Islamda ekijúzdilik joq, aqıqat qana bar - Tańjaryq Turǵanqulov, dintanýshy

- Qazir biz dinge erekshe nazar aýdaryp, namazǵa bet buryp jatyrmyz. Bul árıne, ár adamnyń ózi izdegen aqıqatty taýyp, rýhanı qajettiligin ǵıbadatpen astastyrǵany dep baǵalaǵan durys bolar. Biraq osy bir saýapty is keıde naýqandyq sıpat alyp bara jatqandaı kórinedi.

- Árbir azamat jeke ómirinde bir rýhanı tirek izdeıtini aqıqat. Ol tirek birinshi din ekeni belgili. Osy turǵydan alsaq, jastarymyz qazir meshitterge kóptep baryp, namazǵa jyǵylyp jatyr. Bul jaqsy qubylys ári qýantarlyq jaıt. Biraq biz olarǵa qanshalyqty durys baǵyt-baǵdar berip jatyrmyz, sol jaǵyn oılanaıyqshy. Olar dinde qandaı baǵytpen júrip jatyr? Qandaı da bir keri dinı aǵymdardyń negizgi obektisi - jastar. Jastarymyzdyń bir toby osy aǵymdardyń yqpalynda ketip jatqany da jasyryn emes. Sebebi olar birinshiden óz tarıhy men dástúrinen habarsyz. Sondyqtan, mynaý meniń ata dástúrime qaıshy eken ǵoı dep oılanýǵa múmkinshiligi de shamaly. Kerisinshe, ata-anasy men baýyrlaryna barynsha qarsy turýǵa bar. Postkeńestik elderdiń dinnen maqurym ekendigin jaqsy biletin radıkaldy toptar muny óz paıdasyna jaratyp jatyr. Zaıyrly memleket bolǵandyqtan, dinı senimge shekteý joq. Kez kelgen áleýmettik jelilerde dinı ýaǵyzshylardyń dinı nasıhatyn tyńdap, óz rýhanı tańdaýyńdy jasa. Esh kedergi joq. Ókinishke qaraı, jastarymyz osyndaı basy bar, aıaǵy joq, tipti ne aıtyp otyrǵany ózi túsinbeıtin baǵyty da durys emes ýaǵyz-nasıhattardy sanasyna sińirip, aqyr aıaǵynda óz ómir jolynan adasyp jatady. Bul bizdiń eldegi aıqyn kórinis taýyp otyrǵan qubylys. Mundaı qubylystyń negizgi sebebi - dinı nasıhatta ortaq ǵylymı júıeniń joqtyǵy. Dinniń tek syrtqy pishini ǵana ýaǵyzdalyp, al ishki máni men mazmunyna kóńil bólinbegendikten jastar arasynda jalań fanatızmge boı aldyrý, «tek dinı rıtýaldardy ýaqytysynda aına qatesiz oryndasań boldy, barlyq kúnádan arylyp, jumaqqa barasyń» degen senim adamgershilik-moraldyq normalardy saqtamaı, túrli qylmystarǵa barýyna yqpal etip otyrǵan faktorlar dep aıtýǵa bolady. Osy sebepten túzeý mekemelerinde urlyq jasaý, adam tonaý, sonymen qatar qasaqana adam óltirý faktilerimen jazasyn óteýshi azamattardyń arasynda din jolyn ustanyp júrgen jastar da kezdesedi.

Qazirgi ýaqytta dindi qural retinde paıdalanyp, óz maqsattaryn iske asyrýǵa beıim turatyn toptar da, jeke tulǵalar da joq emes. Bulardyń maqsaty - qalaıda memlekette búlik shyǵaryp, azamattardy óz jolynan adastyrý. Islamda osyndaı ekijúzdilik bar ma? Árıne joq, tek aqıqat qana bar. Biz olardy basqalardan aıyra almaı júrgenimiz ókinishti. Qaı jaǵymyzdan bolmasyn, áıteýir betimizdi qaratyp alýǵa daıar tur. Mine, bizdiń eldegi din nasıhatynyń júıesizdigin osy jaǵdaıdan-aq baǵamdaýǵa bolady.

- Siz oblystyq, sonymen birge respýblıkalyq deńgeıde praktıkalyq lektsııalar oqyp júrsiz. Sizdiń oıyńyzsha, dástúrli dinı qundylyqtarymyzdy qandaı jaǵdaıda halyqqa jetkizip, ony ómirimizdiń mánine aınaldyrýǵa bolady?

