Inflıatsııa ıiriminen shyǵar jol: Prezıdent tapsyrmasy ekonomıkany qalaı ózgertedi?

Inflıatsııa tómendeı me?

Aldymen Úkimet ekonomıkalyq saıasatty qaıta qaraýy qajet. Memleket basshysy aldaǵy úsh jylda ınflıatsııany oıǵa qonymdy, qalypty deńgeıge túsirýdi tapsyrdy. Tipti taıaý aradaǵy mindet «qur sóz ben jol kartasy» kúıinde qalmaýy qajetin basa aıtty.

«Inflıatsııanyń ne sebepti joǵary bolyp turǵany belgili, keseldiń sebebi anyqtaldy. Endi osy máseleni sheshý kerek. Biraq usynylatyn sharalar eldiń damýyna keri áserin tıgizbeýi qajet. Dál osy tusta túrli pikir aıtylyp jatyr.

Úkimet pen Ulttyq bankke birlesip naqty is-qımyl algorıtmin ázirleýdi tapsyramyn. Osy mańyzdy jumysqa barlyq mekeme ókilderi men sarapshylar qatysýǵa tıis. Taǵy da qaıtalap aıtamyn: qolaısyz ahýaldy shuǵyl retke keltirý qajet», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent qoıǵan úsh jyldyq mejeniń nátıjesi qashan baıqalady, bul merzimdi tabysty aıaqtaý qanshalyqty yqtımal? Sarapshylar qazirgi ınflıatsııany tejeý úshin aqsha-nesıe jáne fıskaldyq saıasatty júıeleý qajet degen pikirde.

Ekonomıst Aıdar Álibaevtyń sózinshe, ınflıatsııa deńgeıin tómendetý úshin keshendi shara qabyldanýy tıis ári ol jumystardyń nátıjesin bir-eki jylda kórý qıyn. Inflıatsııanyń qos tańbaly kórsetkishi bir tańbaly mánge ózgerýine ýaqyt qajet. Prezıdenttiń de úsh jyldyq jospardy qoıýy jaǵdaıdy obektıvti baǵalaýdan týyndaǵan.

– Qazaqstandaǵy ınflıatsııa keshendi sıpatqa ıe jáne birneshe faktorǵa táýeldi. Import, saıasat, tarıfterdiń ósýi, bıýdjet shyǵyny, valıýta baǵamynyń aýytqýy, ishki suranystyń qurylymy baǵaǵa áser etip otyr. Onyń ústine tıimsiz bıýdjet shyǵyndarynyń yqpaly da joq emes. Sondyqtan ınflıatsııany tek monetarlyq ádistermen jeńý múmkin emes, – deıdi spıker. 

Sarapshynyń sózinshe, ınflıatsııany tejeýdiń senimdi joly bar. Ol úshin otandyq óndiristi damytý, ınvestıtsııa kólemin ulǵaıtý, bıýdjet shyǵynyn ońtaılandyrý, bıznestegi kedergilerdi azaıtý kerek. Prezıdent te Úkimet otyrysynda osy mándes máselelerdi kótergen bolatyn.

Bıýdjet baǵdarlamasynan bastaıyq. Buǵan deıin aıtylyp kelgendeı, bıýdjet qarjysyn ıgerý úshin jónsiz jobalardy júzege asyratyn teris úrdis baıqalady. Qasym-Jomart Toqaev mundaı qadamdy memleket múddesine qasaqana qarsy áreket etý dep qabyldaıtynyn kesip aıtty. Bıýdjet qarjysy azamattarymyzǵa naqty paıda ákeletin jáne ulttyq ekonomıkanyń damýyna septigin tıgizetin jobalarǵa berilýge tıis.

Sondyqtan memlekettiń tıimsiz shyǵynyn qysqartý úshin qoldanystaǵy bıýdjet baǵdarlamalary bastan-aıaq qaıta tekseriletin bolady. Bul mindettiń salmaǵy Qarjy jáne Ekonomıka mınıstrlikterine túsip otyr.

– Úkimetke bıyl 1 mamyrǵa deıin bıýdjet baǵdarlamalaryna revızııa júrgizip, memleket esebinen qarjylandyrylatyn jobalardy irikteý mehanızmin jetildirý tapsyrylady. Bul kvazımemlekettik sektorǵa da qatysty.

Men Joldaýda bul másele týraly aıttym: bıýdjettik shyǵyndardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin, ıaǵnı qarjynyń qaıda, qalaı jáne ne úshin jumsalyp jatqany aıqyn bolýy úshin tsıfrlyq teńgeni belsendi paıdalaný qajet.

