıyzyn quraıdy? Óıtkeni solardyń ishinde baratyn jeri, senetin adamy, bolmaǵandyqtan meshitke baryp júrgender de bar. Osynyń ara-jigin anyqtaý kerek. Imamdar, teologtar sol adamdardyń arasyna baryp, áńgimelesip, mán-jaıdy anyqtap, sodan keıin ǵana sheshimin aıtýy kerek. Sodan keıin ǵana biz bılikke ne halyqqa talap qoıa alamyz. Halyqtyń dinge jappaı bet burýy batystan kele jatqan jahandanýdyń qorǵanys mehanızmi sekildi sıpat alyp otyr. Biraq Islam da jahandanýdyń bir túri ǵoı. Qazir álemde Islam aıastynda úlken qaqtyǵystar bolýda. Din - rýhanı qural emes, saıası qarýǵa aınalyp ketken jaıy bar. Sebebi, munaı qory, aýyz sý azaıýda, ekologııa kúrt tómendep ketti, din - solardyń syltaýyna, quralyna aınalǵan. Sol úshin de bizge sheteldikterdiń qandaı dinmen, qandaı Islammen kele jatqanyn aıyra bilýimiz kerek. Ol úshin biz Islamnyń qandaı jolymen júretinimizdi rýhanı bılik anyqtap, halyqqa nasıhattap berýi shart. Halyqqa jaqyny ne? Bizde dala demokratııasy bolǵan, erkin ósken halyqpyz. Meıirban, qonaqjaı, baýyrmal qazaq. Islamdaǵy jolymyzdy anyqtaǵanda da osy máseleler eskerilgeni durys. Biz qaı aǵymmen júretinimizdi anyqtaı almaı júrgende, sheteldik radıkaldy aǵymdar óz tártibin ornata bastady. Buryn jasqana sóıleýshi edi, qazir batyl áreketke kóshken. Basqosýlarda óz degenderin ashyq aıtyp júr.

- Bizdikiler de únsiz qalyp jatqan joq qoı. Sol juma namazdarda meshitterde, basqa oryndarda da ýaǵyz aıtylyp jatady...

- Ras, halyq arasynda ýaǵyz aıtyp júrgen azamattar bar. Olar - ımamdar, moldalar, dindarlar. Alaıda onyń aıtyp júrgen áńgimesin jattap alsa, kez-kelgen adam ýaǵyz aıta alady. Tipti dinı ekstremısterdiń de, ózge aǵym ókilderiniń de aıtar ýaǵyzy - sol. Bul jerde másele basqada, sol ýaǵyz aıtýyshynyń túr-tulǵasynda, kelbetinde bolyp otyr. Qazaq ózi sózden buryn sóıleýshiniń túrine qaraıtyn halyq qoı. «Túsi ıgiden túńilmeıdi». Sondyqtan ımamdar tek sózimen emes, júris-turysymen de halyqqa jaqyn bolýy tıis. Qazir kórip júrmiz, qaryny qabaqtaı, jap-jas moldalar bar. Kisimen sóleskende shikireıip, mensinbeı, kókirek kere tildesedi. Imam osyndaı bolý kerek kim dep aıtty? Qaı kitapta solaı jazylǵan? Arab elderiniń ımamdaryna qarasań, qyzyǵasyń, súısine qaraısyń. Tulǵaly, túr-sıpaty kelisken, bizdikiler bolsa, jylmań-jylmań, kózderi oınap turady. Qazir ýaǵyz aıtyp, túnde basqa tirlikpen júrer bolsa, «uzynqulaq» degen bar, onyń bári halyqtyń qulaǵyna jetpeı qoımaıdy. Sondyqtan mundaı ımamdar myń jerden jaqsy sóılegenimen, halyqty sońynan erte almaıdy.

