Islamda jemqorlyqtyń úkimi qandaı?
ASTANA. QazAqparat - Cybaılas jemqorlyq - kez-kelgen qoǵamnyń indeti. Adamdyq turǵysynan da, dinı turǵyda da ony aqtap alý múmkin emes. Degenmen, ıslam dininde bul kesel jaıly naqty ne aıtylady? Onyń úkimi qandaı? Biz bul saýaldardy Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy lańkestik jáne ekstremızm máselelerin zertteý ortalyǵynyń sarapshysy, dintanýshy Serik Tájibaevqa qoıǵan edik.
- Sizdiń uǵymyńyzda, sybaılas jemqorlyq degenimiz ne?
- Jemqorlyq - memlekettik basqarý qurylymdaryndaǵy laýazymdy qyzmetkerdiń ózine tapsyrylǵan qyzmet múmkindikterin jeke basynyń paıdasy men múddesi úshin paıdalaný maqsatynda jasaǵan qoǵamǵa qaýipti qylmystyq is-áreketi. Oǵan qyzmettik ókilettilikti asyra paıdalaný, para alý, para berý, paraqorlyqqa dáneker bolý, qyzmetke jaqyndaryn taǵaıyndaý, senip tapsyrylǵan ózgeniń múlkin ıelený jáne ysyrap etý, sarapshylardyń jalǵan qorytyndysy, jalǵan sóz jetkizý, qarapaıym azamattardyń aqysyn jep, eldiń damýyna úles qosýǵa múmkinshilik bermeý jáne t.b. qylmystardy jatqyzýǵa bolady.
- Jemqorlyqtyń ıslam dinindegi úkimi qandaı?
- Álemdik deńgeıdegi kóne zamannan kele jatqan merez - jemqorlyq máselesi musylman elderinde de beleń alyp otyr. Islam dini sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldy jeke tulǵalyq jáne ujymmen birlese júzege asyrǵan. Sharıǵattaǵy jemqorlyqtyń úkimi - haram. ıAǵnı, úzildi-kesildi tyıym salynǵan. Asyl dinimizde jemqorlyq úlken kúnálar qataryna jatady.
Jalpy, Islam sharıǵatynda kez-kelgen máseleniń úkimi - Quran aıattary men hadısnama derekterine júgine otyryp shyǵarylady. Bul jóninde Alla Taǵala qasıetti Quran Kárimde (Máıda súresi, 42-aıat): « Olar ótirikke qulaq salýshy, aram jeýshiler. (Muhammed Ǵ.S.) eger olar saǵan kelse, aralaryna úkim ber, nemese olardan júzińdi bur. Eger olardan júz bursań, olar saǵan eshbir zııanyn tıgize almaıdy. Al eger aralaryna úkim berseń, týra úkim ber. Sháksiz Alla týrashyldardy súıedi»,-degen. Aıattaǵy «aram jeýshiler» degeni - ózgeniń mal-múlkin ıemdenip, aqysyn jegender. Al tápsirnama derekterindegi Saǵıd Bın Jýbaır: «Munda jemqorlyq týrasynda aıtylǵan»,-dep túsinik bergen.
Endi bir aıat jolynda Alla Taǵala (Baqara súresi,188-aıat):
« Aralaryńdaǵy maldaryńdy aram jolmen jemeńder. Sondaı-aq bile tura adamdardyń malynan bir bóligin jeý úshin bılerge aparmańdar»,-delingen. Mundaǵy aıat jolynda maǵynasy ashyq kelgen.
Minekı, Alla Taǵalanyń sybaılas jemqorlyqqa tyıym salǵanyna birden-bir dáıek - osy aıattar bolmaq. Sol sııaqty paraqordyń tapqan tabysy - aram ekendigin paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) myna bir hadısinen anyq kórýge bolady. Ábý Hýmaıda ál-Saǵıdııa (r.a) jetkizgen hadıste paıǵambarymyz (s.ǵ.s): «Laýazymdyq qyzmettegi tulǵaǵa berilgen syılyq - aram jolmen tabylǵan jalaqysy», - degen eken. Ibn Býraıda (r.a) ákesinen jetkizgen kelesi bir hadıste paıǵambarymyz (s.ǵ.s): «Úsh túrli qazy bolady, olardyń ekeýi tozaqta, al bireýi jumaqta. Óz degenin oryndaımyn dep úkim shyǵarǵan jáne bilimsiz bola tura úkim shyǵarǵan qazylar - tozaqta. Al, árdaıym shyndyqqa júgingen qazy - jumaqta», - degen.
