Іs júrgizýdi qamtamasyz etý jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly zańnamany qoldaný máseleleri týraly QR JS-tyń qaýlysyna qol qoıdy

Іs júrgizýdi qamtamasyz etý sharalaryn qoldaný  jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly zańnamany qoldanýdyń  keıbir basqa da máseleleri týraly

Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń normatıvtik qaýlysy №1

2012 jylǵy 9 sáýir, Astana qalasy

Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly zańnamanyń keıbir normalaryn sot praktıkasynda qoldaný kezinde týyndaıtyn máselelerge baılanysty Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jalpy otyrysy
qaýly etedi:
1. Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly Qazaqstan Respýblıkasy kodeksiniń (budan ári - ÁQBtK) 618-babynyń 1-2-bólikterimen kózdelgen ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is boıynsha is júrgizýdi qamtamasyz etý sharalary (budan ári - qamtamasyz etý sharalary) ákimshilik-quqyqtyq májbúrleýdiń aıryqsha quraldary bolyp tabylady. Olardy ýákiletti laýazymdy adam óziniń ókilettikteri sheginde ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń jolyn kesý, ony jasaǵany úshin sezikti bolǵan adamnyń jeke basyn anyqtaý, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattamany ákimshilik quqyq buzýshylyq jasalǵan jerde jasaý múmkin bolmaǵanda jáne osyndaı sharalardy qabyldamaý istiń mán-jaılaryn ýaqtyly, jan-jaqty, tolyq jáne obektıvti anyqtaýǵa, ony zańǵa sáıkes sheshýge, shyǵarylǵan qaýlyny oryndaýdy qamtamasyz etýge kedergi keltiretin jaǵdaıda qoldanady.
Qamtamasyz etý sharalary zańda kózdelgen jaǵdaılardy eseptemegende (júrip-turý erkindigin aldyn ala shekteý), ákimshilik quqyq buzýshylyqty jasaýǵa baılanysty is qozǵalǵanǵa deıin (mysaly, seziktiniń jeke basyn anyqtaý úshin), ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is boıynsha is júrgizý kezinde (mysaly, ózine qatysty ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is qozǵalǵan adam organǵa (laýazymdy adamǵa) nemese sotqa kelmegen jaǵdaıda), sondaı-aq ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is boıynsha qaýlyny oryndaý satysynda (mysaly, ÁQBtK-niń 620-babynyń 13) tarmaqshasy negizinde atqarý qujattaryn májbúrlep oryndaý barysynda) qoldanylýy múmkin.
Qamtamasyz etý sharalaryn qoldaný zańdy bolýǵa, parasattylyq, qajettilik jáne jetkiliktilik ólshemderine saı kelýge tıis. ÁQBtK-niń 618-babynda kórsetilgen qamtamasyz etý sharalarynyń árqaısysy jeke nemese eger qajettilikke baılanysty bolsa basqa sharalarmen bir mezgilde qoldanylýy múmkin.
Ózine qatysty qoldanylǵan qamtamasyz etý sharalaryna adam sharalar qoldanylǵan kúnnen bastap on kún ishinde joǵary turǵan organǵa (joǵary turǵan laýazymdy adamǵa), mamandandyrylǵan ákimshilik nemese aýdandyq sotqa ÁQBtK-niń 633-babymen kózdelgen tártippen shaǵymdana alady.
2. Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattama jasalatyn jerge jetkizý quqyq buzýshylyqtyń jolyn kesý, quqyq buzýshynyń jeke basyn anyqtaý, adam ÁQBtK-niń 619-baby 1-bóliginiń 1-6) tarmaqshalarymen jáne 2-bóligimen kózdelgen quqyq buzýshylyqty jasaǵan jaǵdaılarda eger hattamanyń jasalýy ne qorǵaý nusqamasynyń shyǵarylýy mindetti bola tura olardy sol bolǵan jerinde jasaý múmkin bolmasa, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattama jasaý ne qorǵaý nusqamasyn shyǵarý maqsatynda jeke adamdy, zańdy tulǵanyń zańdy ókilin májbúrlep alyp kelýdi bildiredi.
Atalǵan qamtamasyz etý sharasyn qoldaný úshin ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń jasalý faktisi týraly obektıvti derekterdiń jáne ózine qatysty osy shara qoldanylyp otyrǵan adamnyń quqyq buzýshylyqty jasaǵany týraly negizdi boljamnyń bolýy negiz bolyp tabylady. Quqyq buzýshynyń memlekettik organ ókilderiniń ákimshilik quqyq buzýshylyqty jasaýdy toqtatýy týraly zańdy talaptaryna nemese ókimderine baǵynýdan bas tartýy qosymsha negizderdiń biri bolyp tabylady.