Qazirgi tańda bul tásil memlekettik satyp alý júıesinde, sýbsıdııalaý kezinde, sondaı-aq Ulttyq qordan iri jobalarǵa qarajat bólý barysynda tıimdi qoldanylyp júr. Bul quraldy basqa da salalarǵa engizip, aıasyn keńeıtý kerek, – dedi Memleket basshysy.

Osy oraıda óńir basshylaryna artylar jaýapkershilik qatańdamaq. Ásirese olardyń qolda bar resýrspen jumys isteý qabileti mańyzdy. Prezıdent ákimderge negizsiz qarjy shyǵyndamaı, máseleni tıimdi sheshýge umtylý kerek dep eskertti.

Investıtsııalyq strategııa qajet

Aldaǵy jyldary eldegi ınvestıtsııalyq saıasatta birshama ózgeris kórýimiz múmkin. Muny Úkimet otyrysynda aıtylǵan jańa ınvestıtsııalyq tsıkl men jeke kapıtaldyń róline qatysty usynys-pikirlerden ańǵardyq. Máselen, Prezıdent ınvestıtsııa tartýǵa arnalǵan birtutas strategııa qurý qajetin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, strategııada joǵary tehnologııasy bar zamanaýı óndirister ashýǵa basymdyq berilýi tıis. Sonymen qatar ınvestıtsııanyń ózge modelin eskerýsiz qaldyrýǵa da bolmaıdy.

– Investıtsııalyq jobalardy júzege asyrýǵa múmkindik beretin mańyzdy tásildiń biri – uzaq merzimge arnalǵan ofteık-kelisimsharttar jasaý. Biraq qazir elimizde mundaı kelisimshart jasaýdyń biryńǵaı ári túsinikti erejesi joq. Onyń ústine, memlekettik organdar selqostyq tanytyp otyr. Sonyń saldarynan strategııalyq mańyzy bar birqatar ınvestıtsııalyq joba iske aspaı jatyr.

Úkimet pen Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigine osy máseleni sheshý úshin tıimdi sharalar qabyldaýdy tapsyramyn, – dedi Prezıdent.

Qazaqstan ınvestıtsııa tartý úshin sırek metaldar, munaı-gaz hımııasy, tsıfrlyq ınfraqurylym, jańartylatyn energııa kózderi, kólik, agroóńdeý salasyna úmit artyp otyr. Bul Qazaqstannyń naryqtaǵy básekede alǵa shyǵýyna septespek.

Jalpy 2022 jyldan beri tikeleı sheteldik ınvestıtsııa kólemi 84 mlrd dollardan asqan, negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestıtsııalar shamamen 50%-ǵa ósti. Qasym-Jomart Toqaev osy qarqyndy saqtaý maqsatynda ınvestorlarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýdy tapsyrdy, ıaǵnı olarǵa kedergi keltiretin bıýrokratııany joıý, biryńǵaı ortalyq qalyptastyrý, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar qurý sekildi keshendi jumys bastalýy múmkin.

– Meniń oıymsha, ınflıatsııany tejeý úshin bızneske tıimdi jaǵdaı qajet. Otandyq kásipkerler de, sheteldik ınvestorlar da múmkindikti teń qoldana alýy shart. Aldymen kásipke qoıylatyn talap-erejelerdi qaıta qaraǵan jón. Sertıfıkat, lıtsenzııa berý erejelerin jeńildete alsaq, aýqymdy salalarǵa qarjy quıylar edi. Sebebi, Úkimet dereginshe, Qazaqstanda ár túrli salalarda kásipkerlerge arnalǵan 6 myńnan astam arnaıy reglament bar, – dedi ekonomıst Aıdar Álibaev.

Prezıdent ınvestıtsııalyq kelisimderdiń oryndalýyn nazarǵa alýdy tapsyrdy. Árbir qujattyń naqty merzimi men baqylaýy bolýy tıis. Ol úshin birinshi basshylar jeke jaýapkershilik arqalaıtyn bolady.

Investorlarǵa ońtaıly jaǵdaı jasaý maqsatynda arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar qurylǵanyn bilemiz. Alaıda onyń tıimdiligi men jumys tásiline qatysty syn kóp. Mysaly, óńirlerdegi arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń ekonomıkadaǵy salmaǵy shamaly – JІÓ-degi úlesi 1% bolsa, TShI tartýdaǵy úlesi 0,9%, al eksporttaǵy kórsetkishi 0,3% shamasynda. Sondyqtan AEA-ǵa ınvestıtsııa tartý, jańa retteý normasy qajet bolyp otyr. Úkimetke úsh aı ishinde jańa modeldi bekitý tapsyryldy.