- Islam dininde para berý de kúná sanala ma?
- Tápsir derekkózderinde Abdýlla Ibn Omar (r.a): «Paıǵambarymyz (s.ǵ.s) para berýshini de, para alýshyny da laǵnettegen»,-dep tujyrymdaıdy (At-Tırmızı). Sondaı-aq, parany talap etip, ony qabyl alyp, sondaı-aq qoldaý kórsetken para alýshy men berýshi arasyndaǵy tasymaldaýshy dánekerdiń isi de qarǵysqa ushyraǵandardyń áreketine jatady. Demek, sybaılas jemqorlyq barysynda para berýshi men alýshy arasynda deldal bolýǵa da tyıym salynǵan.
Paıǵambarymyzdyń taǵy bir hadısinde mynadaı jaǵdaı aıtylady. «Allaǵa serik qosý, adam óltirý jáne ata-anańnyń aldyndaǵy boryshty oryndamaý sııaqty aýyr kúnálardyń sanatyna jatatyn taǵy bir úlken kúnáni aıtaıyn. Ol - jalǵan málimdeme jasaý jáne jalǵan kýálik berý», - degen eken rasýlalla (s.ǵ.s.).
- Halqymyz paraqorlyqqa qatysty qandaı ustanymdy ustanǵan? Qazaqtaı tekti de týrashyl halyqta osynaý jaman qylyqtan tyıatyn, ádildikke shaqyratyn adamdar boldy ma?
-Álbette, bolǵan! Muny dana halqymyzdyń «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen ulaǵatty sózderinen-aq baıqaýǵa bolady. Olardyń ádildik pen týralyqty tý etkendigine qazaqtyń úsh tuǵyry - Tóle, Qazybek jáne Áıteke bıdiń, odan basqa da bı-sheshenderdiń ónegege toly ómir-ustanymdary birden-bir dáıek bolmaq.
Osy oraıda qazaq dalasynyń aqyny Shortanbaı Qanaıulynyń óz zamanyndaǵy bı-bolystardy jemqorlyqtan saqtandyrǵan myna bir óleń joldaryn keltire keteıin:
Bıler, para jemeńder,
Janǵa beınet kezbeńder.
Kisi halqyn almańdar,
Aýzyńa para salmańdar.
Dúnıe jınap ótken joq,
Bizdiń burynǵy Paıǵambar.
Sóz aıtaıyn,úlkender,
Qudaıdan ǵapil ótpeńder.
Áliń kelse Mekke bar,
Artyq dáýlet bitkender!
Bile bilseńizder, paraqordyń hali o dúnıe ǵana emes, osy dúnıede de qıynǵa soqpaq. Kóp jaǵdaıda para alýǵa qunyqqan jannyń aram jolmen tapqan dúnıesiniń óteýi aýyr bolady. Ony el aýzynda júrgen mysaldar men jemqorlyqqa qarsy ázirlengen beınerolıkterden jıi baıqaýǵa bolady. Qaı mysaldy alyp qarasańyz da, jemqorlyqtyń túbi - qorlyqpen aıaqtalyp jatady.
Sondyqtan da Islam dini sybaılas jemqorlyq pen para berýdiń qandaı da bir túrine Quran men súnnet dáıekterine saı qatań tyıym salyp, tipti, aýyr kúnálar sanatyna jatqyzǵan. Sharıǵat sheńberindegi tyıymdardyń barlyǵy adam men qoǵamnyń damýyna negizdelgen. Allaǵa shynaıy qulshylyq-ǵıbadat jasap, aıtqandaryn buljytpaı oryndaýǵa den qoıǵan jannyń úıine qut-bereke uıalaıdy. Kez-kelgen jan sybaılas jemqorlyq synaǵyna ushyraǵan sátte lezde Allany eske alyp, qııamet kúnindegi halin eskerse, otbasyndaǵy Allanyń bergen berekesin umytpaı, árdaıym shúkirshilik qylsa, oǵan da Allanyń tóger meıirimi sheksiz.
Janat KAPALBAEVA
