Iran tańdaý aldynda: AQSh-pen kelisimge kele me, álde teketires qaıta kúsheıe me

AQSh qysymdy kúsheıtti, Iran kelissózge jol izdep otyr

AQSh pen Iran arasyndaǵy teketires qaıta kúsheıýi múmkin. Eki tarap ta soǵan daıyndalyp jatqan syńaıly. AQSh aımaqqa úshinshi áýe tasymaldaýshy kemesin jáne desanttyq-amfıbııalyq tobyn jiberip jatyr. Alaıda keıingi birneshe aıda jaǵdaı edáýir ózgerdi. Vashıngton Ormýz buǵazy arqyly keme qatynasyn aıtarlyqtaı qalpyna keltirip, aımaqtaǵy yqpalyn kúsheıtti. Al Irannyń teketiresti odan ári órshitý múmkindigi, shamasy, burynǵydan azaıǵan. Sondyqtan qazir Tegerannyń aldynda eki tańdaý tur: jańa sharttarmen kelissózge barý nemese teketiresti odan ári ýshyqtyrý.

Eki tarapqa da belgili bir nátıje qajet ekeni anyq. AQSh prezıdenti Donald Trampqa qarashada ótetin aralyq saılaýǵa deıin qandaı da bir nátıjege qol jetkizý mańyzdy. Al amerıkalyq blokada Irandy qıyn jaǵdaıǵa qaldyrdy. Sondyqtan Tegeran da ýaqytsha bolsa da bir sheshimge kelýge múddeli. Biraq ózi úshin eń mańyzdy máselelerde shegingisi kelmeıdi.

Degenmen qazirgi jaǵdaıda Iran úshin eń mańyzdy másele naqty ne ekeni ázirge belgisiz. Sonyń biri ıadrolyq baǵdarlamanyń negizgi sharttaryn saqtap qalý bolýy múmkin. Buǵan 60 paıyzǵa deıin baıytylǵan 400 keliden astam ýran qory da kiredi. Qalaı bolǵanda da, Tegeran dál osy máseleni Vashıngtonmen talqylaýǵa qulyqsyz. Sonymen qatar Iran 18 maýsymda qol qoıylǵan memorandýmda aıtylǵan máselelerdiń júzege asýy da mańyzdy bolýy múmkin.

Eske salaıyq, maýsymda AQSh pen Iran kelissóz júrgizýdiń birqatar shartyn aldyn ala kelisken edi. Olardyń qatarynda Iranǵa salynǵan sanktsııalardy alyp tastaý, buǵattalǵan aktıvterin qaıtarý jáne eldi qalpyna keltirýge 300 mlrd dollar bólý máselesi sóz boldy. Bul soma is júzinde soǵys shyǵynyn óteýge beriletin ótemaqyǵa jaqyn edi. Sondaı-aq AQSh áskerin Iranǵa jaqyn ornalasqan aýmaqtardan shyǵarý máselesi de kóterilgen.

Qyrkúıektiń sońynda Iran prezıdenti Masýd Pezeshkıan men Syrtqy ister mınıstri Abbas Aragchı bastaǵan delegatsııa BUU Bas Assambleıasynyń sessııasyna qatysý úshin AQSh-qa bardy. Onyń aldynda Katar Vashıngtonǵa qaqtyǵysty retteý jónindegi jospardy jetkizgen bolatyn. Qujatta Tegeran ıadrolyq baǵdarlama boıynsha belgili bir talaptarǵa kelisýge jáne Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttik (MAGATE) ınspektorlaryn elge qaıta kirgizýge daıyn ekenin bildirgen. Biraq onyń sharty bar: aldymen taraptar maýsymdaǵy memorandýmǵa qaıta oralýy kerek.

BUU alańynda Masýd Pezeshkıan 18 maýsymdaǵy memorandýmdy AQSh-ta 3 qarashada ótetin aralyq saılaýǵa deıin qaıta jandandyrýǵa múddeli ekenin jetkizdi.