Memleket basshysy memlekettik-jekeshelik áriptestikti ınvestıtsııa tartý quralyna aınaldyrýdy usyndy. Bıýdjet tapshylyǵy kezinde jeke kapıtaldy, bankter men halyqaralyq uıymdardy jańa jobalarǵa tartý keregin eskertti. Qajet bolsa, zańnamaǵa ózgerister engizý qarastyrylýy tıis.

Osy turǵyda Alataý jańa ınvestıtsııalyq tsıkldiń tirek jobasy retinde qarastyrylyp otyr. Ásirese, jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq tehnologııalar naryǵyna qarjy ákelýge Smart City jobasy kómek berýi múmkin.

Salyq, saqtandyrý, qarjy uıymdarynda qandaı másele bar

Úkimet otyrysynda aqsha-nesıe saıasaty ataýsyz qalmady. Sonyń ishinde qarjy sektory men ekonomıkany nesıeleý sóz boldy. Prezıdent qarjy sektory aktıvteriniń 84%-y bankterge tıesili ekenin, alaıda bızneske berilgen qaryzdardyń úlesi nebári 38% shamasynda qalyp otyrǵanyn synady.

– Іri, júıe quraýshy bankter memleket tarapynan orasan zor kómek berilgenine qaramastan, daǵdarysqa ushyrap, týra maǵynasynda 1 dollarǵa satyldy. Qazir bankterdiń ózine tartatyn qarjy resýrstarynyń quny joǵary degen áńgime aıtyla bastady. Olardyń ekonomıkany qarjylandyrýyna osy kedergi keltirip otyr-mys. Demek ekonomıkany qoljetimdi kredıtpen qamtamasyz etýdiń jalǵyz joly – ınflıatsııany turaqtandyryp, deńgeıin tómendetý, sodan keıin naryqtyq mólsherlemeni azaıtý, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Demek, bankter ekonomıkanyń negizgi qarjylandyrý kózine aınalýy shart. Bastysy, tutynýshylyq nesıe emes, kásipke beriletin qarjy úlesi kóbeıýi mańyzdy. Memleket basshysy olqylyqty sheshý úshin aqsha-nesıe saıasatyna qatysty birqatar mindet júktedi. Onyń ishinde ınflıatsııa men naryqtyq mólsherlemelerdi tómendetý tapsyrmasy bar.

Aıta keterligi, Úkimet 2030 jylǵa deıin saqtandyrý jáne baǵaly qaǵazdar naryǵyn aıaqqa turǵyzbaq. Prezıdenttiń aıtýynsha, búginde saqtandyrý naryǵynyń úlesi shamamen 5%, sol sebepti tsıfrlyq tehnologııalar negizinde saqtandyrý naryǵyn jetildirý ári mindetti saqtandyrý túrlerin júıeleý qajet. Jaýapty organdar 1 qyrkúıekke deıin saqtandyrý jáne qor naryǵyn damytý baǵdarlamasyn ázirlep, jańa zańdar daıyndaýǵa tapsyrma aldy.

Jalpy Qazaqstanda tutynýshylyq nesıe kóp, tipti azamattardyń qaryz júktemesi shamadan asqanyn kórip júrmiz. Prezıdent bul taqyrypqa erekshe toqtaldy.

Ekonomıst Aıdar Álibaevtyń sózinshe, máseleni sheshý úshin sot oryndaýshylarynyń ókileti men tsıfrlandyrý máselesin nazarǵa alý ózekti.

– Qazirgi shottardy buǵattaý, aıyppuldar men ósimpuldardy jedel óndirý jıi kezdesedi. Keı jaǵdaıda shottar birneshe myń nemese ondaǵan myń teńge bereshek úshin-aq buǵattalady. Bul azamattardyń kúndelikti qarjylyq operatsııalaryn qıyndatyp qana qoımaı, ekonomıkalyq belsendilikti tejeıdi.

Ásirese, jeke sot oryndaýshylarynyń ókilettikteri máselesi ótkir. Kóp jaǵdaıda olar qaryz somasy az bolsa da, birden shottarǵa tyıym salyp, shetelge shyǵýǵa shekteý qoıady.

Bul jaǵdaı bıznestiń de, azamattardyń da erkin ekonomıkalyq qyzmetine kedergi keltiredi. Sondyqtan mindet — fıskaldyq tártipti saqtaı otyryp, ákimshilendirýdi teńgerimdi etý, tsıfrlyq jáne táýekelge negizdelgen tásilderge kóshý. Ekonomıkalyq tártip «jazalaý arqyly emes, yntalandyrý jáne ádilettilik arqyly» qamtamasyz etilýi tıis, – dedi sarapshy.

