Irandaǵy narazylyqtar: AQSh qysymy men «úlken soǵys» qaýpi
ASTANA. KAZINFORM – Iranda jaǵdaı kúnnen kúnge kúrdelenip barady. Elde jappaı narazylyq jalǵasyp, bılik olardy qatań basyp-janyshtaýda. Osy tusta AQSh kóshege shyqqan halyqty qoldaýy múmkin degen kúdik te artyp otyr — prezıdent Donald Tramp osy baǵytta málimdeme jasady. Oqıǵanyń qalaı órbıtini jáne yqtımal stsenarııler týraly tolyq taldaý Kazinform agenttiginiń halyqaralyq sholýshysy materıalynda berilgen.
AQSh faktory: qaqtyǵys qaýpi men kelissózder
10 qańtarda AQSh prezıdenti Donald Tramp áleýmettik jelisinde erkindikke umtylǵan Iranǵa qoldaý kórsetýge daıyn ekenin jarııalady. The New York Times dereginshe, AQSh áskerı basshylyǵy Trampqa Iranǵa yqtımal soqqy jasaýdyń birneshe nusqasyn usynǵan.
Al 11 qańtarda prezıdent óz ushaǵynda jasaǵan málimdemesinde Iran basshylyǵy kelissóz júrgizýge nıetti ekenin aıtty, ári mundaı kezdesýge múmkindik baryn atap ótti. Degenmen, AQSh «kezdesýden buryn áreket etýi múmkin» ekenin de eskertti. Bul sózder naqty qaı maǵynada aıtylǵany áli túsiniksiz, biraq ony yqtımal soqqy nemese Iran bıligine qysym kórsetý turǵysynan qarastyrýǵa bolady.
Irannyń qýatty áskerı ınfraqurylymy bar, bul aımaqtaǵy iri soǵys qaýpin kúsheıtedi. AQSh aralassa, Iran óńirdegi AQSh nysandaryna jáne Izraılge qarymta soqqy berýi múmkin. Bul týraly 11 qańtarda Iran parlamentiniń spıkeri, Islam revolıýtsııasy saqshylary korpýsynyń ókili Muhammad Galıbaf málimdedi.
AQSh bazalary Kýveıt, Bahreın, Qatar, BAÁ, Oman jáne Saýd Arabııasy sekildi Parsy shyǵanaǵynyń birneshe elinde ornalasqan. Iran soqqy berse, bul elder jaýap qaıtarýǵa májbúr bolady. Sarapshylar Parsy shyǵanaǵynda tolyqqandy soǵys bolmasa da, aımaq shıelenis oshaǵyna aınalý qaýpi joǵary ekenin eskertedi.
Tegerannyń áskerı múmkindikteri
Iran bıligi el ishinde aýqymdy narazylyq tolastamaı turǵan kezde AQSh-ty aralastyrmaý úshin málimdemeler jasap, óz áskerı qýatyn kórsetýge tyrysyp jatyr.
Iran armııasy men Islam revolıýtsııasy saqshylary korpýsynyń (IRSK) qarý-jaraǵy, ásirese zymyrandar men ushqyshsyz ushý apparattary aıtarlyqtaı áleýetke ıe. Alaıda 2025 jylǵy maýsymda Izraılmen bolǵan 12 kúndik soǵys Tegeran úshin eleýli synaq boldy. Sol kezde Izraıl avıatsııasy áýede tolyq ústemdik ornatty. Olar amerıkalyq F-35 5-býyn joıǵyshtarymen qarýlanǵan edi. Irannyń áýe qorǵanys júıesi bul ushaqtarǵa qarsy tıimdi áreket jasaı almady. AQSh-pen tikeleı qaqtyǵys bolsa, Iran amerıkalyq avıatsııanyń ózimen betpe-bet kelýi múmkin.
Sonymen qatar, Iran qurlyq áskerin de tolyq kólemde paıdalana almaıdy. Iraktaǵy amerıkalyq bazalarǵa jetý úshin kórshiles eldiń aýmaǵyna kirý qajet bolady. Bul ońaıǵa soqpasy anyq. Ondaǵy úsh bazanyń ekeýi Irak Kúrdistanynda, al úshinshisi Anbar provıntsııasynda ornalasqan. Anbarda jergilikti qaýipsizdik kúshteri daıyndyqtan ótedi, al amerıkalyqtar bul aımaqta turaqtandyrýshy ról atqaryp otyr. Iran áskerleriniń Irak aýmaǵy arqyly erkin ótýi is júzinde múmkin emes.
Kelesi strategııalyq nysan — Kýveıt. Bul elde shamamen 13 myń amerıkalyq sarbaz bar jáne áskerı tehnıka saqtaıtyn iri baza ornalasqan. Alaıda Iran áskerleri Kýveıtke tikeleı jete almaıdy, ol úshin taǵy da Irak aýmaǵyndaǵy Basra qalasyn basyp ótý qajettiligi týyndaıdy.
