Qazaqstan shıkizat sektorynan tys ınvestıtsııalyq kókjıegin keńeıtip keledi - The World Financial Review

Táýelsizdik alǵan sátten bastap Qazaqstan postkeńestik ekonomıkalyq júıeden Ortalyq Azııadaǵy eń iri ekonomıkaǵa aınalý jolynan ótti. Bul úderiste eldiń mol tabıǵı resýrstary mańyzdy ról atqardy. Munaı-gaz sektory sheteldik kapıtaldy tartýǵa, eksporttyq kiristerdi ulǵaıtýǵa jáne aýqymdy ınfraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrýǵa múmkindik berdi.

Alaıda shıkizatqa negizdelgen damý modeliniń keri áseri de boldy. Birneshe onjyldyq boıy el ekonomıkasynyń negizgi kórsetkishteri álemdik shıkizat baǵasynyń qubylýyna tikeleı táýeldi bolyp keldi. Munaıdan túsetin kiristerge táýeldilik ekonomıkany ártaraptandyrý múmkindikterin de belgili bir deńgeıde shektedi.

Qasym-Jomart Toqaev ekonomıkany ártaraptandyrýdy memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń biri retinde aıqyndap berdi. Óńdeý ónerkásibin damytý, ınfraqurylymdy jańǵyrtý jáne jeke kásipkerlikti keńeıtý ekonomıkanyń jańa ósý kózderin qalyptastyryp, eldiń shıkizat naryqtaryna táýeldiligin birtindep tómendetýge baǵyttalǵan.

Bul ózgeristerdiń nátıjesi ekonomıkalyq kórsetkishterden de kórinedi. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha jan basyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónim 15 myń dollardan asyp, jeti jylda 52,9%-ǵa ósti. 2021–2025 jyldary Qazaqstanǵa tartylǵan tikeleı sheteldik ınvestıtsııalardyń jalpy aǵyny 114,2 mlrd dollardy qurady. Al 2019–2025 jyldar aralyǵynda bul kórsetkish 155,8 mlrd dollarǵa jetti.

Qazaqstan halyqaralyq bızneske arnalǵan ınvestıtsııalyq usynystaryn birtindep keńeıtip keledi. Eldiń dástúrli artyqshylyqtary – qýatty resýrs bazasy men Eýrazııanyń eń iri naryqtarynyń arasyndaǵy tıimdi ornalasýy – qazirgi tańda ósip kele jatqan ishki naryq, jańa óndiristik qýattardyń iske qosylýy, sondaı-aq logıstıkalyq jáne tsıfrlyq ınfraqurylymnyń damýymen tolyqtyrylyp otyr.

Halyqaralyq baǵalaýlar: turaqty ósim jáne ınvestıtsııalyq kredıttik reıtıng

Qazaqstan ekonomıkasynyń damý perspektıvalary halyqaralyq qarjy ınstıtýttary men jetekshi reıtıngtik agenttikterdiń baǵalaýlarynan kórinis tabýda.

2026 jylǵy qyrkúıekte Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki (EQDB) Qazaqstan ekonomıkasynyń ósimine qatysty boljamyn 2026 jylǵa 4,7%, al 2027 jylǵa 4,5% deńgeıinde saqtady. Sonymen qatar Bank munaı eksportynyń úzilisterge ushyraýy, syrtqy suranystyń ózgerýi jáne shıkizat naryqtaryndaǵy ahýalǵa baılanysty táýekelder bar ekenin atap ótti.

Azııa damý banki de Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy oń dınamıka saqtalady dep boljap otyr. Onyń baǵalaýynsha, Qazaqstannyń jalpy ishki ónimi 2026 jyly 4,8%-ǵa, 2027 jyly 4,5%-ǵa ósedi. Eki halyqaralyq ınstıtýttyń baǵalaýy aldaǵy eki jylda ekonomıkalyq ósimniń shamamen 4,5–5% deńgeıinde bolatynyn kórsetedi.

Qazaqstannyń táýelsiz kredıttik reıtıngteri de halyqaralyq ınvestorlar úshin mańyzdy faktor bolyp otyr.

2026 jylǵy tamyzda S&P Global Ratings Qazaqstannyń uzaqmerzimdi táýelsiz kredıttik reıtıngin BBB− deńgeıinen BBB deńgeıine deıin kóterip, boljamyn «turaqty» dep belgiledi. Agenttik jahandyq belgisizdik beleń alǵan tusta Qazaqstan ekonomıkasynyń ornyqtylyǵyn, eleýli syrtqy rezervterdi jáne munaıǵa jatpaıtyn bıýdjet tapshylyǵynyń odan ári qysqaratyny jónindegi boljamdy atap ótti. S&P Qazaqstannyń naqty jalpy ishki ónimi 2026 jyly 5,1%-ǵa, al ortamerzimdi perspektıvada shamamen 4%-ǵa ósedi dep boljaıdy.

