Internet táýeldiliginen arylýdyń joldary

Ásirese, ǵylymmen tehnıka damyǵan zamanda ǵalamtordyń qyzmetine uıaly baılanys arqyly júginetinder kóbeıdi. Máselen, uıaly baılanys naryǵyn toqsandyq zertteý kezinde tutynýshylardyń 78 %-y telefonyna aı saıyn 2 myń teńgeden jumsap otyrǵan. Onyń ishinde, eń kóp qoldanýshylar 16-29 jas aralyǵyn quraıdy. Sondaı-aq, elimizde árbir tórtinshi adam batyrmaly telefondy paıdalanady.

Jalpy, elimizde ınternet paıdalanýshylardyń sany 12 mıllıonnan asyp jyǵylypty. Bul halyqtyń 70 paıyzy degen sóz. Sondaı-aq, osydan bes-alty jyl buryn ǵalamtorda jastar kóbine reseılik «Moı mır» jelisin paıdalansa, keıinnen «Feısbýk», «VKontakte», «Instagram», «WhatsApp», «Skaıp» sekildi qosymshalardy paıdalana bastady. Qazir uıaly baılanyssyz júrgen jastardy kórsek, tańyrqaıtyn boldyq. Áleýmettik jelide kórgen-bilgenderin qyzyqtap, qajetti aqparattarmen bólisip, foto ornatý, laık basý, pikir bildirý, selfı jasaý úrdisi qalypty daǵdyǵa aınaldy.

Búginde ınternetke táýeldiliktiń saldarynan jastardyń densaýlyǵy ǵana emes, oılaý, sóıleý, jazý mádenıeti de tómendep barady. Ol azdaı, kompıýter klýbtaryna kirý baǵasy arzan. Qaltasynda osyndaı ǵana azyn-aýlaq aqshasy bar kez-kelgen bala kompıýterlik klýbtarda qalaýynsha ınternette otyra alady. Al olar dál sondaı somadaǵy aqshamen kınoteatrǵa nemese saıabaqqa, fıtnes klýbtarǵa bara almaıdy. Bos ýaqytyn qyzyqty ótkizgisi keletin jas jetkinshikterge qandaı amal qoldansa bolady?

Máselen, Qytaı bıligi jastardyń ınternetke degen táýeldiligine medıtsınalyq aýrý degen baǵa berip, qaýiptiń aldyn alýǵa kirisken. ıAǵnı, jelige baılanǵan jetkinshekterdi keselinen aryltý úshin arnaıy jattyǵý lagerlerin ashqan. Atalǵan ortalyqtarda Qytaıdaǵy jastardy áskerı tártippen emdeıdi. Onda áskerdegi jattyǵýlardy emdelýshilerdiń kúndelikti rejımine engizgen. Ideıa avtorlary «Mundaı ádisti jaıdan-jaı qoldanyp otyrǵanymyz joq», - deıdi. Óıtkeni, kúni boıy monıtor aldynda otyratyn adamnyń densaýlyǵynda mindetti túrde aqaý bolady.

Lagerdegi jattyǵýlardy burynǵy áskerı qyzmetkerler júrgizýde. Basty maqsat - jastardyń arasynda salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý. Eger bir oqýshy tálimgerdiń talabyn oryndamasa, búkil top jazalanady. Dene jattyǵýlarynan bólek jastar munda Qytaı etıkasynan da sabaq alady. Án aıtyp, bı úırenýlerine de bolady. Al ınternet táýeldiliginen emdeýdi arnaıy psıholog mamandar júrgizedi.

Búginde Qytaıda dál osyndaı 250 lager jumys isteıdi eken. Munda emdelip jatqan jetkinshekterdiń kópshiligin ata-analary májbúrlep jibergen. Bizdiń elimizde de osyǵan uqsas sharalar qarastyrylsa durys bolar edi.

Psıhologtardyń keńesi

Psıhologtar jasóspirimge bilim alý ýaqytynda sabaqqa barý, sabaq ýaqytynda sabaq oqý, oıyn ýaqytynda oınaý kerektigin udaıy jetkizip otyrǵan jón deıdi. Kúndelikti jospary bar jasóspirim oıyn ýaqytynda qalaǵanynsha oınasyn. Sabaq oqý ýaqyty kelgende, sabaǵyn oqysyn. Erejelerdi ata-anasymen birge belgileýge jáne kúnde osy erejelerdi qaıtalaǵany durys. Kez kelgen bala ózin qadaǵalaýdy osylaısha úırenedi degendi alǵa tartyp otyr. Budan bólek, ınternetke qanshalyqty táýeldisiz, myna test arqyly anyqtap kórińiz.

1.Kompıýtermen qansha saǵat jumys isteıtinińizdi aldyn ala anyqtap aıta alasyz ba?

2.Josparlaǵan isińizdi monıtor aldynan alshaqtaı almaǵandyqtan oryndamaǵan kezderińiz boldy ma?

3.Internette «otyrǵan» sátte qýanysh sezimi bola ma?

4.Kompıýter aldynda qazirgiden de kóp ýaqyt ótkizgińiz kele me?

5.Internetten qol úzip, off-line bolǵanda mazasyzdanyp, ashýlanasyz ba?