Maýsymdaǵy úzilis Vashıngtonǵa daıyndalýǵa múmkindik berdi

Alaıda Tramp Irannyń usynysyn kóp uzamaı-aq ashyq túrde qabyldamaıtynyn málimdedi. Muny túsinýge de bolady. Óıtkeni memorandýmǵa qol qoıylǵan kezde ondaǵy sharttar AQSh úshin tym tıimsiz kórindi. Sondyqtan Vashıngtonnyń bul qadamyn ýaqyt utýǵa baǵyttalǵan taktıkalyq sheshim deýge negiz bar. Osy ýaqyt ishinde AQSh 2026 jyldyń jazyna qaraı anyq baıqalǵan soǵys kezindegi máselelerdi sheshýge kiristi.

Eń aldymen AQSh-qa qarý-jaraq qoryn tolyqtyrý qajet boldy. Ásirese Irannyń drondary men zymyrandarynan qorǵanýǵa arnalǵan áýe qorǵanysy júıeleriniń qoryn kóbeıtý mańyzdy edi. Buǵan qosa, Irannyń aımaqtaǵy amerıkalyq áskerı bazalar men AQSh-tyń odaqtas elderine jasaǵan soqqylaryn toqtatý qajet boldy. Sebebi sol kezde Vashıngtonnyń olardyń barlyǵyn birdeı qorǵaýǵa múmkindigi jetpedi. Onyń ústine Parsy shyǵanaǵy elderiniń narazylyǵy kúsheıip kele jatty.

Basty máseleniń biri Ormýz buǵazyn baqylaý edi. 2026 jyldyń maýsymyna qaraı buǵaz arqyly júk tasymaly is júzinde toqtap qaldy. Munyń saldary álemdik munaı, gaz, tyńaıtqysh, azyq-túlik, gelıı jáne basqa da taýarlar naryǵyna qatty áser etti. Sondyqtan AQSh úshin buǵazdy tolyq baqylaýǵa alý múmkin bolmasa da, ondaǵy keme qatynasyn qalpyna keltirip, mańyzdy saýda joly retindegi rólin qaıta jandandyrý qajet boldy.

Osylaısha, 18 maýsymdaǵy memorandým, eń aldymen AQSh-tyń paıdasyna sheshildi. Vashıngton ýaqyt utyp, osy aralyqty tıimdi paıdalandy. Qazir Ormýz buǵazy arqyly munaı tasymaldaıtyn kemeler qaıta júre bastady. Ázirge olardyń arasynda alyp tankerler joq. Shaǵyn tankerler Oman jaǵalaýyn boılaı ótip, ashyq teńizge shyqqannan keıin munaıdy iri tankerlerge aýystyryp tıep jatyr. Qyrkúıektiń sońyndaǵy málimet boıynsha, buǵaz arqyly ótken tankerler tasymaldaǵan munaı kólemi soǵysqa deıingi deńgeıdiń 80 paıyzyna deıin jetken.

AQSh Ormýz buǵazyndaǵy keme qatynasyn birtindep qalpyna keltirip jatyr

2 qazanda Ormýz buǵazy arqyly suıytylǵan gaz tasymaldaıtyn kemeler de óte bastaǵany týraly aqparat tarady. Qyrkúıekte buǵazdan 19-21 gaz tasymaldaýshy keme ótken.

Bul – Ormýz buǵazy arqyly júk tasymalyndaǵy eń kúrdeli baǵyttardyń biri. Óıtkeni suıytylǵan gaz tasymaldaıtyn kemeler munaı tankerlerine qaraǵanda osal keledi. Sondyqtan olardy áskerı qımyl bolýy múmkin aımaq arqyly ótkizý úshin qaýipsizdikke barynsha senimdi kepildik qajet.