Atalǵan qamtamasyz etý sharasyn ózge jaǵdaılarda qoldanýǵa jol berilmeıdi.
Prokýrordyń tapsyrmalary nemese ÁQBtK-niń 619-baby 1-bóliginiń 6) tarmaqshamen kózdelgen jaǵdaıda jeke adamdy jetkizý týraly ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly hattamany toltyrýǵa ýákiletti laýazymdy adamdardyń ótinishteri jazbasha túrde resimdelýge tıis.
3. Jeke adamdy jeke bas bostandyǵynan, atap aıtqanda, belgili bir ýaqyt ishinde arnaýly orynda májbúrlep ustaı otyryp, is-áreket jáne júrip-turý bostandyǵynan ýaqytsha aıyrýdy ákimshilik ustaý dep túsingen jón.
Osy qamtamasyz etý sharasy ÁQBtK-niń 620-babynda kórsetilgen jaǵdaılarda ákimshilik quqyq buzýshylyqty jasaǵany úshin sezikti adamnyń quqyqqa qarsy is-áreketteriniń jolyn kesý maqsatynda ǵana qoldanylady.
Atalǵan qamtamasyz etý sharasyn ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattamany jasaý, qujattardy tekserý, adamnyń jeke basyn anyqtaý jáne t.b. maqsatynda qoldanýǵa bolmaıdy.
Ákimshilik ustaý merzimderi jáne olardy esepteý tártibi ÁQBtK-niń 622 jáne 623-baptarymen belgilengen.
ÁQBtK-niń 623-babymen belgilengen merzimderdi esepteý tártibi týraly erejeler tek ákimshilik ustaýǵa ǵana qatysty emes, sondaı-aq ÁQBtK-men kózdelgen barlyq basqa merzimderge de qoldanylady.
4. Alyp kelý - ózine qatysty ákimshilik is boıynsha is júrgizilip jatqan jeke adamdy nemese zańdy tulǵanyń zańdy ókilin, ákimshilik jaýapqa tartylyp otyrǵan kámeletke tolmaǵannyń zańdy ókilin, osy adamdar sýdıanyń nemese organnyń (laýazymdy adamnyń) shaqyrtýy boıynsha kelýden jaltarǵan jaǵdaıda olardy ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isti qarap jatqan sotqa nemese organǵa májbúrlep alyp kelýdi bildiredi. Alyp kelýdi ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isti qarap jatqan sýdıanyń, organnyń (laýazymdy adamnyń) uıǵarymy negizinde ishki ister, qarjy polıtsııasy organdary nemese sot prıstavtary (ÁQBtK-niń 584-babynyń 4-bóligi) júzege asyrady. Uıǵarymnyń kóshirmesi alyp kelýge jatatyn adamǵa tapsyrylady.
5. Júrip-turý erkindigin aldyn ala shekteý belgili bir turǵylyqty orny jáne (nemese) jeke basyn kýálandyratyn qujattary joq adamǵa qatysty, onyń is-áreketterinde ákimshilik quqyq buzýshylyq jáne qylmys belgileri bolmaǵan ári onyń jeke basyn ózge tásildermen (mysaly, jaqyn týystarynyń, turǵylyqty jerindegi kórshileriniń aıǵaqtarymen, jumys berýshiniń derekterimen, ózge de qujattarmen jáne t.b.) anyqtaý múmkin bolmaǵan kezde jeke profılaktıka sharasy bolyp tabylady. Atalǵan shara tek sot sanktsııasymen qoldanylýy múmkin jáne adamdy ishki ister organdarynyń arnaýly mekemesinde 30 táýlikke deıingi merzimde ýaqytsha oqshaýlaýdy qamtıdy.
Atalǵan sharany belgili bir turǵylyqty jeri nemese jeke basyn kýálandyratyn qujattary bar adamǵa qatysty qoldanýǵa bolmaıdy.
6. Jeke adamdy tekserip qaraý, jeke adamnyń zattaryn tekserip qaraý jáne kólik quralyn, shaǵyn kólemdi kemeni tekserip qaraý ákimshilik quqyq buzýshylyq jasalǵan jaǵdaıda ǵana ákimshilik quqyq buzýshylyq quraldaryn ne nysanalaryn tabý maqsatynda júrgiziledi. Atalǵan qamtamasyz etý sharasyn basqa jaǵdaılarda qoldanýǵa bolmaıdy.