- Ár halyqtyń mádenıeti men tarıhynyń negizgi túp qazyǵy dinnen negiz alatyny zańdylyq. Ulttyń turmys-tirshiligi, tipti minez qulqy da ustanǵan dinniń negizinde paıda bolady. Bul úshin biz asyl dinimizdi, tarqatyp aıtar bolsaq, ǵylymı (antologııalyq, fılosofııalyq, tarıhı, psıhologııalyq, sotsıologııalyq) turǵydan taldaı biletin dárejede bolýymyz kerek. Ony zerttep-zerdelep, halyqtyń óz tanymy arqyly sanasyna jetkize bilsek, ol ózdiginen sol halyqtyń ómiriniń mánine aınalady dep oılaımyn. Al bizdegi jaǵdaı qalaı? Internet saıtynan onyń baǵyty durys ıa burys ekenine qaramaı, aıat pen hadısten mysal keltirse boldy, kez-kelgen dinı ýaǵyzshyny tyńdap, sonyń sózin basshylyqqa alamyz. Kópshiligimiz sol shala saýatty, ǵylymı tanymy tómen dinı ýaǵyzshynyń nasıhatyn úsh-tórt márte tyńdap, namaz ben orazanyń sharttaryn bilsek, bir-eki hadıs pen bes-alty súreni jattap alsaq boldy, basqalarǵa jol kórsete alatyndaı «dinı saýatty» bolyp shyǵa kelemiz. Tipti keıde óz betimizshe úkim shyǵaryp, múftı de bolyp ketetin kezderimiz bar. Bul dóreki qatelik. Óıtkeni, teologııa ǵylymy aýqymdy, kúrdeli ári názik sala. Ol tafsır, hadıs ilimderi sekildi túrli salalarǵa bólinedi. Olardyń árqaısysynyń óz mamandary bar. Bir-biriniń tirligine aralaspaıdy.

Jalpy Orta Azııa halyqtary quqyqtyq mázhabtar ishinde Hanafı mázhabyn ustanady. Álemdegi musylmandardyń 50 paıyzǵa jýyǵy osy quqyqtyq jolda. Sebebi, ol - demokratııalyq, árbir máselege obektıvti kózqaraspen qaraıtyn quqyqtyq mektep. Sonymen qatar, túrkilerdiń kóshpeli ómirine laıyqtalǵan jol edi. Bul jerde basa aıta ketetin bir jáıt, qazaq dalasyna, túrki jurtynyń ómirine Islamnyń qundylyqtaryn laıyqtap, jasap bergen dana babamyz Ahmet ıAsaýı ekenin umytpaýymyz kerek. Biz san ǵasyrdan beri osy jolmen júrip kelemiz. Al, búginde osy san salaly tarıhı jadymyzdy óshirýge áreket jasap júrgender de jetedi. Osy oraıda fılosof, ǵalym-professor A.P.Abýov aǵamyzdyń: «ıAsaýı qazaq sanasynan óshetin bolsa, onda ımamdar da, múftııat ta, Qazaqstan da joq bolatynyn umytpańdar!»,-degen oıyn keltire ketsem. Demek, biz ulttyq rýhymyzdy joǵaltsaq, onda elimizdiń bolashaǵy jarqyn bolady dep aıta almaımyz. Sondyqtan, birigip ótkenimizdi umyttyrýǵa emes, jańǵyrtyp odan ári damytýǵa is qylǵanymyz durys dep oılaımyn.

- Siz dindi ǵylymı turǵyda tanyp bilýdi tek sońǵy ýaqytta ǵana qolǵa alypsyz. Oǵan ne túrtki boldy?

