Islamabadtaǵy kelisim perspektıvalyq damýǵa bastaıdy
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Pákistanǵa jasaǵan memlekettik sapary bıylǵy alǵashqy sheteldik sapary ǵana emes, eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa kezeńin aıqyndaǵan mańyzdy saıası oqıǵa boldy. Jıyrma jyldan astam úzilisten keıin ótken sapar Qazaqstannyń Ońtústik Azııa óńirimen serpindi ári kópqyrly yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan strategııalyq umtylysyn aıqyn kórsetti.
Joǵary deńgeıdegi kelissózder barysynda logıstıkalyq baǵyttardy ártaraptandyrý, saýda-ekonomıkalyq ózara is-qımyldy keńeıtý jáne óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtý máseleleri basty nazarǵa alyndy. Memlekettik sapardyń ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq kún tártibin Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy saraptady.
Pákistan tarapynan kórsetilgen joǵary qurmet
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevty Pákistan tarapy joǵary deńgeıde qarsy aldy. Áýede Qazaqstannyń Áskerı-áýe kúshteriniń joıǵysh ushaqtary ushaqqa ilesip júrse, jerde qurmet qaraýyly men 21 zeńbirek dúrkindete atyldy. Bul – halyqaralyq tájirıbede eń joǵary deńgeıdegi sapardyń klassıkalyq belgisi.
Áýejaıda Qasym-Jomart Toqaevty Pákistan Prezıdenti Asıf Alı Zardarı men Premer-mınıstr Shahbaz Sharıf qarsy aldy. Ádettegideı, Azııa men Shyǵys elderinde árbir detalǵa aıryqsha mán beriledi, olardyń astarynda tereń sımvolızm bar. Sondyqtan Premer-mınıstr rezıdentsııasyndaǵy sálemdesý men Qasym-Jomart Toqaev pen Shahbaz Sharıf arasyndaǵy jyly qol alysý eki el kóshbasshylary arasyndaǵy strategııalyq yntymaqtastyqty jáne qurmetti beıneleıdi.
2021 jyly Islamabad «Ortalyq Azııaǵa kózqaras» (Vision Central Asia) bastamasyn bekitken. Bul qujat óńirlik ózara baılanysty bes negizgi baǵyt boıynsha nyǵaıtýǵa baǵyttaldy: saıasat, saýda jáne ınvestıtsııalar, energetıka men kólik kommýnıkatsııalary, qaýipsizdik pen qorǵanys, sondaı-aq halyqtar arasyndaǵy baılanystar. Pákistan úshin bul bastama óńir elderimen yntymaqtastyqtyń jańa múmkindikterin ashady.
Qazaqstan óńirlik kóshbasshy retinde Pákistannyń dıalogti tereńdetý jáne praktıkalyq ózara is-qımyldy keńeıtý josparlarynda mańyzdy ról atqarady.
Pákistan úshin Qazaqstan – strategııalyq áriptes. Elimizdiń baı energetıkalyq resýrstary Pákistannyń jetkizilimderdi ártaraptandyrýyna jáne energetıkalyq qaýipsizdikti nyǵaıtýyna múmkindik beredi. Sonymen qatar Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýy Pákistanǵa Eýrazııa naryqtaryna – sonyń ishinde Qytaıǵa, Reseıge jáne Kaspıı óńiri memleketterine shyǵý úshin tıimdi tranzıttik torap rólin atqarady.
Sapar barysynda Qazaqstan Prezıdenti Pákistanǵa saýda-ekonomıkalyq, ınvestıtsııalyq jáne basqa da basym baǵyttardaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýge baǵyttalǵan naqty usynystar paketin usyndy.
Tranzıtten senimdi seriktestikke
Qasym-Jomart Toqaev pen Pákistan Premer-mınıstri arasyndaǵy kelissózderde Qazaqstannyń negizgi basymdyqtarynyń biri – kólik baılanysy máselesine erekshe mán berildi. Elimiz Shyǵys pen Batysty, sondaı-aq Soltústik pen Ońtústikti jalǵaıtyn basty tranzıttik baǵyttardyń toǵysqan tusynda ornalasqan.
