Inflıatsııa baıaýlady, biraq nege baǵa tómendemedi
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda ınflıatsııa deńgeıi aqyryn báseńdep keledi. Soǵan qaramastan azyq-túlik, kommýnaldyq qyzmetterge ketetin kúndelikti shyǵyn azaımaı tur. Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy ekonomıkalyq ósim nelikten halyqtyń ómir súrý sapasyna áser etpegenin taldap kórdi.
Otbasylyq shyǵynnyń 47-57%-y azyq-túlikke ketedi
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, bıyl qazaqstandyq otbasylar tutynýshylyq shyǵynynyń shamamen 47–57%-yn azyq-túlikke jumsaǵan. Salystyrmaly túrde aıtsaq, damyǵan elderde azyq-túlikke ketetin qarjynyń úlesi ádette 10–15%-dy quraıdy.
Ekonomıst Rasýl Rysmambetov ınflıatsııanyń báseńdeýi baǵanyń tómendeýin bildirmeıdi degen oı aıtty.
– Inflıatsııany turaqtandyrý báribir ınflıatsııa sheńberindemiz degendi bildiredi. Sondyqtan bıznestiń baǵany kem degende ınflıatsııa deńgeıine deıin kóterýi qalypty jaǵdaı. Budan bólek, baǵanyń maýsymdyq sıpaty da bar, qys pen kóktemde azyq-túlik ónimi jıi qymbattaıdy, – deıdi sarapshy.
Qarjygerdiń pikirinshe, jumyspen qamtý jáne salyq ózgeristeri de qosymsha áser etip, bıznestiń eńbekaqy tóleýge jumsaıtyn shyǵynyn arttyrǵan kórinedi. Basqasha aıtqanda, baǵa áli ósip jatyr, biraq burynǵydaı aptalap «aspanǵa ushyp» jatqan joq.
Sonymen qatar eldegi ınflıatsııanyń qurylymdyq sıpatyn esepke alý qajet.
– Ómir súrý qunyna ımportqa táýeldilik, eńbek ónimdiliginiń tómendigi jáne tarıfter áser etedi, – dep esepteıdi Rasýl Rysmambetov.
Qoǵamda bazalyq qajettilikke jumsalatyn shyǵyn kóbeıse, soǵurlym artyq qarjy jınaý qıyn. Halyqtyń bilim alýǵa, demalysqa, ál-aýqatyn arttyratyn iske qarajat salýy ońaıǵa túspeıdi degen sóz.
Importtyń baǵaǵa áseri
Qazaqstan ekonomıkasy syrtqy faktorǵa baılaýly: azyq-túlik, tehnıka, kıim-keshek, jabdyqtar, óndiriske qajetti komponentterdiń basym bóligin shetelden satyp alamyz. Sondyqtan teńge sál álsireı qalsa, ishki naryqtaǵy baǵa da birden qubylady.
– Teńge baǵamy tómendegen boıda ımport shamamen dál sondaı deńgeıde qymbattaıdy. Al bul ınflıatsııanyń jedeldeýine alyp keledi, – dep túsindirdi qarjyger.
Máseleni bılik te moıyndap otyr. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetinshe, Qazaqstannyń azyq-túlikke jatpaıtyn tutyný sebetiniń 60%-ǵa jýyǵy ımportqa, ásirese Reseı men Qytaıǵa táýeldi. Mysaly, Reseı Qazaqstannyń eń iri saýda seriktesi bolǵandyqtan, rýbldiń nyǵaıýy syrttan ákelinetin kóptegen taýardyń qunyn arttyrýda.
Otandyq ónim nege qymbat?
Azyq-túlik týraly sóz bola qalsa, kóptiń kókeıinde bir suraq týyndaıdy: eger ónim el ishinde óndirilse, onda nege baǵasy qymbattaıdy? Sarapshylardyń aıtýynsha, bunyń sebebi ózindik qunǵa baılanysty. Otandyq kásipkerler jalaqy, janarmaı, elektr energııasy, jalǵa alý, logıstıka jáne ımporttyq bólshekterdiń shyǵynyn tóleıdi, osydan baǵa saıasaty qalyptasady.
– Otandyq taýarlar sórege jetkenshe qanshama jumysshy eńbek etedi. Olarǵa jalaqy kerek. Eger kásipker qyzmetkerdiń jalaqysyn kótergisi kelse, árıne, ónimniń baǵasyn ósiredi, – deıdi ekonomıst Rasýl Rysmambetov.
Sonymen, eńbekaqyǵa ketetin kez kelgen tólem kompanııalardyń shyǵynyn arttyrady, al bul shyǵyndar keıin ishinara taýarlar men qyzmetterdiń qunyna aýysýy múmkin. Dál osy sebepti jalaqynyń ósýi únemi ál-aýqattyń artýyn bildirmeıdi.
Kommýnaldyq tólemder tejep tur
Otbasylyq bıýdjetke salmaq túsiretin taǵy bir faktor – kommýnaldyq tarıfterdiń ósýi. Qazaqstanda elektr energııasy, jylý, sý jáne janarmaı baǵasyn naryq retteıdi. Sarapshylar ınfraqurylym men kommýnaldyq sektorǵa ınvestıtsııa tartý qajet dep otyr. Onsyz saladaǵy shyǵyn halyqtyń esebinen ótele bermek.