Sondaı-aq, ıslam modernızatsııasynan bas tartpaý kerek dep oılaımyn. Árıne, bul Quran sózderin burmalaý kerek degen sóz emes, biraq ıslam búgingi ómirge laıyqtalýy tıis. Bir mysal keltireıin, Rım papasy ІІ Ioann Pavel bılikte otyrǵan shaǵynda Pım shirkeýine 7-8 breık-dans bıshilerin shaqyrdy. Qara fýtbolka, qara shalbar kıgen balalar shirkeý ishinde mýzykany dańǵyrlatyp qoıyp, aınalyp-tóńkerilip óz ónerlerin kórsetti. Bolǵasyn papanyń qolynan súıip, onyń áńgimesin tyńdap tarady. Eń qyzyǵy, osydan 1 apta ýaqyt ótkende batys basylymdary «Rım papasy bıshilerdi qabyldaǵannan keıin álem boıynsha mıllıondaǵan jastar katolık dinine kirdi» dep jazdy. Mine, jańaǵy oqıǵadan keıin mıllıondaǵan jas óz tańdaýyn jasady. Árıne, munymen meshitke balalardy aparyp bıletý kerek dep otyrǵanym joq. Biraq basqa da joldardan izdeý kerek. Nege bizde moldalar, din jolyndaǵy jandar mádenı oshaqtarǵa barmaıdy? Nege sýret kórmelerin aralamaıdy. Olar óz dinimen shektelip qalmaýy tıis.

- Din ultqa bólinbeıdi. Desek te, uıǵyrlardyń óz meshiti bar qalada, sheshenderdiki - taǵy óz aldyna... Muny qalaı túsindiremiz?

- Bul - emdelip, aıyǵyp kele jatqan ahýal. Ras, qoǵamnyń óz zańy bolsa kerek, burynyraq mundaı tendentsııa qatty baıqalǵan. Tatarlar óz meshitin, uıǵyrlar óz meshitin, sheshender óz meshitin salyp, tek sol meshitterine ǵana baratyn. Qazir aralas, el ishindegi ishki kóshi-qon halyqty aralastyryp, bul dertti ózi-aq aıyqtyryp kele jatyr. Bul másele meniń teologtarmen áńgimelerime de talaı arqaý bolǵan bolatyn, olardyń aıtýynsha dinniń ultqa bólinisi - kún tártibinen túsken másele.

- Birer jyldan beri dinı jalpy saýatty kóterý jaıy jıi sóz bolyp júr. Dintaný pánin engizdik, endi múftııattyń janynan ǵylymı-zertteý ortalyǵy ashylatyny belgili boldy. Sizdińshe, dinı saýatty qandaı jolmen kótergen durys?

- Dinı saýatty kóterý úshin jańalyq izdeýdiń qajeti joq. Keńestik dáýirden muraǵa qalǵan tájirıbe bar. Ol ýaqytta Bilim qoǵamdary jumys jasaıtyn, onyń músheleri aýdandardy, shalǵaı aýyldardy aralap, nasıhattyq jumystar júrgizetin. Mine, osyny jańǵyrtsa jetip jatyr. Aýyldan kelgen jastar meshitke qashan keledi dep kútip otyrmaý kerek, kerisinshe olardyń ózderine barý qajet. Aldarynan shyǵý kerek. Bastaryn bir arnaǵa toǵystyraıyq. Elimizde 170-teı jastar uıymdary bolsa, bılik endi ǵana solardyń basyn biriktirý kerektigin túsinip jatyr. Sondaı-aq, nege aýyldan kelgen jastardy vokzaldan kútip alyp, jón, baǵyt silteıtin uıymdar qurmasqa? Vokzaldan túsip qaıda bararyn bilmeı turǵan jasty «Qosh keldiń!» dep kútip alyp, qaıda, qalaı bararyn túsindirip berse, meshitke barar bolsa, durys joldaǵylaryna jón siltep jiberse, kóshede taratylatyn tegin kitaptardan saqtaný kerektigin eskertse, munyń ózi olardy adasýdan saqtaýda úlken kómek emes pe? Sosyn taǵy ir másele - din qyzmetkerleri meshit tóńiregimen shektelip qalmaı, mektepke, balabaqshaǵa, oqý oryndaryna, emhana, aýrýhanalarǵa baryp, ýaǵyzyn aıtyp turǵany abzal. Al bizdikiler «jastar meshitke kelsin» deıdide qol jaıyp otyrady. Al ol jas meshitke jetem degenshe meıramhana, klýb, radıkal dinı aǵymdardyń janynan ótedi. Biri bolmasa, biri arbap, joldan ustap qalady ǵoı. Sondyqtan meshit qyzmetkerleri oǵan qarama-qarsy júrip, kútip alýy qajet dep sanaımyn.