Osy qamtamasyz etý sharasyn ÁQBtK-niń 620-babymen kórsetilgen laýazymdy adamdar ÁQBtK-niń 626 jáne 627-baptarynyń talaptaryn saqtaı otyryp qoldanady.
7. Tekserý túrindegi qamtamasyz etý sharasy ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń izderin, ózge de materıaldyq obektilerdi, sondaı-aq ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattamany toltyrý úshin mańyzy bar mán-jaılardy anyqtaý maqsatynda qoldanylady. Іstiń mán-jaıyna qaraı sol jer, zattar, qujattar, tiri adamdar tekserilýi múmkin.
Tekserýdiń jalpy erejeleri ÁQBtK-niń 627-2-babymen belgilengen.
8. Eger quqyq buzýshylyq quraly ne nysanasy bolyp tabylatyn qujattar ne zattar quqyq buzýshylyq jasalǵan jerde ne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is boıynsha is júrgizýdi qamtamasyz etý sharalaryn qoldaný kezinde tabylsa olardy alýǵa bolady.
Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is boıynsha is júrgizýdi qamtamasyz etý sharalaryn qoldaný kezinde qujattar men zattardy alýdy tıisti laýazymdy adamdar ÁQBtK-niń 628, 632-baptarymen kózdelgen tártipte júzege asyrady.
9. Kólik quralyn, shaǵyn kólemdi kemeni júrgizýshi adam alkogolmen, esirtkimen, ýytqumarlyqpen masaıý jaǵdaıynda bolǵan dep esepteýge jetkilikti negizder bolǵan kezde, kólik quralyn, shaǵyn kólemdi kemeni júrgizýden shettetý túrinde is boıynsha is júrgizýdi qamtamasyz etý sharasy ÁQBtK-niń 629-babymen kózdelgen tártippen qoldanylýǵa tıis.
Ýákiletti laýazymdy adamnyń kólik quralyn, shaǵyn kólemdi kemeni júrgizýshi adamnyń alkogolmen, esirtkimen, ýytqumarlyqpen masaıý belgilerin tikeleı anyqtaýy, sondaı-aq olardyń alkogoldi nemese psıhıkaǵa belsendi áser etetin zattardy qabyldaýy týraly málimdemeler, habarlamalar, olardyń osy zattardy qabyldaǵanyn moıyndaýy atalǵan qamtamasyz etý sharasyn qoldanýǵa negiz bolatyn jetkilikti derekter bolyp tabylady.
Kólik quralyn, shaǵyn kólemdi kemeni júrgizýden shettetilgen adam masaıý jaǵdaıyn kýálandyrýǵa jatady.
Kólik quralyn, shaǵyn kólemdi kemeni júrgizýshi adam kýálandyrýdan jaltarǵan kezde ákimshilik quqyq buzýshylyq jasalǵan jerde toltyrylatyn ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattamada, kýálandyrý aktisinde ol týraly belgi jasalady (Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2003 jylǵy 4 maýsymdaǵy № 528 qaýlysymen bekitilgen Mas kúıin kýálandyrýǵa jiberý, mas kúıin kýálandyrý jáne onyń nátıjelerin resimdeý erejesiniń 14-tarmaǵy).
Ózge jaǵdaılarda atalǵan shara qoldanylýǵa jatpaıdy.
Kólik quralyn júrgizýden shettetilgen adam atalǵan qamtamasyz etý sharasyn qoldaný máselesi boıynsha óziniń túsiniktemelerin ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattamada berýge quqyly.
10. ÁQBtK-niń 630-babynyń 1-bóliginde kórsetilgen ákimshilik quqyq buzýshylyqtar jasalǵan kezde osy baptyń 2-bóliginde kórsetilgen ýákiletti laýazymdy adamdar kólik quraldaryn, shaǵyn kólemdi kemelerdi arnaýly alańdarǵa nemese turaqtarǵa ýaqytsha saqtaý úshin jetkizý arqyly olardy ustaýǵa, jetkizýge jáne paıdalanýǵa tyıym salýǵa quqyly.
Kólik quralyn ýaqytsha saqtaý úshin arnaýly alańdarǵa nemese turaqtarǵa jetkizý (evakýatsııalaý) kólik quraldaryn júrgizýshiler toqtaý nemese toqtap turý erejelerin buzǵan jáne ózderi sol jerde bolmaǵan jaǵdaılarda, sondaı-aq júrgizýshilerdiń qaıda ekenin anyqtaý múmkin bolmasa, olar jolda qaraýsyz qaldyrǵan kólik quraldaryna qatysty da qoldanylýy múmkin.