Osylaısha, AQSh Ormýz buǵazynda keme qatynasyn tolyq bolmasa da qaıta jolǵa qoıýdyń amalyn tapqanǵa uqsaıdy. Iran áli de júk tasymalynyń turaqtylyǵyna qaýip tóndire alady, biraq maýsymdaǵydaı keme qatynasyn is júzinde toqtatýǵa endi qaýqarsyz. Sondyqtan AQSh-tyń Iranǵa jeńildik jasaýyna aıtarlyqtaı negiz joq. Qazir Vashıngtonnyń ustanymy burynǵydan áldeqaıda myqty.

AQSh buǵan qalaı qol jetkizdi degen bólek másele. Shamasy, aldymen Omanǵa jaqyn aýmaqtaǵy keme júretin joldar mınalardan tazartylǵan. Budan keıin jaz boıy jaǵdaı ýshyqqan kezderde Irannyń jaǵalaýdaǵy áskerı ınfraqurylymyna, sonyń ishinde radarlaryna soqqy jasalǵan.

Sóıtip Irannyń shaǵyn áskerı kemelerdi teńizge shyǵaryp, mına qoıý jáne tankerlerge soqqy jasaý múmkindigi shekteldi. Sonymen qatar Irannyń kemeler júretin baǵyttarǵa qashyqtan mına qoıý múmkindigi de azaıdy. Ol úshin teńiz mınalarymen jabdyqtalǵan zymyrandar qoldanylǵan. Zymyrandardy baǵyttaý úshin GPS júıesi paıdalanylǵan, al AQSh onyń jumysyn buǵattaı alýy múmkin. Buǵan jaǵalaýdaǵy zymyran ushyrý qondyrǵylary men radarlardyń joıylýy da áser etti.

Bul jerde taǵy bir mańyzdy jaıt bar. Soǵys kezinde Irannyń zymyran shyǵaratyn óndiris oryndary qatty búlindi. Blokada jaǵdaıynda olardy qalpyna keltirý ońaı emes. Sonymen qatar radarlar men spýtnıktik baqylaýsyz qozǵalystaǵy shaǵyn kemelerdiń naqty ornyn anyqtaý qıyn. Bul ásirese drondarmen soqqy jasaý kezinde mańyzdy.

Qalaı bolǵanda da, Irannyń maýsymdaǵydaı Ormýz buǵazyn tolyq jabýǵa qazir múmkindigi joq sııaqty. Tegeran keme qatynasyna kedergi keltirip, jekelegen soqqylar jasaı alady, biraq buǵaz arqyly ótetin kemeler qozǵalysyn tolyq toqtata almaıdy. Demek Irannyń qolynda AQSh-ty maýsymdaǵy memorandýmǵa kelisýge ıtermelegen burynǵy tetikter endi joq.

Tegerannyń qysym jasaý múmkindigi azaıyp barady

Soǵan qaramastan, Iran maýsymdaǵy memorandýmda jasalǵan kelisimderdi saqtaýdy talap etip otyr. Biraq Tegerannyń bul rette nege senip otyrǵany belgisiz. Óıtkeni bul qujattyń sharttary AQSh úshin asa tıimdi emes. Soǵan qaramastan, Tegeran Vashıngtonnyń ony qaıta qabyldaýynan úmitti. Árıne, bizge belgisiz jaıttar bolýy múmkin. Bálkim, Tegerannyń Vashıngtondy kelisimge kóndiretin qandaı da bir múmkindigi áli de bar shyǵar.

Máselen, Iemendegi hýsıtterdiń jýyrdaǵy shabýyly jáne olardyń Bab-el-Mandeb buǵazyna deıingi jaǵalaýdy baqylaýǵa alýy Iranmen birlesken qandaı da bir jospardyń bir bóligi bolýy múmkin. Parsy shyǵanaǵy elderiniń aqparat keńistiginde osyndaı pikir aıtylyp júr. Eger Irannyń shabýyl jasaý múmkindigi áli de saqtalǵan bolsa, Bab-el-Mandeb pen Ormýz buǵazdaryndaǵy keme qatynasyn bir mezgilde toqtatý kún sýytar shaqta álem ekonomıkasyna aýyr salmaq túsirýi múmkin. Tegeran Ormýz buǵazy arqyly suıytylǵan gaz tasymaldaıtyn kemeler ótken sátte soqqy jasap, AQSh oǵan kedergi keltire almaıdy dep esepteýi de múmkin.