Fitch Ratings te Qazaqstannyń derbes nesıelik reıtıngin ınvestıtsııalyq deńgeıdegi BBB deńgeıinde, boljamyn «turaqty» kúıinde rastady. Agenttik eldiń nesıe qabilettiligin qoldaıtyn faktorlardyń qatarynda taza syrtqy aktıvterdiń eleýli kólemin jáne memlekettik boryshtyń salystyrmaly túrde tómen deńgeıin atap ótti. Fitch ortamerzimdi perspektıvada kólik, óńdeý ónerkásibi jáne qyzmet kórsetý salalary ekonomıkalyq belsendilikti qoldaýdy jalǵastyrady dep kútedi.

Mundaı baǵalaýlar Qazaqstan ekonomıkasynyń damý úrdisin tutastaı kórsetedi: boljamdy ekonomıkalyq ósim ınvestıtsııalyq deńgeıdegi nesıelik reıtıngimen jáne eleýli qarjylyq rezervtermen ushtasyp otyr. Sheteldik kompanııalar úshin mundaı kórsetkishter el ishindegi táýekelderdi baǵalaý jáne uzaqmerzimdi jobalardy josparlaý kezinde mańyzdy.

Ónerkásipti ártaraptandyrý ınvestıtsııalyq múmkindikter aıasyn keńeıtýde

Ekonomıkadaǵy ózgeristerdiń eń aıqyn baǵyttarynyń biri – óńdeý ónerkásibin damytý. Búginde onyń Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy úlesi taý-ken óndirý salasynyń úlesinen asyp tústi. Bul óndiris qurylymynyń birtindep ózgerip, ekonomıkanyń ártaraptaný úderisiniń júrip jatqanyn kórsetedi.

Ekonomıkadaǵy ózgeristerdiń basym baǵyttarynyń biri – óńdeý ónerkásibin damytý. Onyń Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy úlesi qazirdiń ózinde taý-ken ónerkásibiniń úlesinen asyp tústi. Bul óndiris qurylymynyń birtindep ózgerip kele jatqanyn kórsetedi.

Keıingi jeti jylda elde 625 jańa ónerkásip kásiporyn iske qosylyp, 62 myńǵa jýyq jumys orny ashyldy. Óńdeý sektoryn damytý óndiristi lokalızatsııalaýǵa, jabdyq jetkizýge jáne óńirlik óndiristik tizbekterge qosylýǵa múddeli halyqaralyq kompanııalar úshin qosymsha múmkindikter qalyptastyrady.

Avtomobıl ónerkásibi óndiristik transformatsııanyń jarqyn mysalyna aınaldy. Sońǵy jeti jylda Qazaqstanda 800 myńǵa jýyq avtomobıl óndirildi. Óndiristik qýattardy keńeıtýge Kia Qazaqstan jáne Astana Motors Manufacturing Kazakhstan iri jobalarynyń iske qosylýy yqpal etti. Avtomobıl ónerkásibiniń damýy qosalqy bólshekter óndirýshilerin, jabdyq jetkizýshilerin jáne tehnologııalyq kompanııalardy tartýǵa múmkindik beredi. Óndiris kólemi ulǵaıǵan saıyn jergilikti qamtý úlesin arttyrýǵa jáne sabaqtas salalardy damytýǵa jańa múmkindikter paıda bolady.

Agroónerkásip kesheniniń de halyqaralyq bıznes úshin áleýeti joǵary. Keıingi jeti jylda aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵynyń jalpy ónimi naqty mánde 24%-ǵa, al aqshalaı mánde 5,2 trln teńgeden 9,8 trln teńgege deıin ósti. Óndiris kóleminiń artýy aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý, saqtaý, logıstıka, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy jáne zamanaýı tehnologııalardy engizýge ınvestıtsııa salý múmkindikterin keńeıtedi. Búginde bıznes, onyń ishinde halyqaralyq kompanııalar Qazaqstannyń ishki naryǵyna ǵana emes, eksportqa baǵdarlanǵan óndirister qurý múmkindigine de qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.

Ónerkásipti jańǵyrtýmen qatar ishki naryq pen kásipkerlik bazasy da keńeıýde. Sońǵy jeti jylda shaǵyn jáne orta bıznestegi jumyspen qamtý 31,3%-ǵa artyp, 2025 jyly 4,5 mln adamǵa jetti. Bul ósim jeke kásipkerler men shaǵyn kompanııalar sanynyń artýy esebinen qamtamasyz etildi.

