Inklıýzıvti bilim berý júıesin damytýda qandaı kedergiler bar
ASTANA. KAZINFORM – Elimizdegi bilim berý deńgeıiniń qarqyndy damýy nátıjesinde ınklıýzıvti bilim berý máselesine erekshe nazar aýdarylyp keledi. Jalpy bilim berý protsesinde erekshe qajettilikteri bar balalarǵa teń múmkindik qamtamasyz etilip otyr.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2021 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Bizdiń bilim berý júıemiz qoljetimdi ári ınklıýzıvti bolýǵa tıis» ekenin aıtyp, elimizdegi ár jasóspirimniń sapaly bilim alý quqyǵyn tolyq júzege asyrýǵa basymdyq berdi jáne ınklıýzıvti bilim berýdiń mańyzdylyǵyn aıqyndaǵan edi.
Bul turǵyda Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetterine toqtalsaq, 2024 jyldyń qortyndysy boıynsha respýblıka mektepteriniń 90 paıyzynda ınklıýzıvti bilim berýge qolaıly jaǵdaı qamtamasyz etilgen. Osy baǵyttaǵy qadamdar múgedektigi bar balalardyń bilimin shyńdaýǵa, áleýmettik beıimdelý múmkindigin keńeıtýge septigin tıgizip jatyr. Qazaqstandaǵy ınklıýzıvti bilim berýdiń jan-jaqty damýy áleýmettik turaqtylyq pen ádilettilikti nyǵaıtýda asa mańyzdy qadam retinde qarastyrylyp otyr.
Jalpy, bilim salasynyń bul baǵytynda qol jetken jetistik barshylyq. Alaıda, damýdy tejeıtin negizgi faktorlardy taldap kelgende, áli de sheshilmegen máseleler bar ekeni baıqalady.
Elimizde ınklıýzıvti bilim berý júıesi memlekettik zań negizinde qorǵalǵan, sondaı-aq Prezıdenttiń erekshe baqylaýynda tur. Keıingi jyldary múgedektigi bar jandarǵa bilim berý boıynsha tıisti normalar qabyldandy. Olar erekshe bilim berý tásilderin qajet etetin oqýshylardyń tek oqý jáne bilim alý daǵdylaryn ǵana damytpaı, kognıtıvti oılaý júıesin jetildirýge, sondaı-aq qoǵamda jeke tulǵa retinde qalyptasýyna jaǵymdy áserin tıgizedi.
Erekshe qajettiligi bar balalarǵa bilim berý sapasyn arttyrý maqsatynda elimizdiń mektepterinde tıisti qoldaý kabınetteri jumys istep tur. Ondaǵy psıhologter, arnaıy jáne áleýmettik pedagogter, sondaı-aq pedagog-assıstentter balalardyń mektep ortasyna beıimdelýine kómektesedi. Inklıýzıvti bilim berý aıasyn keńeıtý úshin árbir bilim berý uıymynda psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaý qyzmetteri quryldy.
Tıisti jumystar atqarylyp jatqanymen, ázirge balalardyń qajettilikterin tolyq qanaǵattandyrý múmkin bolmaı tur. Kóp jaǵdaıda ortalyqtar men kabınetterde balalarǵa arnalǵan jumystyń sapasyna, kólik máselesine qatysty ýáj bar. Sondaı-aq shalǵaı aýdandar men aýyldardaǵy ınfraqurylymnyń tómen deńgeıi ınklıýzıvti bilim berý júıesiniń sapasyn nasharlatyp otyr.
Ata-ana kózqarasy da ekige bólingen. Biri ınklıýzıvti bilim berýdi esh kúmánsiz qoldasa, endi biriniń balasyn mektep qabyrǵasynda óz betinshe oqytýǵa áli de batyly jetpeıdi. Atap aıtqanda, ata-ananyń gıperqamqorlyǵynan muǵalimder ústinen túsetin shaǵym kóbeıip, ata-ana men muǵalim arasyndaǵy psıho-emotsıonaldyq baılanys ýshyǵady. Bul muǵalimniń jumys isteý qabiletiniń tómendeýine ákeledi, ıaǵnı ınklıýzıvti bilim berýdiń tıimdiligine teris áser etedi. Sondyqtan ata-analarǵa da psıhologııalyq qoldaý kórsetý - óte mańyzdy tetik.
Iá, ınklıýzıvti bilim berý júıesin damytýda, eń aldymen mektepter men bilim berý uıymdaryndaǵy ınfraqurylymdy jaqsartý jáne qosymsha qarjylandyrýdy arttyrý qajet. Sonymen qatar, osy baǵytta jumys isteıtin kadrlardyń biliktiligin arttyrý, arnaıy kýrstar men semınarlardyń sapasyn kúsheıtý kerek. Alaıda, ata-ana óz balasyn mektepke berýge daıyn bolmasa, bul sharalardyń tıimdiligi bolmaıdy.
«Kópshilik óz quqyǵyn bilmeıdi»
Autism Kazakhstan Ulttyq qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Núrııa Baltabaıqyzynyń aıtýynsha, ata-analar psıhologııalyq turǵyda kómek alý máselesi boıynsha jıi júginedi.
