Iran júz jylda qalaı ózgerdi
ASTANA. KAZINFORM – Buryn-sońdy Iran dese «sanktsııa», «atom baǵdarlamasy», «teokratııa» ǵana eske túsetin, endi álemdik BAQ ondaǵy ulttyq bólinis, saıası júıeni de qyzý talqylaýǵa kóshken. Ásirese Taıaý Shyǵystaǵy áskerı qaqtyǵysqa deıingi basqarý úrdisi men keıingi yqtımal ózgeris kóp aıtylyp júr. Kazinform analıtıkalyq sholýshysy parsy jurtynyń qos ǵasyrda basynan ótkergen saıası-áleýmettik kezeńin saraptap kórdi.
Batys pen shyǵys teketiresi
Ótken ǵasyrdaǵy eki birdeı dúnıejúzilik soǵys Iran halqyna ońaı tıgen joq. Taıaý Shyǵystaǵy el alpaýyt derjavalardyń qyspaǵyna túsip, saıası múddelerdiń nysanyna aınalǵany bar. Onyń ústine 1943 jyly AQSh prezıdenti Franklın Rýzvelt, Keńes Odaǵynyń kósemi Iosıf Stalın jáne Ulybrıtanııa eliniń premer-mınıstri Ýınston Cherchıll Iran astanasy Tegeranda bas qosqan-tuǵyn. Sol tórt kúnge sozylǵan konferentsııadan keıin əlem elderiniń taǵdyry sheshilip, Irannyń da ómiri jańa arnaǵa buryldy.
Alasapyran kezeńde Irannyń saıası basqarý júıesi monarhııaǵa negizdelgen edi — eldi shah basqardy. Aldymen Reza shah, keıin onyń uly Muhammed Reza shah bılikke keldi. Olar aǵyl-tegil munaıdan paıda kórip, ony Ulybrıtanııa men AQSh-qa saýdalap otyrdy.
Dál sol kezeń memlekettiń eń dáýirlegen kezeńi dep kóp aıtylady. Áıelder eýropalyq úlgide kıinip, hıdjabsyz júrýge múmkindik aldy. Qoǵamǵa batystyń mádenı salty endi, tehnologııa men óner óristedi.
Irantanýshy Gaýhar Omarhanovanyń aıtýynsha, HH ǵasyrdyń ortasynda eýropalyq órkenıettiń qanat jaıýyna qatysty kózqaras birkelki bolmady. Jergilikti halyq dástúrli ómir saltyn, zamanaýı ustanymdy qatar qoldandy. Aqyr sońy alǵashqysy keıingi órkenıetti jutyp tynǵan.
— Shah zamanynda ekonomıkalyq órleý bolǵanyn joqqa shyǵarmaımyz. 1963 jyldan bastap Muhammed Reza Pehlevı «aq revolıýtsııa» dep atalatyn reformalar legin ótkizdi. Onyń basty baǵyty batys sıpatyndaǵy modernızatsııa edi. Biraq áseri patsha men onyń aınalasyndaǵy adamdardan ári aspady. Kedeı kedeılene tústi, baıdyń jaǵdaıy jaqsara berdi, halyq burynǵy qalpynda qaldy.
1963 jyly áıelderge alǵash ret saılaý quqyǵy berildi. Olar bilim aldy, zamanǵa ilesti. Sol shaqtaǵy sýret-beınelerdi qarasańyz, zamanaýı kıingen áıelderdi kórýge bolady. Biraq bul — jappaı sol úrdis beleń aldy degen sóz emes. Buryn da, qazir de Iran qoǵamy din men dástúrdi qatar ustanady. Olardyń barlyǵy — sheıittik baǵyttaǵy musylmandar, — dedi sarapshy.
Áseri birden bilinbegenimen, kúndelikti ómirdegi qaıshylyqtar úlken qaqtyǵysqa jeteleýi múmkin. Muny Irannyń mysalynan ańǵaryp otyrmyz. Ótken ǵasyrdyń orta tusynda keı dinı top batys órkenıetiniń enýine qarsy shyqty. Baǵzy zamannan qalyptasqan óz kıim stıli men daǵdysynan ajyraǵysy kelmedi. Al patsha bárin batystyq sıpatqa kóshirý ıdeıasynan qaıtqan emes. Osylaısha, reforma keri reaktsııa týdyryp, narazy qosyn saıası arenaǵa shyqty.