– Qazir kommýnaldyq qyzmetterge tólenetin qarjy otbasy bıýdjetiniń qomaqty bóligin quraıdy. Kommýnaldyq qyzmetter naryqtyq baǵaǵa qaraı bet alyp barady, buǵan daıyndalý kerek, – dep atap ótti Rasýl Rysmambetov.
Mamannyń sózinshe, tarıfterdiń ósýi tek kommýnaldyq tólemmen shektelmeıdi. Elektr energııasy, janarmaı jáne ózge de qyzmet túriniń qymbattaýy bıznestiń shyǵynyn ulǵaıtady. Keıin shyǵyn taǵy da taýar men qyzmetterdiń baǵasyna qosymsha qun bolyp qosylady.
Statıstıkaǵa sensek, azyq-túlikke jumsalatyn shyǵynnyń artýy halyqty únemdeýge úıretýde. Qalalarda azyq-túlikke jatpaıtyn shyǵyndardyń úlesi 26%-dan 22,2%-ǵa deıin qysqarǵan. Turǵyn úı jóndeý, turmystyq tehnıka, telefon, avtokólikke arnalǵan taýarlar sekildi mindetti emes shyǵyndar keıingi orynǵa ysyrylǵan.
Avtokólik taýarlary men janar-jaǵarmaıǵa jumsalatyn shyǵyn – 30,2%-ǵa, telefondarǵa ketetin qarjy – 19,1%-ǵa, turǵyn úı jóndeý jumystaryna jumsalatyn qarajat 19,3%-ǵa azaıǵan.
Aýylda azyq-túlik shyǵyny az
Qala men aýyldaǵy jaǵdaı birdeı emes. Aýylda azyq-túlikke ketetin shyǵyn salystyrmaly túrde az. Sarapshylar muny aýyl halqynyń ózin-ózi azyq-túlikpen qamtamasyz etýimen baılanystyrady. Kóptegen úıde qosalqy sharýashylyq, mal basy jáne azyq-túlik óndirýge múmkindik bar.
Degenmen aýyl turǵyndary da qosymsha shyǵynnan ada emes. Mysaly, eldi mekende suıytylǵan gazǵa jumsalatyn shyǵyn 20,4%-ǵa artqan. Osy shyǵyndardyń ornyn toltyrý úshin aýyl halqy turmystyq tehnıka, jóndeý jumystary men úıge qajetti taýarlardan tartynyp otyr.
Ekonomıkalyq ósim halyq ómirine qalaı áser etedi?
Keıingi jyldary Úkimet saýda ústemesi, deldaldar qyzmeti, jetkizý tizbegi sekildi salany baqylaýdy kúsheıtti. Jyl basynan beri saýda zańnamasyn buzýǵa baılanysty myńdaǵan ákimshilik is qozǵalǵan.
Sarapshylardyń pikirinshe, logıstıkalyq tizbekterdiń ashyqtyǵyn arttyryp, deldaldardyń jumysyn baqylaý mańyzdy.
– Taýardyń qozǵalysyn baqylaý arqyly ákimshilik deldaldardyń qaı kezeńde aralasatynyn anyqtaýǵa bolady, – deıdi Rasýl Rysmambetov.
Onyń aıtýynsha, jalpy ishki ónimniń (JІÓ) ósýi men azamattardyń ál-aýqatynyń jaqsarýy arasynda belgili bir ýaqyt alshaqtyǵy bolady.
– Eger JІÓ týraly aıtsaq, ol birneshe jyl qatarynan turaqty túrde ósýi kerek. Bir jyldyń ishindegi ekonomıkalyq ósim halyqtyń turmys deńgeıine birden áser ete bermeıdi, – dep topshylady sarapshy.
Eskeretin jaıt, bizdegi ekonomıkalyq ósimniń eleýli bóligi shıkizat sektorymen, eksportpen jáne iri ınfraqurylymdyq jobalarmen baılanysty. Alaıda mundaı nátıje halyq tabysyna árdaıym tikeleı áser ete bermeıdi. Oǵan qosa ınflıatsııa jaǵdaıynda jalaqynyń ósýi naryq baǵasyn «qýyp jete almaı» jatady.
Alda ne kútip tur?
Rasýl Rysmambetovtiń boljamynsha, aldaǵy aılarda ınflıatsııa jedeldeýi múmkin, kúzde birshama baıaýlaıdy.
Jalpy alǵanda, qazir ekonomıkalyq úrdisti kelte baǵalaý durys emes. Inflıatsııanyń baıaýlaýynyń ózi makroekonomıkalyq jaǵdaıdyń birtindep turaqtanyp kele jatqanyn kórsetedi. Ekonomıka jańa jaǵdaıǵa beıimdelip, ishki óndiris damyp, eńbek ónimdiligi artyp jáne ınfraqurylym jańǵyrtylǵan saıyn baǵaǵa áser etetin ishki-syrtqy faktordyń yqpaly álsireı bermek.
Osylaısha, úrdis uzaqmerzimdi ekonomıkalyq ósimniń negizin qalyptastyrady. Keıin makroekonomıkalyq kórsetkishter halyqtyń turmys deńgeıine áser etetin deńgeıge kóteriledi.