Eske sala ketsek, 2000–2020 jyldary AQSh pen Iran arasyndaǵy yqtımal qaqtyǵys stsenarıılerin talqylaýda amerıkalyq áskerdiń Aýǵanstanda ornalasýy mańyzdy faktor bolǵan edi. Ol kezeńde Iran strategııalyq turǵydan qorshaýda qalsa, amerıkalyq kúshter de osal jaǵdaıda boldy. Óıtkeni Aýǵanstannyń batysyndaǵy amerıkalyq sarbazdarǵa Iran qurlyq áskeri ońaı jete alatyn. Alaıda 2021 jyldan beri AQSh áskerleri Aýǵanstanda joq. Soǵan qaramastan, Vashıngton aımaqtaǵy áskerı múmkindikterin saqtap otyr.
Parsy shyǵanaǵy men Ormýz buǵazy: munaıǵa soqqy – sońǵy shara
Qurlyq áskerin paıdalaný múmkin bolmaǵandyqtan, yqtımal soǵys tek áýe arqyly – zymyrandar, drondar men avıatsııa arqyly ótedi.
Iran teńiz kúshteri Parsy shyǵanaǵynda keme qatynasyn buzyp, Ormýz buǵazy arqyly munaı tasymalyn toqtata alady. Bul úshin Iran mınalaý ádisin jáne negizinen IRSK quramyndaǵy jeńil flotty qoldanýy múmkin.
Degenmen, bul jaǵdaıda Iran tek AQSh flotyna ǵana emes, Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab elderiniń áskerı kúshterine de qarsy tótep berýge májbúr bolady. 1980-jyldary osy óńirde tanker soǵysy ótken. Sol kezde AQSh floty munaı tasymaldaıtyn kemelerdi qorǵap, Irannyń teńiz áleýetin aıtarlyqtaı álsiretkeni este. Alaıda bul uzaqqa sozyla almaıdy.
Uzaqqa sozylǵan qaqtyǵys Irannyń ózine tıimsiz, el munaıdan túsetin tabysqa táýeldi. Tipti qazirgideı zańsyz eksport bolsa da. Onsyz Iran kirissiz qalýy múmkin. Qazirgi jaǵdaıda bul el úshin úlken synaq bolary anyq.
Qaqtyǵys kezinde resýrstar máselesi basty orynǵa shyǵady. AQSh áýede ústemdikke ıe bolatyn jaǵdaıda Iran zymyrandar men drondardy qoldana alady, biraq bul sheksiz bolmaıtyny túsinikti. Irannyń shabýyly Izraılge qarsy baǵyttalsa, bul eldiń áýe qorǵanys júıesi myqty, mundaı soqqylar Izraıldi amerıkalyq operatsııaǵa qosylýǵa ıtermeleýi múmkin. Al óńirdegi AQSh bazalaryna shabýyl jasalsa, arab elderi de qarymta qaıtarýy yqtımal. Mysaly, Qatardyń áýe kúshteri Dohadaǵy Ál-Ýdeıd bazasynda ornalasqan, onda amerıkalyq ushaqtar da tur.
Arab elderi Izraılmen bir jaqta soǵyssa, naǵyz paradoks jaǵdaıy týyndaýy yqtımal. Buryn mundaıdy elestetý de qıyn bolatyn. 1991 jylǵy shyǵanaqtaǵy soǵys kezinde Irak Izraılge oq jaýdyrǵan. Bul jerdegi Irak prezıdentiniń kózdegeni Izraıl qarymta qaıtarady, sol kezde musylman álemi qoldaý bildiredi dep úmit artqan. Alaıda amerıkalyqtar Izraıldi jaýap bermeýge kóndirdi.
Arab elderi men Izraıl: jańa aımaqtyq tepe-teńdik
Búginde jaǵdaı túbegeıli ózgerdi. Arab elderi burynǵydaı Iran men onyń qoldaýyndaǵy uıymdardan qatty qoryqpaıdy. Sońǵy eki jyldaǵy oqıǵalar nátıjesinde Irannyń «qarsylyq osi» aıtarlyqtaı álsiredi.
Bul ásirese Sırııadaǵy jaǵdaıdyń ózgerýi men Lıvandaǵy «Hezbollah» uıymynyń álsireýinen kórinedi. Irannyń eń iri proksı toptary Irakta – «Qataıb Hezbollah» jáne birneshe basqa shıit uıymdary. Degenmen, el bıligi men negizgi saıası kúshter Irakty yqtımal soǵysqa aralastyrýǵa qarsy. Olar Irannyń proksı toptarynyń belsendiligin shekteýge qajetti amaldar tabýy múmkin.