Prezıdenttiń aıtýynsha, Qazaqstan kólik jáne logıstıka salasyndaǵy naqty jobalardy júzege asyrýdy jalǵastyryp, olardy Ortalyq Azııa elderimen tyǵyz úılestirýdi qamtamasyz etedi. Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev Pákistan Premer-mınıstrin Qazaqstanǵa memlekettik saparmen kelýge shaqyryp, qol jetkizilgen kelisimderdiń oryndalýyn qorytyndylaý jáne ekijaqty qarym-qatynasty nyǵaıtý úshin bıyl joǵary mártebeli qonaqty qabyldaýǵa daıyn ekenin rastady.
– Qazaqstan Prezıdenti retinde Pákistanǵa birinshi ret memlekettik saparmen kelip otyrmyn. Bul sapar tarıhı mánge ıe jáne ýaqyt tezinen ótken seriktestigimizdiń mańyzdy kezeńi sanalady. Men buǵan senimdimin. Halyqtarymyzdyń Jibek joly arqyly jáne keń taralǵan ıslam órkenıeti aıasynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan dostyǵyn joǵary baǵalaımyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Óz kezeginde Shahbaz Sharıf Qazaqstan men Pákistannyń saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytýda zor áleýetke ıe ekenin atap ótti. Ol energetıka, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne tsıfrlandyrý salalarynda seriktestikti keńeıtý múmkindikterine erekshe nazar aýdardy.
– Qazaqstan – bizdiń strategııalyq seriktesimiz. Dostyǵymyzdy nyǵaıtyp, ekonomıkanyń túrli baǵyttarynda, saıasat, qorǵanys salalarynda senimdi seriktestik ornatý, sondaı-aq saýda dálizderin qalyptastyrý maqsatynda Qazaqstan Úkimetimen tyǵyz qarym-qatynasta jumys istegimiz keledi, – dedi Premer-mınıstr.
Saıasattanýshy, NU janyndaǵy Ulttyq taldaý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Rasýl Qospanovtyń pikirinshe, Qazaqstan Prezıdentiniń Pákistanǵa memlekettik sapary ekijaqty qarym-qatynastarǵa jańa serpin berýge degen umtylysty kórsetedi.
– Pákistan – Ońtústik Azııadaǵy asa mańyzdy memleket, halqy 250 mıllıonnan asady. Bul Ortalyq Azııa elderiniń jalpy halyq sanynan áldeqaıda kóp. Qazaqstan úshin Pákistan naryǵyna shyǵý tek saýdada emes, saıası turǵydan da jańa múmkindikter ashady. Birinshiden, Pákistannyń geosaıası ornalasýy erekshe. El Arabııa teńizine shyǵa alady jáne Qytaı, Taıaý Shyǵys pen Ortalyq Azııa arasynda strategııalyq jolda ornalasqan, – dep atap ótti sarapshy.
Qazaqstan úshin bul eksport baǵyttaryn ártaraptandyrýǵa, sondaı-aq Úndi muhıtyna, demek Afrıka men basqa da óńirlerdiń naryqtaryna tikeleı shyǵýǵa múmkindik beredi.
Mıllıardqa baǵyttalǵan josparlar
Qazaqstan men Pákistan arasyndaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyq sapar qorytyndysy boıynsha qol qoıylǵan qujattar arqyly naqty dáleldendi. Ol aldaǵy kezeńde ekijaqty baılanystardy tereńdetýge berik negiz qalady. Eń mańyzdysy – Qazaqstan Respýblıkasy men Pákistan Islam Respýblıkasy arasyndaǵy strategııalyq seriktestik ornatý týraly birlesken deklaratsııa.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev pen Premer-mınıstr Shahbaz Sharıf Qazaqstan-Pákistan bıznes-forýmyna qatysty. Forým barysynda jalpy somasy shamamen 200 mln AQSh dollaryn quraıtyn 30-dan astam kommertsııalyq kelisimge qol qoıyldy. Memleket basshysy Úkimetke eki eldiń bıznes qurylymdary arasyndaǵy, sonyń ishinde Qazaqstan men Pákistan Úkimetaralyq komıssııasy aıasyndaǵy yqpaldastyqty jandandyrýdy tapsyrdy.