Rasynda, Memleket basshysy da jazalaýshy mentalıtetten arylý keregin aıtqan. Úkimet otyrysynda salyq organdary men salyq tóleýshiler arasynda ózara senim qaǵıdaty ornyǵýǵa tıis degen bolatyn.

Otandyq ІT ónimderdi qoldaý

Úkimet otyrysyndaǵy basym taqyryp – tsıfrlandyrý máselesi. Prezıdent memlekettik tsıfrlyq júıelerdiń, ІT tásilderdiń tehnologııalyq jaǵynan eskirgenin synady. Aıtýynsha, mundaı olqylyqtar memlekettiń bıznes ókilderimen jáne azamattarmen qarym-qatynasyna keri áserin tıgizip otyr. Sondyqtan júıeni qaıta qarap, barlyq tsıfrlyq ózgeristi QazTech platformasy arqyly jasaýdy tapsyrdy.

– Áleýmettik salany tsıfrlandyrý máselesi óte mańyzdy. Byltyr respýblıkalyq bıýdjettiń 40 paıyzǵa jýyǵy osy salaǵa bólindi. Biraq bul qarajat qanshalyqty tıimdi jumsaldy degen oryndy suraq týyndaıdy. Sondyqtan Úkimet úı sharýashylyqtarynyń áleýmettik tsıfrlyq profılin qalyptastyrýǵa tıis, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Tapsyrmalar legine otandyq Aitu messendjerin damytý, EGov AI ámbebap jasandy ıntellekt-kómekshisin (assıstentin) ázirleý sharasyn qosýǵa bolady. Budan bólek 1 jeltoqsanǵa deıin Biryńǵaı memlekettik medıtsınalyq aqparattyq júıe qurylmaq.

Áleýmettik tólem alý isindegi alaıaqtyq kópten beri aıtylyp keledi. Prezıdent kómek shyn máninde muqtaj adamdar alýy úshin qarjylaı tólemniń bári «Áleýmettik ámııan» arqyly berilýge tıis degen oıda. Úkimetke jyl sońyna deıin atalǵan tásildi qosý mindetin qoıdy. Sonymen qatar 2027 jyldyń sońyna deıin salyq jáne keden júıesin basqarýdyń tsıfrlyq tásili engizilmek.

Ekonomıst Arman Beısembaev tsıfrlandyrý saıasaty sybaılas jemqorlyq deńgeıin tómendetedi degen oıda.

– Salyq jáne keden júıesin basqarýdyń tsıfrlyq tásilin engizý qajet. Ár tıyn esepke alynýy kerek, barlyǵy baqylaýda bolady. Tsıfrlandyrý arqyly sybaılas jemqorlyq deńgeıi tómendeıdi: bıýdjet qarajaty qaıda jumsalyp jatqanyn baqylaý ońaılaıdy, vıdeobaqylaý jáne elektrondy qyzmetter arqyly kúndelikti «qaǵazbastylyq» pen shaǵym azaıady. HQKO sekildi ortalyqtar jumysy jeńildeıtini sózsiz. Alaıda bul bızneske qysym jasaýǵa ulaspaýy kerek, tek baqylaýdy kúsheıtýmen shektelse eken, – deıdi Arman Beısembaev. 

Tsıfrlandyrý tranzıt salasyn aınalyp ótpeıtin boldy. Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes «Samuryq-Qazyna» men KTJ tolyq tsıfrlyq transformatsııa júrgizip, vagon berý protsesin tolyq tsıfrlandyrýy tıis. 1 qyrkúıekke deıin tarıf saıasaty tolyq reformalanbaq.

Aıta keteıik, jyl sońyna deıin jol qozǵalysyn basqarý úshin JI negizindegi tsıfrlyq platforma iske qosylady. 9 kedendegi ótkizý pýnkti daıyn, 33-i kelesi jyldyń sońyna deıin qaıta qurylady, keden tsıfrlandyrylyp, kórshi elder júıelerimen ıntegratsııalanady. Budan bólek Smart Cargo jáne Keden jobalary tolyq iske qosylýy yqtımal.