AQSh aralasatyn bolsa, jaǵdaı barlyq qatysýshylar úshin kúrdelene túsedi. Sebebi shıeleniske birden birneshe el tartylýy yqtımal. Bul Parsy shyǵanaǵy elderine unamaıtyny túsinikti. Ormýz buǵazy arqyly keme qatynasyna qaýip tónedi, al aımaqtaǵy amerıkalyq nysandar Irannan keletin yqtımal zymyran soqqylaryna ushyraýy múmkin.
AQSh Iran máselesine ne úshin aralasýy múmkin?
Qazirgi tańda Vashıngtonda sońǵy 20 jyldaǵy eń batyl, aıtqanynan qaıtpaıtyn prezıdent otyr. Bul faktor Irandaǵy jaǵdaıǵa tikeleı áser etýi múmkin.
Parsy shyǵanaǵy elderi men AQSh uzaq jyldar boıy Iranmen kez kelgen áskerı qaqtyǵystyń stsenarıılerin aldyn ala josparlaǵan. Ásirese, Irannyń aımaqtaǵy shııt toptaryn qoldaýy Saýd Arabııasy men Bahreın sııaqty elderge eshqashan unamaǵan.
Saýd Arabııasynda shııtter Shyǵys provıntsııasynda turady, onda munaıdyń negizgi bóligi óndiriledi. Bahreınde shııtter halyqtyń basym bóligin quraıdy. Lıvan men Iraktaǵy shııtter, Sırııadaǵy alaýıtter, Iemendegi zeıdıtter – bári Irannyń qoldaýyna súıenedi.
1991 jyly AQSh Irakpen soǵys úshin Parsy shyǵanaǵyna áskerin jetkizýge úsh aı ýaqyt ketirgen bolsa, qazir mundaı uzaq daıyndyq qajet emes. Qolda bar ınfraqurylym jetkilikti, al Tramp batyl málimdemeler men áreketten taıynbaıdy. Sonymen qatar, 12 kúndik soǵystyń nátıjesinde Irannyń aımaqtaǵy yqpaly álsiregenin de eskerý kerek.
Irandaǵy narazylyq: bılik ishki qoldaýyn joǵaltty
Iran bıligi úshin eń basty synaq – el ishinde burynǵydaı qoldaý joq. Jappaı narazylyqtar memleketti kúrdeli kezeńge ákep tiredi. Eger qoǵam 1979 jylǵy revolıýtsııadan keıingi alǵashqy onjyldyqtaǵydaı ynta tanytsa, ekonomıkalyq qıyndyqtar sonshalyqty aýyr bolmas edi.
1980–1988 jyldary Iran-Irak soǵysy kezinde halyqtyń qoldaýy bıliktiń negizgi tiregi boldy. Qarý-jaraq tapshylyǵyn Tegeran eriktilerdi kóptep maıdanǵa jiberý arqyly ótep otyrdy, al adam shyǵyny aýqymdy boldy. Sol kezde Iran 1 mıllıonǵa deıin adamynan aıyryldy, al Iraktyń shyǵyny – 500 myń adam. Qazirgi kezde halyq burynǵydaı ynta tanytpaıdy, al narazylyqtarǵa bılik úshin mańyzdy áleýmettik top sanalatyn usaq saýdagerler qosyldy. 1979 jyly bazar revolıýtsııanyń jeńisine yqpal etken negizgi kúshterdiń biri bolǵany este.
9 qańtarda eldiń rýhanı jetekshisi Álı Hameneı halyqqa úndeý jasap, «búlikshiler - bóten eldiń prezıdentin qýantý úshin óz kóshesin qıratyp jatqan vandaldar» dep atady. Onyń sózinshe, Iran «dıversanttarǵa» tótep bere alady. Rahbardyń úndeýinen soń, elde ınternet óshirilip, bılik narazylyqtardy qatań túrde basyp-janyshtaýǵa kóshti. Ólim-jitim kóp: quqyq qorǵaýshylar júzdegen, tipti myńdaǵan adam qaza tapty dep otyr, onyń ishinde quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri de bar.
Bılik Tramptyń narazylyqqa shyqqan halyqty qoldaımyz degen málimdemesinen keıin olarǵa qarsy sharalardy qataıtty dep joramaldaýǵa negiz bar. AQSh aralassa, bul Irannyń ishki qaqtyǵysyn halyqaralyq dárejege shyǵaratyny túsinikti jaıt bolatyn. Tegeran belsendi qarsylyqty basyp, Vashıngtonmen kezdesýler nemese áskerı qımyldarǵa deıin el ishindegi óz pozıtsııasyn nyǵaıtýǵa tyrysýda.