– Pákistan - ıslamdyq qarjylandyrý salasynda álemniń jetekshi elderiniń biri. Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynda eýrazııalyq keńistikte halal qarjyny damytý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Osy múmkindikterdi Pákistannyń qarjy ınstıtýttary da tıimdi paıdalana alady. Sonymen qatar ınvestıtsııalyq yntymaqtastyqqa nazar aýdardyq. Bul baǵytta búgin «Samuryq-Qazyna» qory jáne «Fauji Foundation» arasynda qurylǵan «Birlesken ınvestıtsııalyq platformasy» naqty jobalardy zerdeleıtin bolady. Jalpy, pákistandyq kásipkerlerge elimizde qolaıly jaǵdaı jasaýǵa daıynbyz, – dedi Prezıdent.
Qazaqstan men Pákistan dıplomatııalyq qatynastar ornatylǵan alǵashqy kúnnen bastap ekonomıkalyq ózara baılanystardy damytýǵa umtyldy. Degenmen sońǵy onjyldyqtarda birqatar obektıvti sebepterge baılanysty eleýli ilgerileý baıqalmady. Saýda kórsetkishteri bul úrdisti aıqyn kórsetedi. 2015 jyly eki el arasyndaǵy saýda kólemi 34,3 mln dollar ǵana bolyp, Qazaqstan eksporty Pákistannan keletin ımporttan áldeqaıda tómen boldy.
Tek 2020 jyldary oń burylys bastaldy. Pandemııaǵa qaramastan taýar aınalymy 45,5 mln dollarǵa deıin ósti. 2021 jyly aıtarlyqtaı serpilis baıqalyp, kórsetkish 95 mln dollarǵa jetti. Sol kezeńde qazaqstandyq eksport alǵash ret Pákistannan keletin ımport kóleminen asyp tústi. Sarapshylardyń boljamynsha, eksporttyq taýarlar nomenklatýrasy keńeıgen jaǵdaıda saýda aınalymy 500 mln dollarǵa jetýi múmkin. Al strategııalyq maqsat – aldaǵy jyldary 1 mlrd dollar deńgeıine shyǵý.
Pákistannan Qazaqstanǵa eksport qurylymynda tsıtrýs jemisteri, farmatsevtıkalyq ónimder, kıim-keshek, sabyn jáne sporttyq taýarlar basym. Qazaqstan óz kezeginde kókónister, astyq, maıly daqyldar men metall buıymdaryn jetkizedi.
Ósimniń perspektıvaly baǵyttary retinde agroónerkásip kesheni, farmatsevtıka, toqyma ónerkásibi, mashına jasaý jáne munaı-hımııa salalary belgilendi. Qosymsha vektor retinde tsıfrlyq yntymaqtastyq – IT-qyzmetter, fınteh jáne elektrondyq kommertsııa damýy qarastyrylyp otyr. Qazaqstan mashınalar men jabdyqtar, munaı-hımııa ónimderi men metall buıymdarynyń eksportyn ulǵaıta alady, al Pákistan toqyma, farmatsevtıka jáne sporttyq taýarlar jetkizimin arttyra alady.
– Eń perspektıvaly baǵyttardyń biri – agroónerkásip keshenindegi yntymaqtastyq. Qazaqstan Pákistan úshin astyq, tyńaıtqyshtar men maıly daqyldardy jetkizý turǵysynan qyzyqty. Pákistanda óńdeý ónerkásibi, ásirese toqyma salasy jaqsy damyǵan. Ekonomıkany tsıfrlandyrý Qazaqstan men Pákistan úshin negizgi mindetterdiń biri. Ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar bazasynda birlesken tehnologııalardy damytý ekijaqty yntymaqtastyqty jáne eki eldiń ekonomıkalyq ál-aýqatyn jańa deńgeıge kóterýge múmkindik beredi, – dep atap ótti Almaty Management University janyndaǵy Halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń dırektory Kamran Gýseınov.
Energetıka salasy da mańyzdy baǵyt bolyp qala beredi. TAPI gaz qubyry men CASA-1000 elektr jelisi jobalary, ásirese Aýǵanstandaǵy jaǵdaı turaqtanǵan jaǵdaıda, Ortalyq jáne Ońtústik Azııa arasyndaǵy yntymaqtastyqqa qýatty serpin beredi. Alaıda osy aýqymdy josparlardy júzege asyrýdyń basty sharty – tıimdi logıstıka men tranzıttik baılanystar.