- Sonymen qatar, «balabaqsha qabyldamaıdy, mektep qabyldamaı jatyr», «qaıda baramyz?», «ne isteımiz?» degen suraqtar kóp qoıylady. Kópshiligi óz quqyqtaryn bilmeıdi, quqyqtyq saýattylyq deńgeıi tómen.
Múgedektikti rastaý kezinde kóptegen qıyndyqtar týyndaıdy.
Statsıonarǵa jatqyzý máselesinde de problemalar bar. Psıhonevrologııalyq dıspanserlerdiń máselesi óte kóp, bul - medıtsına salasyna qatysty kúrdeli problema.
Biz ınklıýzıvti bilim berý týraly jıi aıtamyz, biraq medıtsına salasynda áli de sheshilmegen ótkir másele jetkilikti. Balalar psıhıatrııasy áli de keńestik kezeńnen qalǵan júıe boıynsha jumys isteıdi, zamanaýı damyǵan elderdiń tájirıbesine sáıkes tolyq jańartylmaǵan. Biz sol elderdiń tájirıbesine qarap úmittenemiz, biraq ázirge keńestik kózqarastar saqtalyp otyr, - dedi N. Baltabaıqyzy.
Eń úlken máseleniń biri – 18 jastan keıingi jaǵdaı. 18 jasqa tolǵannan keıin kóptegen bala úıde otyryp qalady. Járdemaqy da toqtaıdy.
- Ata-analar bizge dál osy 18 jasqa deıingi jáne 18 jastan keıingi máseleler boıynsha jıi júginedi. Biraq biz qoǵamdyq uıym bolǵandyqtan (úkimettik emes uıym), bizdiń quzyretimiz ben ókiletimiz shekteýli. «Aýtızm Qazaqstan» qaýymdastyǵy osy máselelerdi kóterip kelemiz, biraq olardy tek júıeli túrde, memlekettik deńgeıde sheshý qajet. Barlyq resýrsty biriktirip, júıeli túrde jumys isteıtin ulttyq nemese resýrstyq ortalyq deńgeıinde sheshim qabyldansa ǵana naqty nátıje bolady, - dedi sarapshy.
Inklıýzıvti bilim berý salasyndaǵy máselelerdiń biri - pedagog mamandar jetispeıdi. Logoped, defektolog, psıholog sııaqty mamandar az.
- Ózim de erekshe balanyń anasymyn. Qyzymda aýtızm bar, qazir 13 jasta. Árıne, elimizde tıisti zańdar bar, ınklıýzıvti bilim berý boıynsha buıryqtar da qabyldandy. Biraq shynaıy ómirge kelgende, jaǵdaı áli tolyq qalypqa túspegen. Sebebi sóılemeıtin balalar da, sondaı-aq minez-qulyq jáne mentaldy turǵyda baǵyt-baǵdar berýdi qajet etetin balalar da kóbeıip kele jatyr. Bul balalarǵa basqa mamandar kerek. Tek pedagogıka, psıhologııa, defektologııa jetkiliksiz. Mysaly, balabaqshadan bastap erte dıagnostıka qajet deımiz, biraq Qazaqstanda erte dıagnostıka júıesi tıisti deńgeıde emes, - deıdi Núrııa Baltabaıqyzy.
Onyń sózine qaraǵanda, AVA-terapııa mamandary (minez-qulyq taldaýshysy), sensorlyq ıntegratsııa mamandary, AFK mamandary óte qajet. Qazaqstandaǵy memlekettik bilim berý júıesinde osy baǵyttaǵy ozyq ádister múldem joq. Sondyqtan júıeli sheshimderge erekshe ekpin qoıý kerek.
- Qazirgi tańda ata-analar balasynda erekshelik bar ekenin anyqtasa, kóbine tek PMPK arqyly (bilim basqarmasyna qaraıtyn komıssııa) joldama alady. Joldama boıynsha úsh aılyq túzetý qyzmetine bara alady: aptasyna úsh ret, bir saǵattan. Árıne, bul múlde jetkiliksiz. Mundaı kólem balalarǵa tıimsiz deýge bolady.
Keı óńirde osy másele vedomstvolar arasynda bólinip ketedi: bir jerde oqý-aǵartý salasyna, bir jerde áleýmettik qorǵaý salasyna qaraıdy. Ol jaqta da júıe tolyq emes. Óz tájirıbemnen bilemin, bala túzetýge (korrektsııa) tek jeke qarajat esebinen ǵana turaqty bara alady. Nege buny aıtyp otyrmyn? Erte jastan túzetý múmkindigi jetkiliksiz bolǵandyqtan, erekshe balalar mektepke barǵanda qıyndyq kóbeıedi. Júıe durys qurylýy kerek. Mektepte pedagog-assıstent mindetti túrde bolýy kerek, biraq olardyń kópshiliginde arnaıy bilim de, qajetti daǵdylar da joq. Sebebi olar arnaıy oqymaıdy, - dedi ol.