AQSh-pen dostyq qashan úzildi?
Biri bilse, biri bilmes, ótken ǵasyrdyń 1970 jyldaryna deıin AQSh pen Iran jaqyn seriktes elder bolǵan. Keı derek boıynsha, tipti alǵashqyda AQSh Irandaǵy ıslam revolıýtsııasyn qoldap, dinı kósemdi jaqtaǵan. Gaýhar Omarhanovanyń sózinshe, AQSh-tyń aımaqqa degen qyzyǵýshylyǵyna munaı túrtki bolǵan kórinedi.
Iran ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıin Ulybrıtanııa men Keńes odaǵynyń yqpalynan sytyla almady. Soǵys aıaqtalǵannan keıin úshinshi derjava — AQSh qosylyp, óz «qamytyn» kıgizýge tyrysqan. AQSh-tyń áskerı keńesshileri Irannyń barlyq isine aralasty. Munaı konsortsıýmy qurylyp, Iran munaıynyń 80 paıyzy batys elderi, sonyń ishinde AQSh pen Ulybrıtanııaǵa jóneltilip otyrdy. Sodan AQSh biraz ýaqyt Irannyń seriktesi sanaldy.
— Alǵash 1953 jyly premer-mınıstr Mohammed Mosaddyk munaıdy memlekettendirý ıdeıasyn bastady. Іstiń oraıy batys derjavalaryna unamaı, tóńkeris jasalyp, premer-mınıstrdi qyzmetinen alyp tastady. Ornyna ózderine yńǵaıly úmitkerdi ákelip, munaıdy ýysynda ustady. Bul — AQSh pen Ulybrıtanııa uıymdastyrǵan tóńkeristiń biri. Osylaısha, «qara altyndy» memleket menshigine qaıtaramyn degen alǵashqy talpynys aıaqsyz qalǵan bolatyn.
Biraq 20 jyldan keıin patshanyń ózi qaıtadan munaıdy memleket menshigine qaıtarýǵa bel býdy. Osy joly eki alyp derjava dinı toptardyń belsendiligin paıdalanyp, eldegi revolıýtsııany kúsheıtti, — deıdi ırantanýshy.
Qyzyǵy sol, AQSh-qa ólerdeı qas bolǵan ımam Homeınıdi (Rýholla Homeını) Frantsııada júrgen jerinen arnaıy bortpen Tegeranǵa ákelgen AQSh-tyń ózi bolǵan-dy. Ony munaı saıasatyna qatysty ustanymdy ózgertedi degen úmitpen qarsylyq tobyna qosty, bılikke qol jetkizýine járdemdesti degen derek bar.
Biraq 1979 jyldan keıin bári ózgerdi. Islam revolıýtsııasy jeńiske jetip, Rýholla Homeını batysty da, shyǵysty da jaqtamaı, Islam Respýblıkasy degen urandy jeleý etti. «Velaıat-e-Fakıh» ıdeologııasyn alǵa tartyp, táýelsiz ómir súre bastady.
— Islam revolıýtsııasynan keıin elden barlyq sheteldik kompanııa shyqty, eldegi bazalar joıyldy. Iran táýelsiz ómirin bastady jáne basty jaýy Izraıl dep jarııalady. Izraıldi memleket retinde qabyldamaıtynyn aıtyp, Palestınanyń japa shegip otyrǵanyn jetkizdi. Palestınany azat etýdi syrtqy saıasatynyń basty baǵytyna aınaldyrdy, — dep túsindirdi Gaýhar Omarhanova.
Sonymen, ıslam revolıýtsııasynan keıin Irannyń saıası júıesi tolyq jańardy. El dinı ustanymdarǵa negizdelgen zańdar shyǵaryp, qoǵamdy sharıǵat boıynsha ómir súrýge mindettedi. Memlekette prezıdent laýazymy bolǵanymen, negizgi bılik rýhanı kósem — rahbardyń (dinı kósem) qolynda edi.
Rýholla Homeını Irandy 10 jyl bıledi. Tirisinde halqy soǵystan kóz ashpaı, birneshe memleketpen qyrǵı-qabaq bolǵan. 1989 jyly Rýholla Homeını dúnıe salǵannan keıin, ornyn Álı Hameneı basty.