Alaıda munyń bári ázirge tek boljam. Qazirgi belgilisi – AQSh kemelerdiń Ormýz buǵazy arqyly ótýin qamtamasyz etip otyr, al Iran oǵan ázirge kedergi keltirip otyrǵan joq. Onyń ústine AQSh blokadasy kúsheıgen saıyn Irannyń jaǵdaıy qıyndap barady. Qyrkúıektiń sońynda Vashıngton teńiz tasymalyna qatysty shekteýlermen qatar Iran áýe kompanııalaryna da sanktsııa engizdi.

Munaı naryǵy AQSh úshin basty másele bolyp otyr

Soǵan qaramastan, álemdik naryqta janarmaı, ásirese dızel otynymen qamtamasyz etý máselesi áli de bar. Donald Tramp bul týraly birneshe ret aıtqan. Keıingi ýaqytta ol naryqtaǵy usynysty arttyrý úshin G7 elderin óz qorlarynan 120 mln barrel munaı shyǵarýǵa shaqyryp júr. 2 qazanda Frantsııa prezıdenti Emmanýel Makron «Úlken jetilik» elderi 100 mln barrelge deıin munaı men munaı ónimderin qordan shyǵarý týraly sheshim qabyldaǵanyn habarlady.

Bul sheshim munaı baǵasynyń tómendeýine áser etti. Alaıda aımaqtaǵy jaǵdaı qaıta ýshyqsa, baǵa taǵy ósýi múmkin. Sondyqtan aldaǵy bir aıda, ıaǵnı AQSh-taǵy aralyq saılaýǵa deıin janarmaı baǵasyn tómendetý úshin Vashıngtonǵa Ormýz buǵazy arqyly keme qatynasynyń úzdiksiz júrýin qamtamasyz etý mańyzdy.

Sonymen birge Respýblıkalyq partııanyń saılaýda jeńilip, keminde Kongrestegi basymdyǵynan, tipti Senattaǵy pozıtsııasynan aıyrylý yqtımaldyǵy joǵary bolyp otyr. Mundaı jaǵdaı Tramptyń el ishindegi saıası múmkindikterin shekteýi múmkin. Ádettegi jaǵdaıda mundaı saıası ahýal Trampty «aqsaq úırek» jaǵdaıyna túsirer edi. («Aqsaq úırek» — yqpaly, ókilettigi nemese saıası mańyzy álsiregen adamdy sıpattaıtyn turaqty tirkes. Bul uǵym amerıkalyq saıası ortada qalyptasqan jáne aǵylshyn tilindegi «lame duck» tirkesinen shyqqan).

AQSh-ta bul ataý ókilettik merzimi aıaqtalýǵa jaqyndaǵan jáne qaıta saılaýǵa túspeıtin prezıdentke qatysty qoldanylady.

Alaıda Tramptyń buǵan deıin de kútpegen saıası sheshimder qabyldaǵanyn eskersek, jaǵdaı basqasha órbýi múmkin. Qalaı bolǵanda da, ol Iranmen soǵys máselesin bir sheshimge jetkizýge tyrysady.

Resmı turǵydan alǵanda, Tramp Kongrestiń maquldaýynsyz Iranǵa qarsy soǵysty 60 kún boıy júrgize alady. Al eger Iran aımaqtaǵy amerıkalyq bazalarǵa birinshi bolyp soqqy jasasa, Kongrestiń ruqsaty qajet bolmaı qalady. AQSh Iranǵa qarsy qazirgi blokadany saqtap qalsa, mundaı jaǵdaı uzaq ýaqytqa sozylýy múmkin.