Al 28 jeltoqsanda bastalǵan alǵashqy narazylyqtarǵa nazar aýdarsaq, bılik bastapqyda ekonomıkalyq sebepterdi alǵa tartqan. Al 2019 jáne 2022 jylǵy narazylyqtar árqaısysy bir jylǵa jýyq ýaqytqa sozylyp, bılik qatań sharalar qabyldaǵanymen, halyqtyń óz narazylyǵyn bildirýine azdap múmkindik bergen. Bıyl jaǵdaı ózgerip, 10 kún óter-ótpesten Tegeran eń qatal stsenarııge kóshti. Bul Iran úshin jaǵdaıdyń qanshalyqty kúrdeli ekenin kórsetedi.
Soqqynyń ornyna sanktsııalar
12 qańtarda Iran syrtqy ister mınıstri Abbas Arakchı narazylyq aktsııalary sheteldik kúshterdiń yqpalymen órbip jatqanyn aıtty, biraq «Tegeran jaǵdaıdy tolyq baqylaýda ustap otyr» dedi ol. Dál sol kúni Donald Tramp Iranmen saýda jasaıtyn kez kelgen elge 25% kedendik baj salyǵyn engizdi. Bir jaǵynan, bul Qytaı, Úndistan, BAÁ, Irak jáne Ortalyq Azııa elderin qıyn jaǵdaıǵa qoıady. Ekinshi jaǵynan, bul áskerı aralasý týraly sóz qozǵaýǵa áli erte ekenin kórsetedi. AQSh áli de qysym ádisin qoldanýda, keı jerde qarqyndy konsýltatsııalar júrip jatyr.
Narazylyqtar qanshalyqty aýqymdy kórinse de, Iranda kúshtik qurylymdar – Islam revolıýtsııasy saqshylary korpýsy men Basıdj – óte myqty. Olar eldiń barlyq aımaqtarynda taralǵan. Buıryq berilgen jaǵdaıda kúsh qurylymdary qatań áreket etýge daıyn. Sonymen qatar, olardyń ıdeologııalyq motıvatsııasy bar, bul olardy basqa elderdegi kúshtik qurylymdardan ereksheleıdi.
Sondyqtan Iran jaǵdaıdy el ishinde baqylaýda ustaı alady. Alaıda bul bıliktiń bedeli men ekonomıkaǵa aýyr tııýi múmkin. Birinshiden, Tegeran qoǵamdy baqylaý úshin polıtsııa ádisterine júginýge májbúr bolady, bul 1979 jylǵy revolıýtsııadan shyqqan memleket úshin aýyr synaq. Ekinshiden, sanktsııalar saldarynan ekonomıkalyq jaǵdaı nasharlaı bermek. Sonymen qatar, sý tapshylyǵy sııaqty obektıvti qıyndyqtar da bar, olar Iran úshin úlken problema bolyp otyr.
Eger AQSh tikeleı aralaspasa da ekonomıkalyq qysym arqyly áser etýdi jalǵastyrady. Bul eki nusqa da aımaqtaǵy elder úshin tıimsiz, shıelenis saqtalady, bul erte me, kesh pe, jańa daǵdarysqa ákelýi múmkin. Al eger AQSh aralasyp ketse, onda óńirde saldary boljaýǵa kelmeıtin iri qaqtyǵys bastalýy múmkin.
Irandaǵy daǵdarys Qazaqstanǵa qalaı áser etýi múmkin?
Qazirgi jaǵdaı óte qubylmaly. Tramptyń Iranmen saýda jasaıtyn elderge jańa baj salyǵyn engizgeni Qazaqstanǵa asa aýyr soqqy bolmaıdy. Sebebi prezıdenttiń jarlyǵyna sáıkes, AQSh-qa eksporttyń 92%-y bul salyqtan bosatylatyn erekshe mańyzdy taýarlar sanatyna jatady.
Degenmen, saýda soǵystarynyń shıelenisýi elimiz úshin tıimdi emes. Bul Qytaı, Úndistan jáne Parsy shyǵanaǵy elderi sııaqty seriktesterimizge soqqy bop tııýi múmkin.
Qazaqstan túrli saýda dálizderine senim artady. Eger Irandy oqshaýlap, biraq AQSh tikeleı aralaspaıtyn bolsa, keı jobalardy damytý qıynǵa soǵady. Sondaı-aq, daǵdarys nátıjesinde Irannan kóshi-qon kóbeıýi yqtımal.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstan úshin árqashan aldyn ala boljam jasaý múmkindigi mańyzdy. Kez kelgen qaqtyǵys aımaqtaǵy jaǵdaıdy turaqsyzdandyryp, elimizdiń múddesine, damýyna keri áserin tıgizýi múmkin.