Jalpy ınklıýzıvti bilim berý tek bir mınıstrlikke ǵana qatysty emes. Bul jerde vedomstvoaralyq, júıelik, keshendi qoldaý qajet. Ókinishke qaraı, ázirshe ol joq. Sondyqtan ınklıýzıvti bilim berýdegi másele qaıta-qaıta kóterilip jatyr.
Taǵy bir másele - mektepten keıin balalar kóbine úıde qalady. Kolledjder de olardy qabyldaı bermeıdi, óıtkeni júıe qalyptaspaǵan, osy sanattaǵy balalarmen jumys isteı alatyn pedagogter joq. Mamandyqqa oqymaǵan soń, olar úıde otyrady, ıaǵnı jumysqa turýy da qıyn.
Sondyqtan qaýymdastyq memlekettik organdar arasynda ózara baılanysty kúsheıtýdi, onda aýtızm boıynsha Ulttyq resýrstyq ortalyq qurýdy usynady. Bul ortalyq:
- ozyq sheteldik tájirıbeni Qazaqstanǵa engizýge,
- normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi jetildirýge,
- naqty ádistemelik nusqaýlyqtar ázirleýge,
- qoǵamdy aqparattandyrýǵa,
- ınklıýzıvti bilim berý men ınklıýzıvti qoǵamdy damytýǵa,
- medıtsına, áleýmettik qoldaý, bilim berý, jumysqa ornalastyrý jáne kásibı daıarlaý máselelerin keshendi túrde sheshýge yqpal ete alar edi dep paıymdaıdy.
- Kóp jaǵdaıda ata-ana aqparatty túrli chattan nemese ınternetten izdeıdi. Alaıda ol aqparat árdaıym durys bola bermeıdi. Qazir alaıaqtar, psevdo-mamandar kóbeıip ketti. Olar «ǵajaıyp em», «keremet nátıje», «aýtızmdi tolyq emdeımiz» degen jalǵan jarnamalardy áleýmettik jelilerde belsendi taratyp otyr, - dedi sarapshy.
Paıymdaýynsha, eger ulttyq resýrs ortalyǵy qurylyp, arnaıy resmı saıt nemese portal ashylyp, ǵylymı dáleldengen ádistemeler týraly aqparat usynylsa, sondaı-aq balalar men ata-analarǵa arnalǵan psıhologııalyq qoldaý ortalyqtary Qazaqstannyń ár óńirinde ashylsa, jaǵdaı áldeqaıda jeńil bolar edi.
Elde qansha arnaıy pedagog jetispeıdi
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe,arnaıy psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaýdyń kórsetilýine baqylaýdy mektep ákimshiligi bilim berý uıymdaryndaǵy psıhologııalyq-pedagogıkalyq súıemeldeý qyzmetiniń Qaǵıdalaryna sáıkes júzege asyrady.
Mekteptermen qatar arnaıy psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaý qyzmetterin arnaıy bilim berý uıymdary usynady.
Elimizde 238 psıhologııalyq-pedagogıkalyq túzetý kabıneti, 12 aýtızm ortalyǵy, 14 ońaltý ortalyǵy jumys isteıdi.
- Jalpy, múmkindigi shekteýli balalardyń 90 paıyzy arnaıy psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaýmen qamtylǵan, - delingen Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinde.
Ulttyq bilim berý derekqory málimeti boıynsha bilim berý uıymdarynda 11 myńnan astam arnaıy pedagog jumys istep jatyr, alaıda áli de 2,3 myń pedagog qajet.
Mamandardy daıarlaý 17 joǵary oqý ornynda júzege asyrylady. Jyl saıyn arnaıy pedagogterdi daıarlaýǵa arnalǵan memlekettik granttar sany artyp keledi. Máselen, 2024 jyly - 656 grant, 2025 jyly 819 grant bólindi.
- Búginde zańnamany jetildirý aıasynda «Mektepke deıingi tárbıe men oqytý», «Bastaýysh oqytý pedagogıkasy men ádistemesi», «Pedagog-psıholog» baǵyttary boıynsha pedagogıkalyq bilimi bar mamandardy «Arnaıy pedagogıka» deńgeıinde qaıta daıarlaý múmkindigin kózdeıtin normany engizý qarastyrylyp jatyr, - dep atalyp ótken vedomstvo aqparatynda.
Atap aıtqanda, kadrlarmen qamtamasyz etýdi qosa alǵanda, ınklıýzıvti bilim berý úshin jaǵdaı jasaý jónindegi nysanaly ındıkatorlar 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan bilim berýdi damytý, 2025-2030 jyldarǵa arnalǵan ınklıýzıvti saıasat, 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» tujyrymdamalarynda kózdelgen.
Jalpy, bilim berý uıymdaryn, onyń ishinde sensorlyq bólmeni materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrýǵa qoıylatyn talaptar mektepke deıingi, orta bilim berý uıymdaryn, sondaı-aq arnaıy bilim berý uıymdaryn jabdyqtarmen jáne jıhazben jaraqtandyrý normalarymen rettelgen.
Arýjan Jánádil