Kólik quralyn, shaǵyn kólemdi kemeni ustaý, jetkizý jáne paıdalanýǵa tyıym salý týraly akt jasalady, ol ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattamaǵa qosa tirkeledi jáne atalǵan qamtamasyz etý sharalary ózine qatysty qoldanylǵan adamǵa aryzy boıynsha tapsyrylady.
Kólik quralyn, shaǵyn kólemdi kemeni ustaý jáne (nemese) olardyń paıdalanylýyna tyıym salý túrindegi sharalar ustaýdyń jáne (nemese) tyıym salýdyń sebepteri joıylǵanǵa deıin kúshinde bolady.
11. Eger jeke adamnyń alkogolmen, esirtkimen nemese ýytqumarlyqpen masaıý faktisin anyqtaýdyń isti durys sheshý úshin máni bolsa ǵana, is boıynsha is júrgizýdi qamtamasyz etý sharasy túrinde jeke adamnyń sondaı kúıin medıtsınalyq kýálandyrý qoldanylady.
12. Zańdy tulǵaǵa qatysty is boıynsha is júrgizýdi qamtamasyz etý sharalary ÁQBtK-niń 618-babynyń ekinshi bóligimen belgilengen. Osyndaı sharalardy qoldaný tártibi ÁQBtK-niń 631-632-1-baptarynda anyqtalǵan.
13. ÁQBtK-niń 79-1, 79-5, 111-1, 112, 332, 355-1-baptarymen kózdelgen ákimshilik quqyq buzýshylyqty jasaǵan adamnyń minez-qulqyna erekshe talaptar belgilengen, zańdy kúshine engen sot qaýlysyn osy qaýlyny shyǵarǵan sot baqylaýdy júzege asyrý úshin ishki ister organdaryna jiberedi («Quqyq buzýshylyq profılaktıkasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 28-baby). Ákimshilik jaýapqa tartylǵan adamnyń sot belgilegen ákimshilik-quqyqtyq yqpal etýdiń tyıym salý sharalaryn oryndamaýy, eger osy áreketterde qylmystyq jazalanatyn is-áreket belgileri bolmasa, ony ÁQBtK-niń 534-baby boıynsha jaýapqa tartý úshin negiz bolýy múmkin.
14. Ýákiletti organ (laýazymdy adam) ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is boıynsha shyǵarǵan zańdy kúshine enbegen qaýlyny qaıta qaraý kezinde isti AІJK-niń 26-taraýymen belgilengen tártippen qarap otyrǵan sýdıa AІJK-niń 277-babymen kózdelgen sheshimderdi qabyldaıdy.
15. Alkogol ónimi balalar mekemelerinde, bilim berý uıymdarynda jáne olarǵa irgeles jatqan aýmaqtarda satylsa, sondaı-aq eger alkogol ónimi balalar mekemesine, uıymǵa paıdalanýǵa berilgen jer ýchaskesiniń shekarasynan júz metr jáne odan kem araqashyqtyqta satylsa ÁQBtK-niń 163-babynyń 8-bóligi boıynsha ákimshilik jaýaptylyq týyndaıdy.
16. Ýákiletti laýazymdy adam is boıynsha qabyldanǵan qaýlyny oryndaýdy qamtamasyz etý maqsatynda jáne kólik quralyn júrgizý quqyǵynan aıyrý túrindegi jazany taǵaıyndaýǵa ákep soqtyratyn ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin ǵana óziniń ókilettiginiń sheginde júrgizýshi kýáligin alýǵa quqyly.
17. Quqyq buzýshylyq jasalǵan kezden bastap esepteletin, ÁQBtK-niń 69-babynyń 1 jáne 2-bólikterinde kórsetilgen tıisti merzimder ótkennen keıin adam ákimshilik quqyq buzýshylyqty jasaǵany úshin ákimshilik jaýaptylyqqa tartylmaýǵa tıis.
Eger qylmystyq is qozǵaý týraly máseleni sheshý úshin tekserý júzege asyrylsa jáne (nemese) ÁQBtK-niń 69-babynyń 1 jáne 2-bólikterinde belgilengen merzimder sheginde qylmystyq is qozǵalsa, bolmasa qylmystyq isti qozǵaýdan bas tartylsa ne merzim ótip ketkennen keıin qylmystyq is qysqartylsa, adam qylmystyq isti qozǵaýdan bas tartylǵan ne ony qysqartý týraly sheshim qabyldanǵan kúnnen bastap úsh aıdan keshiktirilmeı ákimshilik jaýaptylyqqa tartylýy múmkin (ÁQBtK-niń 69-babynyń 5-bóligi). Qylmystyq is qozǵaýdan bas tartý týraly qaýlynyń kúshi joıylǵan nemese ony júrgizý qysqartylǵan jaǵdaıda úsh aı merzimniń ótýi qylmystyq is qozǵaýdan bas tartý nemese ony júrgizýdi qysqartý týraly sońǵy qaýly shyǵarylǵan kezden bastap esepteledi.