Iran kelisim men jaǵdaıdy ýshyqtyrýdyń birin tańdaýǵa májbúr

Al Iran ózine tıimsiz jaǵdaıdan shyǵýdyń jolyn izdeýge májbúr. Tegeran AQSh-ty maýsymdaǵy memorandýmda jasalǵan kelisimderge qaıta kóndiremiz dep oılasa, ázirge eshteńe shyqqan joq. Onyń ústine blokada el ekonomıkasyna aýyr salmaq túsirip otyr. Sondyqtan Iran bıligine qandaı da bir sheshim qabyldaý qajet.

Tegerannyń tańdaý múmkindigi de kóp emes. Ne AQSh-pen kelisimge kelýi kerek, ne jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyrýǵa barýy qajet. Úshinshi jol da bar: eshteńeni ózgertpeı, qaı taraptyń shydamy men qarjysy buryn taýsylatynyn kútý.

Mundaı joldy da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Alaıda blokadanyń saldary aýyr bolǵandyqtan, Iran úshin uzaq ýaqyt kútý ońaı emes. Tegeran AQSh usynǵan sharttarmen kelisýge de daıyn emes. Al jaǵdaıdy ýshyqtyrýdyń da óz shegi bar. Máselen, AQSh áskeri 30 qyrkúıekte Iraktan shyǵarylǵannan keıin Iran shekarasyna jaqyn jerde amerıkalyq kúshter qalǵan joq.

Onyń ústine AQSh áskeriniń Iraktan shyǵarylýy Irandy qoldaıtyn qarýly toptardyń emes, Irak úkimetiniń pozıtsııasyn kúsheıtedi. Eldegi kelisimderge sáıkes, Irandy qoldaıtyn qarýly toptar 2027 jyly qarýyn tapsyrýǵa tıis. Iraktaǵy shııttik úkimet te Iranǵa táýeldi bolǵysy kelmeıdi jáne Tegerannyń AQSh-pen teketiresin qoldaýy ekitalaı. Onyń ústine Iraktyń kirisi Ormýz buǵazy arqyly júk tasymalynyń úzdiksiz júrýine baılanysty.

Árıne, Iran Iemendegi hýsıtterdi Saýd Arabııasyna qarsy áreket etýge nemese Bab-el-Mandeb buǵazyndaǵy keme qatynasyn shekteýge paıdalanýǵa tyrysýy múmkin. Biraq mundaı qadam Irannyń negizgi saýda seriktesteri - Qytaı men Úndistannyń narazylyǵyn týǵyzýy yqtımal. Bab-el-Mandebte másele týyndasa, Sýets kanalynyń jumysyna táýeldi Mysyr da buǵan múddeli bolmaıdy. Onyń ústine hýsıttermen jeke kelisimge kelýge de bolady.

Al Lıvandaǵy «Hezbolla» Izraıldiń shabýyldarynan keıin aıtarlyqtaı álsiredi. Buǵan qosa, qyrkúıektiń sońynda Sırııa Lıvanmen shekaraǵa ásker shoǵyrlandyrdy. Muny «Hezbollaǵa» qysym jasaý áreketi retinde de qarastyrýǵa bolady.

Iran jaǵdaıdy ýshyqtyrýǵa barsa, onyń qolyndaǵy negizgi qarý – zymyrandar men drondar. Olardyń áleýetin de elemeýge bolmaıdy. Alaıda Iran úshin basty qaýip – AQSh-tyń mundaı soqqylarǵa qalaı jaýap beretini. Vashıngton jaýap retinde Irannyń munaı jáne energetıka nysandaryna soqqy jasaýy múmkin. Munyń saldary Iran úshin tym aýyr bolýy yqtımal.

Qalaı bolǵanda da, maýsymdaǵy memorandýmnan beri AQSh oqıǵanyń ártúrli órbýine burynǵydan jaqsyraq daıyndalyp úlgerdi. Qazir Vashıngtonnyń ustanymy burynǵydan myqty. Endi tańdaý Irannyń ózinde: AQSh-pen kelisimge kelý nemese jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyrý. Eki jol da Tegeran úshin tıimdi emes. Degenmen beıbit jolmen sheshilgeni áldeqaıda durys.