- Men din salasyndaǵy alǵashqy eńbek jolymdy meshitte ımam bolyp bastaǵanmyn. Ol kezde mende tek teologııalyq bilim boldy. Al qoǵamdyq jáne jaratylystaný ǵylymdarynan múlde beıhabar boldym. Biraq sol jyldarda meni san ǵasyrlardan beri qalyptasqan salt-dástúr, ádet-ǵuryptarymyz 90 jyldardan bastap nege joqqa shyǵyp jatyr degen saýal jıi mazalaıtyn. Bylaısha aıtqanda, bizdiń kúndelikti tynys-tirshiligimiz «shırk» pen «bıdaǵatqa» tolyp ketti. Osy másele tóńireginde birtalaı ǵalymdarmen suhbattastym. Onyń ishinde maǵan baǵyt-baǵdar bergen teologııa ǵylymdarynyń doktory Dosaı Kenjetaı men ádebıetshi ǵalym-professor Islam Jemeneı boldy. Solardyń sanama yqpal etýimen men dintaný ilimin jete zertteýge den qoıyp, A.ıAsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetine oqýǵa túsip, dintaný mamandyǵyn alyp shyqtym jáne sol sala boıynsha magıstratýrany támamdadym. Álbette, ári qaraı da izdene bermekpin. Osy óz betimshe izdený barysynda birtalaı nársege kóz jetkizdim desem bolady. Osy ýaqytqa deıin uqqanym - bizdiń ata-babamyzdyń salt-sanasynda eshqandaı da dinge qarama-qaıshy áreket joq. Qazaq halqy ıslam dininiń máni men mazmunyń tereńnen túsinip, negizi máıegin ustanǵan ult desem, artyq aıtpaǵanym. Ol bizdiń etnopedagogıkamyz ben etnopsıhologııamyzda keńinen kórinis tapqan. Onymen qosa quqyqtyq, saıası-áleýmettik qundylyqtarymyz da Quran men súnnetke negizdelgen. Mádenı qundylyqtarymyzdy tereń zertteı qarasaq, musylmandyqtyń tereń mazmunyn jyrlaǵan Buqar jyraý, Shalkıiz jyraýlardan bastaý alyp ataqty Maılyqoja, Abaı men Shákárimnen, Musa Mádı Merkishuly men Turmaǵambet Іztileýovpen jalǵasyn tapqan dala akademıkteriniń ózi nege turady. Olardyń shyǵarmalary tolyǵymen ıslammen úndesip jatyr. Islamda «saırı súlúk» degen ilim bar. Bul ilim - Jaratqandy óleń túrlerimen madaqtaý. Osy ilim qazaq dalasyna aýyz ádebıeti arqyly keń taralǵan. Sol ilimdi bizdiń joǵaryda atalǵan aqyndarymyz, sal-seri, jyraýlarymyz jalǵastyryp otyrǵan. Osy baǵa jetpes qundylyqtarymyzdy baǵalaı bilýimiz kerek.

- Dinniń tarıhynda erekshe mánge ıe, sandaǵan ǵasyrlardan beri jasap kele jatqan tasaýýf ilimi jaıly ne deısiz?

- Tasaýýf ilimi - adamnyń jan dúnıesin, ishki álemin tazalaý. Bul týraly ıslam ǵalymy Imam Ǵazalı bylaı degen: «Eger adamnyń kóńilinde, jan dúnıesinde shańnyń tozańyndaı ǵana kishkentaı jamandyq bolsa, ol adamnyń rýhy eki dúnıede de azapta bolady, al onyń jany kirshiksiz taza bolsa, ondaı rýh eki dúnıede de baqytty bolady». Hazireti Muhammed paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) paıǵambarlyqqa keler aldynda Hıra úńgirine baryp, ózin psıhologııalyq, rýhanı turǵydan daıyndady. Sondyqtan biz ony paıǵambardan bastaý alǵan deımiz. Sopylyq ilimniń máni men mazmunyn ata-babalarymyz «Taspen atqandy, aspen at»,-degen bir aýyz sózimen túıindep bergen. Osy sózdiń mánine úńile bilgen adam sopylyq ilimdi túsinedi dep oılaımyn. Al, sopylyq iliminen úreılenip, shoshý - ol bilimsizdik pen dinı saýatsyzdyqtan ári basynda aıtyp ketkendeı beligi bir úı ishinen úı tigip júrgenderdiń áreketiniń nátıjesi. Sonymen birge, dindi tek belgili bir shartty uǵymdarmen ǵana túsinip, óz maqsat-múddesine aınaldyryp júrgenderdiń áreketi.

Islam - izgilik pen mahabbattyń dini. Óıtkeni árbir ǵıbadattyń ózi júrekten shyqqan mahabbatpen shynaıy túrde jasalýy tıis. Al júregiń taza bolmasa, nıetiń aq bolmasa, kózge kórsetý úshin jasaǵan ǵıbadatyńnan paıda joq. Abaı atamyzdyń:

«Aldyńǵy úshi bekitpeı sońǵy tórti,

Qylǵanmen de tatymdy bermes jemis»,-degen oıynyń ózi sopylyq ilim dinniń negizi ekeniniń kórinisi.

- Aqıqatty ıslamnan izdegen qalyń kópshilikke, onyń ishinde jastarǵa ne aıtasyz?

- Islam - ǵylym men bilimge negizdelgen din. Sebebi alǵash túsken aıatta «Oqy!»,-degen buıryqpen túsken. Biz ony shartty túrdegi tar túsiniktermen emes, ǵylymı tanym turǵysynan tanýymyz kerek. Sonda ǵana ol joǵary dárejede memleketimizdiń turaqtylyǵy men halqymyzdyń baqytpen qaýyshýyna qyzmet ete alady. Dinde zorlyq joq. Árkim ony óziniń taza júregi, nurly aqylymen qabyldaǵany jón. Meniń basty tilegim - elimiz aman, jurtymyz tynysh, ǵıbadatymyz shynaıy, qazaq musylmandyǵyna laıyq bolsa eken.

- Áńgimeńizge rahmet.

Suhbattasqan Janat Qapalbaeva