6.Vırtýaldy keńistikte ádettegiden uzaq ýaqyt ótkizetinińizdi sezesiz be?

7.Kompıýter aldyna uzaq ýaqyt bolǵandyqtan dostaryńyzben týystaryńyzben qarym-qatynasyńyz buzylǵan joq pa?

8.Súıikti isińizden ınternet úshin bas tarttyńyz ba?

9.Shynaıy ómirge qaraǵanda ınternet arqyly tanysý, aralasý kóbeıip ketti me?

10.Dostaryńyzdan, otbasyńyzdan ınternette shyn máninde nemen aınalysyp otyrǵanyńyzdy jasyrasyz ba?

11.Kózińiz aýyr tartyp, arqańyz ben basyńyz aýyryp, salmaǵyńyz ózgerdi me?

12.Internette jıi otyrǵandyqtan kúndelikti ómirińiz ózgerdi me?

Eger osy suraqtardyń jartysynan kóbine «ıá» dep jaýap berseńiz, onda siz de ǵalamtordyń «toryna» túsetin kelesi tutqyny bolyp qalýyńyz ábden múmkin. Al budan shyǵýdyń joldary sonshalyqty kúrdeli emes.

Internet táýeldilikten arylýdy sol poshta tekserýge arnaıy ýaqyt taǵaıyndaýdan bastaý kerek. Arnaıy ýaqyt taǵaıyndańyz da sol erejeden aýytqymańyz.

Ózińizge jańa qyzyǵýshylyq ne hobbı ashyńyz. Túrli qaýymdastyqtar men klýbtarǵa baryńyz, sport, mýzyka, bı, án aıtýmen jáne t.b. shuǵyldanyńyz. Dosyńyzy ertip dene shynyqtyrýmen aınalysyńyz. Kınoteatrǵa, kontsertke baryńyz, kitap oqyńyz. Jalpy ınternettiń ornyn basa alatyn bir qyzyǵýshylyq tabyńyz.

Bilim deńgeıińizdi kóterińiz. Úıińizde burynnan oqyǵyńyz kelip júrgen kitaptar bar shyǵar. Solardy oqýǵa kirisińiz. Vıkıpedııanyń ornyna entsıklopedııa oqyńyz. Osylaısha ınternetten alshaqtap qana qoımaı, óz bilimińizdi de jetildiresiz.

As úıge kóńil bólińiz. Chatta ne bolmasa forýmda otyrýdyń ornyna anańyzǵa keshki as daıyndaýǵa kómektesseńiz, úıdegilerdiń bári qýanyp qalary sózsiz.

Dostaryńyzben qydyryńyz. Boýlıngke, saýda ortalyǵyna, syrǵanaqqa barýdy josparlap, qydyryńyz. Internet qoljetimdi jerlerge barýdan bas tartyńyz, mysaly, ınternet-kafege.

Otbasylyq kesh uıymdastyryńyz. Mysaly, kúndelikti teledıdarǵa ne monıtorǵa telmirgenshe, keshki astan keıin jınalyp, ústel oıyndaryn uıymdastyryp, oınańyzdar.

Kompıýterde otyrý ýaqytyn shekteńiz. Kúnine osynsha saǵattan osynshaǵa deıin otyramyn dep arnaıy ýaqyttaǵaıyndańyz. Aptasyna qansha ret shyǵý kerektigine de keste jasańyz. Eger jumysyńyzdy aıaqtasańyz, tez shyǵyp ketýge tyrysyńyz.

Dostaryńyzben ınternet arqyly sóıleskenshe, kezdesip áńgimelesýge tyrysyńyz. Áleýmettik jelilerge kóp ýaqyt bólmeýge tyrysyńyz.

Taımer qoldanyńyz. Kompıýterge otyrarda taımerdi 30 mınýtqa qoıyp qoıyńyz. Sıgnal kompıýter aldynda qansha ýaqyt otyrǵanyńyz jaıly habar berip otyrady.

Kompıýter aldynda tamaq jemeńiz. As úıge baryp, tamaq ishý onlaın rejımnen biraz ýaqytqa bolsa da bosatady.

Túıin: Aıtýǵa ońaı bolǵanymen, árıne, jastardy birden ınternetke degen táýeldilikten aryltý qıyn. Biraq bul «budan shyǵatyn jol joq» degendi bildirmeıdi. Qazir vırtýalda tanysqan jastar kúndelikti ómirde bas qosyp, kezdesip jatyr. Mysaly, elimizdiń qalalarynda dombyra patı, asyq patı, sekildi keshter uıymdastyrylyp júr. Osy dástúrdi keńineń úlken kólimde qolǵa alsa, jastardy qyzyqtyrary sózsiz. Budan bólek, qalada jastar baratyn túrli sporttyq úıirmeler bar. Aıtalyq, shahmat, toǵyzqumalaq, kúres, boks, sýda júzý, t.b. Qalasa teatr, kórme, tsırk, kınoteatr, saıabaqtarǵa baryp kóńil kóterýlerine bolady. Árbir jas tııanaqty bilim alýmen qatar, kún tártibine bos ýaqytyn paıdaly ótkizýdi kúndelikti josparlap úırense, ınternetke degen táýeldilikti almastyrar edi.

Jansaıa Sydyqbaı