Kásipkerlik sektordyń damýy jergilikti jetkizý tizbekterin qalyptastyrýǵa, seriktester izdeýge jáne ishki naryqqa shyǵýǵa kóbirek múmkindik beredi. Al ekonomıkanyń aýqymynyń ulǵaıýy jabdyqtarǵa, tehnologııalarǵa, qarjylyq jáne kásibı qyzmetterge qosymsha suranys qalyptastyrady.

Qurylys salasy ishki naryqtyń damý kórsetkishteriniń biri bolyp sanalady. Sońǵy jeti jylda Qazaqstanda 118,3 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Qurylys kóleminiń ulǵaıýy qurylys materıaldaryna, ınjenerlik jabdyqtarǵa, zamanaýı tehnologııalar men ilespe qyzmetterge suranysty qalyptastyrady.

Kásipkerlikti damytý Toqaevtyń ekonomıkalyq saıasatyndaǵy basym baǵyttardyń biri bolyp qala beredi. Prezıdent ustanǵan baǵyt jeke menshikti qorǵaýdy, básekelestikti damytýdy, ákimshilik kedergilerdi qysqartýdy jáne memlekettiń ekonomıkaǵa qatysýyn azaıtýdy kózdeıdi. Bul maqsattardy júzege asyrý jeke kapıtaldy odan ári tartý jáne básekege qabiletti iskerlik ortany qalyptastyrý úshin mańyzdy.

Eýrazııalyq saýdadaǵy kólik ınfraqurylymy

Qazaqstannyń Eýrazııadaǵy iri ekonomıkalyq ortalyqtardyń arasyndaǵy ornalasýy kólik ınfraqurylymynyń damýy jáne syrtqy saýda baılanystarynyń keńeıýi jaǵdaıynda barǵan saıyn mańyzdy mánge ıe bolyp keledi.

Sońǵy jeti jylda Qazaqstanda 36 300 shaqyrym avtomobıl joly salynyp, jóndeýden ótti. Sonymen qatar shamamen 5 000 shaqyrym temirjol jelisi salynyp, jańǵyrtyldy. Budan bólek, 110 temirjol stansasynda qurylys-montaj jumystary aıaqtaldy.

Kólik jelisiniń damýy Qazaqstannyń tranzıttik-logıstıkalyq hab retindegi rólin nyǵaıtyp keledi. Bul halyqaralyq kompanııalar úshin dıstrıbýtsııalyq ortalyqtardy ornalastyrýǵa, óńirlik jetkizilimderdi uıymdastyrýǵa jáne qazaqstandyq óndiristi halyqaralyq qun jasaý tizbekterine ıntegratsııalaýǵa jaǵdaı jasaıdy.

Infraqurylymdaǵy ózgerister syrtqy ekonomıkalyq qyzmettiń keńeıýimen qatar júrip jatyr. 2025 jyly Qazaqstannyń taýarlar men kórsetiletin qyzmetter boıynsha syrtqy saýda aınalymy $170 mlrd-tan asyp, bes jyl ishinde 40,5%-ǵa ósti.

Kólik baılanysy halyqaralyq ınvestıtsııalyq yntymaqtastyq baǵyttarynyń birine aınalýda. 2026 jyly Qazaqstan men EQDB 2030 jylǵa deıin eseptelgen jańa bes jyldyq kelisimge qol qoıdy. Ol jeke sektordy, turaqty ınfraqurylymdy, tsıfrlandyrýdy, qarjy naryǵyn damytý jáne Qazaqstannyń óńirlik saýda-logıstıkalyq hab retindegi rólin nyǵaıtý boıynsha birlesken jumysty kózdeıdi.

Damyp kele jatqan kólik ınfraqurylymy men ósip kele jatqan saýda aǵyndarynyń úılesimi logıstıka, qoıma, kólik qyzmetteri jáne eksportqa baǵyttalǵan óndiris salasynda múmkindikter ashady.

Tsıfrlandyrý jáne adamı kapıtal – uzaqmerzimdi artyqshylyqtar

Ónerkásip, ınfraqurylymmen qatar Qazaqstan tsıfrlyq ortany jáne kadrlar daıarlaý júıesin damytýda. Bul baǵyttar tehnologııalyq óndiristerdi, qyzmet kórsetý ortalyqtaryn jáne bilikti mamandardy qajet etetin basqa jobalardy ornalastyrýǵa múddeli halyqaralyq kompanııalar úshin mańyzdy bola túsýde.

Qazaqstanda memlekettik qyzmetterdiń 90,3%-dan astamy elektrondy túrde usynylady. Elektrondyq qyzmet túrleriniń sany 2021 jyly 657-den 2026 jyly 1 333-ke deıin ósti. Halyqtyń 97,5%-y ınternetke qol jetkizdi.