«Úmit qaqpasynyń» múmkindigi
Birneshe ǵasyr buryn sındhı halqynan shyqqan qarapaıym balyqshy áıel Maı Kalachı Arabııa teńiziniń jaǵasynda uldaryn alys saparǵa shyǵaryp salý dástúrimen este qalǵan. Onyń tabandylyǵy men teńizge degen tolqynysynan keıin onyń esimi shaǵyn qonystyń ataýyna aınalyp, al aılaq «Úmit qaqpasy» dep ataldy.
Búginde sol balyqshylar aýyly - búkil álemge tanymal port. Qazirgi tańda «Úmit qaqpasy» arqyly álemdik saýdanyń orasan zor kólemi ótedi. Qazaqstan úshin bul porttar eksporttyq baǵyttardy ártaraptandyrýǵa jáne eýrazııalyq ózara baılanysty nyǵaıtýǵa jańa múmkindikter ashady.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev kelissózderde Pákistannyń tranzıt jáne logıstıka salasyndaǵy róliniń artyp kele jatqanyn atap ótti. Bul Qazaqstan úshin halyqaralyq naryqtarǵa shyǵýdyń balama joldaryn ashady. Taraptar Karachı jáne Gvadar porttarynyń múmkindikterin talqylady. Sonymen qatar Transkaspıı kólik dálizin damytý jáne Aýǵanstan arqyly ótetin tranzıttik baǵyttardy keńeıtý máseleleri de nazarda boldy. Osynyń aıasynda Qazaqstan – Túrikmenstan – Aýǵanstan – Pákistan baǵyty boıynsha temirjol jobasyn iske asyrý perspektıvalary qarastyryldy.
Másele tek tehnıkalyq sıpatpen shektelmeıdi. Qazaqstan úshin Karachı men Gvadar porttaryna qol jetkizý – strategııalyq mańyzy zor qadam. Karachıde termınal ashý Ońtústik Azııaǵa, Taıaý Shyǵysqa jáne Afrıkaǵa eksporttyq baǵyttardy qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Bul Qazaqstannyń kólik ártaraptandyrý strategııasyndaǵy negizgi elementke aınalýy múmkin.
– Qazaqstan qurlyqtyń qaq ortasynda ornalasqandyqtan teńizge shyǵýdyń jańa joldaryn únemi izdeýge májbúr, al Pákistan porttary osy strategııanyń tabıǵı bóligine aınalady. Qazaqstandyq termınal qurý taýar aınalymyn arttyryp qana qoımaı, jahandyq deńgeıde eksporttyq múmkindikterdi keńeıtedi. Bul tranzıttik memleket retindegi pozıtsııany nyǵaıtyp, ekonomıkanyń ornyqty damýyna jol ashady, – deıdi sarapshy Rasýl Qospanov.
Saıasattanýshy atap ótkendeı, bul kelissózder – Qazaqstannyń syrtqy ekonomıkalyq saıasatynyń bolashaǵyna tikeleı qatysty strategııalyq mindet. Eger tıisti kelisimge qol jetkizilse, Qazaqstan Ońtústik Azııa naryqtaryna jáne odan tys aýmaqtarǵa qatysýyn kezeń-kezeńimen keńeıte alady.
Degenmen, birqatar kedergiler bar. Olar – tikeleı kólik dáliziniń bolmaýy, Aýǵanstandaǵy turaqsyz jaǵdaıǵa táýeldilik, taýar aınalymynyń shekteýliligi jáne saýdanyń jalpy kóleminiń tómendigi. Ony eńserý úshin isker toptar arasyndaǵy baılanystardy jandandyrý, keden rásimderin jeńildetý jáne standarttardy úılestirý qajet.
Sonymen qatar elder arasyndaǵy tikeleı áýe qatynasyn qaıta jandandyrý perspektıvalaryn zerdeleý logıstıkalyq máselelerdi júıeleýge óz úlesin qosady. Bul qadam iskerlik baılanystar men týrızmdi damytý úshin de sheshýshi mánge ıe.
Jahandyq beıbitshilikti ilgeriletý jolynda
Qazaqstan men Pákistan gýmanıtarlyq salada týrızmdi damytý, bilim berý baǵdarlamalaryn keńeıtý jáne mádenı almasýlardy nyǵaıtýdyń mańyzyna erekshe mán beredi. Týrıstik aǵyn, bilim berý bastamalary men mádenı jobalar ekijaqty senimdilikti arttyryp, qoǵamdyq qoldaýdy kúsheıtetin qosymsha negizge aınalady.