Bárine tanymal, aqpanda AQSh-tyń áýe soqqysynan qaza bolǵan dinı kósem osy. Ol Islam respýblıkalyq partııasynyń negizin qalaýshylardyń biri boldy. Onyń tusynda Iranda teokratııalyq júıe nyǵaıyp, áıelderge hıdjab kııý mindetteldi, alkogolge tyıym salyndy. Hameneı Islam revolıýtsııasy saqshylar korpýsyn (IRSK) qurýǵa qatysqan, qorǵanys mınıstriniń orynbasary jáne Medjlıs depýtaty boldy.
Qazir Álı Homeneıden taraǵan 6 bala bar. Fars aqparat agenttiginiń deregine sensek, jýyrda Hameneıdiń qazasynan soń ekinshi uly Modjtaba Irannyń kósemi bolyp saılanǵan. Demek, Irannyń taǵdyry áli dinı qurylymdardyń qolynda.
Qytaı men Reseı: sanktsııadan keıingi jol
AQSh Taıaý Shyǵystaǵy negizgi seriktesinen aıyrylyp qalǵannan keıin 1980 jyldardan bastap Iranǵa sanktsııany qarsha boratty. Alaıda jarty ǵasyrǵa jýyqtaǵanymen, Irannyń ekonomıkalyq áleýeti kúıregen joq. Kerisinshe, keı salada kósh ilgeri keledi. Sarapshylardyń sózinshe, bul jaǵdaıǵa Qytaı men Reseı tarapynan jasalǵan qoldaý kómek boldy dep sanaýǵa bolady.
Irantanýshy Gaýhar Omarhanovanyń dereginshe, AQSh sanktsııasy 1990 jyldary ǵana sál saıabyrsyp, 2000 jyldary qaıta kúsheıgen. Shekteý barlyq salaǵa soqqy bolǵanǵa uqsaıdy. Onyń ishinde munaı salasyndaǵy sanktsııa áseri mańyzdy: batys elderine Irannan munaı alýǵa tyıym salyndy, bank júıesinde túıin paıda boldy. Qazir Iran tikeleı eshqandaı jerge aqsha jibere almaıdy. Eshqandaı bankpen tikeleı baılanys ornata almaıdy.
— 1980-1988 jyldary Iran-Irak soǵysy bolǵany belgili. Bastapqy 3 jylda Iran oısyraı jeńildi. Keıin erikti kúshter arqyly ekonomıkasyn, qorǵanys júıesin qaıtadan qalpyna keltirdi. 8 jylda barlyq ınfraqurylymyn durystady desek bolady. Bul jerde Qytaı men Reseı tikeleı kómektesken joq.
Tek 2000 jyldary Qytaımen 25 jyldyq kelisimshartqa qol qoıyldy, Reseımen shabýyl jasamaý týraly ózara mámile bar. Oǵan ekonomıkalyq kelisimderdi qosýǵa bolady. Biraq Iran eshqashan eki memleketke seriktes retinde sengen emes, — deıdi sarapshy.
Soǵan qaramastan Iran alys-jaqyn memlekettermen saýda-sattyq ornatýǵa beıil. Bizben de alys-berisi bar, 3 aı buryn ǵana Iran prezıdenti Qazaqstanǵa resmı saparmen kelip, birneshe kelisim jasasty.
Shyǵystanýshy Janat Momynqulovtyń aıtýynsha, jańa kósemniń kózqarasy eki eldiń keleshek ekonomıkalyq baılanysyna áser etýi múmkin.
— Úsh aı buryn Iran prezıdentiniń Qazaqstanǵa resmı sapary barysynda birqatar kelisimge qol qoıylǵany belgili. Eger Iranda bılik transformatsııasy jasalsa, qujattardyń taǵdyry qalaı bolady degen suraq zańdy. Halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, memleketaralyq kelisimder jekelegen tulǵa arasynda emes, memleketke qatysty jasalady. Sondyqtan bılik aýysqan jaǵdaıda kelisimderdiń tolyq joıylý yqtımaldyǵy tómen.