Tsıfrlyq memlekettik qyzmetterdiń keńeıýi bıznestiń memlekettik organdarmen ózara is-qımylyn jeńildetýge negiz qalyptastyrady. Óz kezeginde ınternetke qoljetimdiliktiń joǵary deńgeıi elektrondyq kommertsııany, fıntehti jáne tsıfrlyq servısterdi damytýǵa múmkindik beredi.

Sonymen qatar, aýmaǵy úlken jáne halyqtyń tyǵyzdyǵy salystyrmaly túrde tómen el úshin memlekettik qyzmetterdi onlaın rejımine kóshirý tek tehnologııalyq ǵana emes, sonymen birge ekonomıkalyq mańyzy da bar. Tsıfrlandyrý azamattar, bıznes jáne memleket arasyndaǵy qashyqtyqty qysqartady jáne qyzmetterge qol jetkizý qunyn tómendetedi.

Qazaqstannyń tsıfrlandyrý salasyndaǵy serpilisi basqa elder úshin jaqsy úlgige aınaldy: Dúnıejúzilik zııatkerlik menshik uıymy (DZMU) Global Innovation Index 2025 reıtınginde «Úkimettiń onlaın-qyzmetteri» kórsetkishi boıynsha Qazaqstandy álemde 10-orynǵa qoıdy. DZMU tsıfrlyq memlekettik qyzmetterdi eldiń ınnovatsııalyq damýyndaǵy eń myqty kórsetkishterdiń biri retinde baǵalaıdy.

Ekonomıkany jańǵyrtý adamı kapıtaldy sapaly túrde jańartýdy da talap etedi. Qazaqstannyń damýynyń jańa strategııasynda bul faktor eskerilip, basym baǵyttardyń birine aınaldy. El bilim berý men ǵylymı zertteýlerge salynatyn ınvestıtsııa kólemin arttyryp keledi. Ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa (ǴZTKJ) ishki shyǵyndar 2019 jylǵy 42,3 mlrd teńgeden 2025 jyly 252,5 mlrd teńgege deıin ósti.

Joǵary bilim berý salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq ta damyp keledi: elimizde sheteldik joǵary oqý oryndarynyń 32 fılıaly ashylyp, sheteldik ýnıversıtettermen strategııalyq áriptestiktiń basqa da nysandary júzege asyrylýda. Uzaqmerzimdi perspektıvada bul ekonomıkanyń tehnologııalyq jáne ǵylymdy kóp qajet etetin sektorlaryna ınvestıtsııa tartýǵa negiz qalyptastyrady.

Investıtsııalyq damýdyń jańa kezeńi

Sońǵy jyldardaǵy ekonomıkalyq transformatsııa Qazaqstannyń dástúrli shıkizat sektorynan tys ınvestıtsııalyq múmkindikterin birtindep keńeıtip keledi. Óńdeý ónerkásibiniń, kólik ınfraqurylymynyń, aýyl sharýashylyǵy men tsıfrlyq qyzmetterdiń damýy halyqaralyq kapıtal úshin jańa baǵyttardy ashýda.

Qosymsha faktor retinde ekonomıkanyń syrtqy mindettemeler qurylymyndaǵy ózgeristerdi atap ótýge bolady. Bes jyl ishinde syrtqy boryshtyń JІÓ-ge qatynasy 83,1%-dan 59,4%-ǵa deıin tómendedi, bul salystyrmaly boryshtyq júktemeniń azaıǵanyn kórsetedi.

Árıne, ártaraptandyrylǵan ekonomıkalyq modelge kóshý uzaqmerzimdi mindet bolyp qala beredi. Ol Qazaqstannyń halyqaralyq yntymaqtastyǵynda da kórinis tabady. Dúnıejúzilik banktiń 2026-2031 jyldarǵa arnalǵan jańa eldik negizdemelik baǵdarlamasy ınfraqurylymdy damytýdy, ekonomıkalyq turaqtylyqty arttyrýdy jáne ónimdi jáne ınnovatsııalyq jeke sektordy qalyptastyrý úshin neǵurlym qolaıly jaǵdaılar jasaýdy kózdeıdi. Negizgi basymdyqtardyń biri jeke kapıtaldyń qatysýyn keńeıtý jáne ekonomıkalyq ósýdiń óndirýshi salalarǵa táýeldiligin tómendetý bolyp sanalady.

Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵyty osy mindetterdi sheshýge negizdelgen. Bul saıasattyń odan ári júzege asyrylýy eldiń jańa salalardy damytý, básekege qabilettilikti arttyrý jáne halyqaralyq ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtý úshin jınaqtalǵan resýrstyq jáne ınvestıtsııalyq áleýetti qanshalyqty tıimdi paıdalana alatynyn aıqyndaıdy.