«Taza kómir» – energııa kózi

Elde shıkizatty tereń óńdeý, energetıkalyq qaýipsizdik baǵytynda másele joq emes. Qarapaıym mysal, jylda janar-jaǵarmaı tapshylyǵy qaıtalanyp keledi. Prezıdent muny munaı óńdeý salasyndaǵy kórsetkishpen baılanystyrdy. Derekke sensek, bizdegi jyl saıynǵy munaı óndirý kólemi shamamen 100 mln tonna, al qaıta óńdeý — 18 mln tonna ǵana. Sonyń saldarynan dızel tapshylyǵy jáne avıaotynǵa táýeldilik bar.

Sondyqtan Qasym-Jomart Toqaev qoldanystaǵy MÓZ-derdi jańǵyrtýdy jedeldetip, qaıta óńdeý kólemin 27,4 mln tonnaǵa deıin arttyrýdy tapsyrdy. Osy oraıda Úkimet jańa MÓZ salý kezinde shıkizat pen ónim balansyn eskerip, jeke ınvestorlardy tartýy tıis.

Alaıda energetıka salasyndaǵy basty jańalyq «taza kómirden» energııa alý boldy.

– Ulttyq quryltaı otyrysynda Úkimetke eki aıdyń ishinde «taza» kómir óndirisi boıynsha Ulttyq joba ázirleýdi tapsyrdym. Osy baǵytta Qytaıdyń tájirıbesin erekshe atap kórsetýge bolady. Olar «taza kómirden» jalpy kólemi 55 gıgavatt bolatyn 85 energetıkalyq blok salý jumysyn bastap ketti. Bul – álem boıynsha kómirden alynatyn energııa kózderiniń 90 paıyzy degen sóz.

Bir sózben, kórshiles el shyn máninde tıimdi, ıaǵnı energetıkalyq qaýipsizdik jáne ekonomıkalyq ósim turǵysynan paıdaly sheshim qabyldap otyr. AQSh ta kómir ıgerý jáne ony paıdalaný saıasatyna kóshetin boldy, – dedi Prezıdent.

Qazaqstan Elektr energetıkalyq jobalaý ınstıtýty tóraǵasy Sergeı Agafonovtyń aıtýynsha, energetıka salasynda Qytaı kásipkerlerine joba usynýmen qatar, «taza kómir» tehnologııasyn alý aýadaı qajet.

– JEO jobalarynda «taza kómir» tehnologııasyna aýysý ońaı emes ári quny qymbat. Eń tıimdi jol – resmı tehnologııa transferi jáne jergilikti lokalızatsııa. Sonymen qatar, basty másele — qarjylandyrý tetigin sheshý. 

Qazir qarjylandyrý máselelerimen betpe-bet kelip otyrmyz. Birinshi joba – «Kókshetaý JEO» – múmkin, bizdiń qarajatpen nemese «Samuryq-Energo» arqyly damý ınstıtýttarynyń qaryzy esebinen júzege asady. Al keıin ne bolady? «Semeı JEO» nemese «Óskemen JEO» salýǵa aqsha jete me, ol jaǵy belgisiz, – deıdi sarapshy.

Degenmen, Sergeı Agafonov jylý elektr ortalyqtarynyń qurylysy áleýmettik mańyzdy mindet ekenin joqqa shyǵarmaıdy. «Taza kómir» tehnologııasyn engizý arqyly avarııalyq táýekelderdi, tarıfterdiń ósýin azaıtýǵa bolady degen ustanymda.

Aýyl sharýashylyǵynda jańa zań qabyldanady

Prezıdenttiń aıtýynsha, aýyl sharýashylyǵy salasynda qaıta óńdeý kemshin. Qoldaý kóbine jalpy ónim kólemine baǵyttalǵan, júıeli máseleler sheshilmeı otyr. Sonyń saldarynan ımportqa táýeldilik pen baǵa ósimi saqtalýda. Sondyqtan Úkimetke azyq-túlik ónerkásibin damytý boıynsha júıeli sharalardy ázirleý tapsyryldy.

Sondaı-aq halyqty mal sharýashylyǵymen aınalysýǵa yntalandyrý úshin kooperatsııa týraly jańa zań qabyldanýy múmkin. Memleket basshysy úsh aı ishinde veterınarııany damytý baǵdarlamasyn qabyldaýdy, al 1 qyrkúıekke deıin «Kooperatsııa týraly» jańa zań ázirleýdi tapsyrdy.

P.S. Prezıdent Úkimetke ınflıatsııany tómendetý, ınvestıtsııalyq jobalardy júzege asyrý, tsıfrlandyrý máselelerine qatysty naqty mindet júktedi. Bul tapsyrmalar belgilengen merzimde iske assa, eldiń ekonomıkalyq ósimi edáýir oń dınamıkaǵa oıysýy yqtımal.