Degenmen, jańa saıası basshylyqtyń syrtqy saıasaty men sanktsııalyq ortaǵa baılanysty keıbir joba qaıta qaralýy nemese baıaýlaýy múmkin. Eger jańa bılik pragmatıkalyq baǵyt ustansa, Qazaqstanmen ekonomıkalyq yntymaqtastyq saqtalyp qana qoımaı, keńeıýi yqtımal, — dep boljady Janat Momynqulov.
Pehlevıdiń dámesi jáne Iran qazaqtary
Aýmaly-tókpeli kezeńde Iran jurtynyń qandaı tańdaý jasaıtynyn dóp basý qıyn. Halyq ekige jarylyp otyr. Biri ıslam dinine negizdelgen dástúrli rejım qalsyn dese, ekinshi tarap ózgeris bolǵanyn qalaıdy.
Sarapshy Gaýhar Omarhanovanyń aıtýynsha, memlekettik qurylymdarda jumys isteıtinderdiń barlyǵy qazirgi júıeniń saqtalýyna múddeli. Al narazy top óz ishinen jikke bólingen.
— Qarsy tarapta ustanym ártúrli. Mysaly, keıbir top burynǵy Iran shahynyń murageri Reza Pehlevıdiń bılikke kelip, monarhııanyń ornaǵanyn qalaıdy. Ekinshi top demokratııaǵa umtylyp otyr, saılaý ótse degen úmiti bar.
Bárinen qıyny, Iran oppozıtsııasynda aıtýly kóshbasshy joq. Bılik aýysqan jaǵdaıda qarsy tarap usynatyn tulǵa joq. Sondyqtan bul iri stsenarıı bolady dep oılamaımyn. Soǵystyń alǵashqy kúnderi kórsetkendeı, Irandaǵy dinı júıeniń myqtylyǵy sondaı, bir adam qaza tapsa nemese qaıratker ómirden ótse, onyń ornyn ekinshisi basyp, bılikti odan ári jalǵastyra beredi. Sondyqtan basqarý tarmaqtary arasynda qaıshylyq týyndaǵan joq, — degen oıda spıker.
Reza Pehlevı — ótken ǵasyrda ıslam revolıýtsııasy kezinde elden qashqan shahtyń uly. Eýropada ómir súredi. Keıingi ýaqytta aýyq-aýyq halyqty jappaı narazylyqqa shyǵýǵa úndegenimen tanymal. Sońǵy beıneúndeýinde energetıka, munaı, gaz jáne kólik salalarynda jumys isteıtin azamattardy ereýilge shyǵyp, halyqqa qosylýǵa shaqyrǵan bolatyn. Irandaǵy bılikten tek din ókilderi ǵana emes, patsha balasynyń da dámesi bar.
Búginde Iranda qazaq dıasporasy qalyptasqan. Olar qaı tarapqa bolysatyny, saıası ómirde qanshalyqty belsendi ekenin bilgimiz keletini anyq. Gaýhar Omarhanova olardyń turmys deńgeıi ortasha ári saıası naýqandarǵa qatysa bermeıdi dep otyr.
— Qazaqtar 1930 jyldary asharshylyq kezinde Irannyń Gúlistan provıntsııasyna kóship bardy. Qazir qandastarymyz Gúlistan oblysyndaǵy Gorgan, Gombat qalalarynda qazaq aýyldarynda toptasa ómir súrip jatyr. Boljam boıynsha, aımaqta 5-6 myńǵa jýyq qazaq turady dep sanaımyz. Biraq naqty statıstıka belgisiz. Óıtkeni Iranda sanaq júrgizilmeıdi. Bılik etnos quramyn jazǵanda qazaqtardy qospaıdy, sany óte az.
Ondaǵy qazaqtar saıası ómirden alshaq, tirshiligi óte qarapaıym. Erler Tegeran men Gorgan arasyndaǵy jolaýshylar tasymalymen aınalysady, áıelder Ystanbuldan taýar ákelip satady, — deıdi sarapshy.
Júz jylda Iran túrli kezeńdi bastan ótkerdi. Eýropa órkenıetin sińirdi, demokratııa dámin sezindi, dinı qaǵıdaǵa ómirin baılady. Alaıda osy aralyqta halyqtyń qaısarlyǵy men bolashaqqa degen úmiti báseńdemedi. Endigi kezekte qazirgi jaǵdaıdan qalaı shyǵatyny muń bolyp tur. Óıtkeni kezekti tańdaý el taǵdyryn sheshpek.