Eger qylmystyq isti qozǵaý týraly máseleni sheshý úshin tekserý júzege asyrylsa jáne (nemese) qylmystyq isti qozǵaý ÁQBtK-niń 69-babynyń 1 jáne 2-bólikterimen belgilengen merzimder ótip ketkennen keıin qylmystyq is qozǵalsa, onyń áreketterinde ákimshilik quqyq buzýshylyq belgileri bolǵanymen qylmystyq isti qozǵaýdan bas tartý ne ony qysqartý týraly sheshim qabyldanǵannan keıin adam ÁQBtK-niń 580-baby 1-bóliginiń 5) tarmaqshasyna sáıkes ákimshilik jaýapqa tartylýǵa tıis emes.
18. Sheteldikti tirkeý merzimderin buzǵany úshin adamdy ÁQBtK-niń 394-babynyń 1-bóligi boıynsha ákimshilik jaýapqa tartý týraly máseleni sheshý kezinde eger tirkeý merziminiń aıaqtalýy jumys kúnine sáıkes kelmese (demalys, mereke), onda odan keıingi birinshi jumys kúni osyndaı tirkeý merziminiń sońǵy kúni bolyp esepteletinin eskergen jón.
19. Eger:
1) sheteldik nemese azamattyǵy joq adam Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyna zańsyz kelse;
2) atalǵan adamdar Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyna belgilengen tártippen kelse, alaıda belgilengen merzimde ketýden qasaqana jaltarsa;
3) kelý maqsaty vızada ne tirkeý kezinde kóshi-qon kartochkasynda kórsetilgen maqsattarǵa sáıkes kelmese;
4) naqty turatyn jeri tirkeý kezinde kórsetilgen mekenjaıǵa sáıkes kelmese;
5) Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵy arqyly tranzıttik jol júrý qaǵıdalary saqtalmasa, ÁQBtK-niń 394-babynyń 3-bóligi boıynsha jaýaptylyq týyndaıdy.
Kórsetilgen mán-jaılar tıisti dáleldemelermen rastalýǵa tıis.
20. ÁQBtK-niń keıbir normalarynyń sanktsııasy ákimshilik qamaýǵa alý túrinde balamasyz jazany kózdeıdi. ÁQBtK-niń 55-babynyń 3-bóligine sáıkes, atalǵan jaza túri júkti áıelderge jáne on tórt jasqa deıingi balalary bar áıelderge, on segiz jasqa tolmaǵan adamdarǵa, I jáne II toptardaǵy múgedekterge, sondaı-aq elý segiz jastan asqan áıelder men alpys úsh jastan asqan erkekterge qoldanylmaıdy.
Osyndaı adamdarǵa qatysty ákimshilik ister ÁQBtK-niń 55-babynyń 3-bóliginiń jáne 581-babynyń negizinde qysqartylýǵa jatady.
21. Advokattyń zańdy qyzmetine kedergi jasaǵany úshin ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattamany (ÁQBtK-niń 523-baby) 636-baptyń 2-bóliginiń 2) tarmaqshasyna sáıkes, memlekettik sot oryndaýshylary, sot prıstavtary jáne sot tóraǵasy nemese sot otyrysynda tóraǵalyq etýshi ókilettik bergen sottardyń basqa da qyzmetkerleri toltyrýǵa quqyly.
Eger advokattyń zańdy qyzmeti sotta isti qaraýǵa baılanysty bolsa ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattamany memlekettik sot prıstavtary jáne sot tóraǵasy nemese sot otyrysynda tóraǵalyq etýshi ókilettik bergen sottardyń basqa da qyzmetkerleri toltyrýǵa tıis.
Eger mundaı qyzmet sot aktisiniń oryndalýyna baılanysty bolsa ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattamany sot oryndaýshysy toltyrýǵa tıis.
22. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasynyń 4-babyna sáıkes, osy normatıvtik qaýly qoldanystaǵy quqyq quramyna qosylady, sondaı-aq jalpyǵa birdeı mindetti bolyp tabylady ári resmı jarııalanǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi.

                                                          Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy B.BEKNAZAROV.

Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy,
jalpy otyrys hatshysy D.NURALIN.