Qasym-Jomart Toqaev Shahbaz Sharıfti elin alǵa batyl bastaǵan kóregen kóshbasshy dep atady. Onyń keleshekke baǵdarlanǵan salıqaly saıasat júrgizýiniń arqasynda Islamabadtyń aımaqtaǵy jáne álemdegi bedeli jyldan jylǵa artyp keledi.
– Byltyr Pákistan Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılandy. Pákistan Qazaqstannyń Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary keńesi aıasyndaǵy bastamalaryn únemi qoldap keledi. Biz buǵan rızashylyǵymyzdy bildiremiz. Sonymen qatar álemde beıbitshilik pen turaqtylyqty ornatý jolynda naqty qadamdardy talqyladyq. Osy oraıda, búgin Birikken Ulttar Uıymynyń bitimgershilik mıssııalaryna birlesip qatysý jónindegi Úkimetaralyq memorandýmǵa qol qoıyldy, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaevqa halyqaralyq yntymaqtastyqtaǵy úlesi men erekshe eńbegi úshin Pákistan Prezıdenti Asıf Alı Zardarı men Premer-mınıstr Shahbaz Sharıftiń qolynan Nishan-e-Pakistan ordeni tabystaldy. Bul – eldiń eń joǵary memlekettik nagradasy, dástúrli túrde el damýyna erekshe úles qosqan Pákistan azamattaryna jáne sheteldik memleket, saıasat, sondaı-aq qoǵam qaıratkerlerine beriledi. Ordenniń Qazaqstan Prezıdentine tapsyrylýy ekijaqty qarym-qatynastardy damytýǵa, halyqtar arasyndaǵy dostyq pen senimdi nyǵaıtýǵa qosqan úlesine joǵary baǵa boldy.
Sapar baǵdarlamasynda oqýshy jáne stýdent jastar arasyndaǵy baılanystarǵa erekshe mán berildi. Pákistan azamattary Qazaqstannyń joǵary oqý oryndaryna úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Qazirgi tańda elimizde myńnan astam pákistandyq stýdent bilim alýda.
- Ǵylym jáne bilim salasyndaǵy baılanysty odan ári damytýǵa ýaǵdalastyq. Islamabad ýnıversıtetterinde búgin ashylǵan «ál-Farabı», «Sátpaev» jáne «ıAsaýı» ortalyqtary eki eldiń ǵylym jáne oqý-aǵartý salalaryndaǵy yqpaldastyǵyn nyǵaıtatyn bolady, – dedi Prezıdent.
Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev densaýlyq saqtaý jáne sport salasyndaǵy ózara is-qımyldy nyǵaıtýdyń mańyzyn atap ótti. Sapar aıasynda ál-Farabı, Qanysh Sátbaev jáne Qoja Ahmet ıAssaýı atyndaǵy mádenı-bilim berý ortalyqtary men Qazaqstan-Pákistan «Dostyq» sport kesheni saltanatty túrde ashyldy. Bul ortalyqtarda qazaq kúresi, toǵyzqumalaq, shahmat, boks jáne aralas jekpe-jek túrleri boıynsha jattyǵýlar uıymdastyrylady. Sonymen qatar pákistandyq jattyqtyrýshylar men sportshylardy daıarlaýǵa arnalǵan birlesken oqý-jattyǵý jıyndary josparlanǵan.
Qasym-Jomart Toqaevtyń Pákistanǵa jasaǵan memlekettik sapary eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýge degen ózara múddeni rastady. Qos el shekteýli taýar aınalymynan ınvestıtsııalar, ınfraqurylym jáne gýmanıtarlyq baılanystarǵa negizdelgen strategııalyq seriktestikke ótý úshin barlyq alǵysharttarǵa ıe.
Ortalyq jáne Ońtústik Azııa elderi bir-birine kóbirek táýeldi bolǵan jaǵdaıda kólik salasyndaǵy yntymaqtastyq pen Pákistan porttaryn paıdalaný eýrazııalyq baılanystardy nyǵaıtyp, óńirdiń turaqty damýy men turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi.