Infektsıonıst: Vaktsına alý – vırýs juqtyrmaýdyń basty faktory

- Siz Almatydaǵy koronavırýs aýrýyn qalaı baǵalaısyz?

- Búginde Qazaqstanda COVID-19 juqtyrýdyń 396 832 jaǵdaıy tirkeldi. Jalpy Qazaqstan men Almatyda koronavırýs indetin juqtyrý jaǵdaıy jaqsarýda, biraq bul betperde taǵýdy toqtatý men vaktsınaǵa qarsy kelýdi bildirmeıdi. Aldyn alýdyń negizgi sharasy – betperde taǵý. Infektsııanyń shamamen 90%-y aýa tamshylary arqyly juǵady. Sebebi, ókpege birinshi kezekte áser etetin tynys joldarynyń ınfektsııasy. Infektsıonıst retinde aıtarym: koronavırýs indetin juqtyrǵan naýqastar áli de kóp.

- Álemde jańa shtamdar paıda bola bastady. Nelikten vırýs mýtatsııasyǵa ushyrap jatyr?

- Bizdiń planetamyzda adamdar, janýarlar, ósimdikter men barlyq tiri organızmderdiń evolıýtsııasy qalyptasty. Dál osyndaı protsess ózdiginen «tehnıkalyq» ómir súre almaıtyn vırýstardyń úlken áleminde júredi. Ómir úshin olarǵa qabyldaýshy organızm qajet. Sondyqtan adamnyń ımmýndyq júıesi qozdyrǵyshpen (qozdyrǵyshtarmen) kúresý úshin birqatar ádisterdi qoldanady. Antıdeneler qabyldaýshy jasýshalardy vırýstyń enýinen qorǵaıdy, jasýshanyń syrtynda belgili bir vırýstyq shtammnyń aqýyzyna jol bermeıtin kúshti qalqan túzedi. Al patogen óz kezeginde ımmýndyq júıeniń zııandy áserin boldyrmaıdy. Bul zardap shekken aǵzanyń jasýshalary arqyly taralatyn kóptegen kóshirmelerdi jasaý arqyly paıda bolady. Vırýstyń jańa urpaǵy osy túrdiń kúshti tusy jáne ári qaraı ómir súrýge kómektesedi, al taralýyn qıyndatatyn qasıetter jaı joǵalady. Hostty juqtyrǵan ózgeshe mýtatsııalanǵan vırýs artyqshylyqqa ıe bolady. Hostta osy indetke qarsy antıdeneler túrinde buryn paıda bolǵan ımmýnıtet joq. Mundaı júıe buryn-sońdy bolmaǵan kúsh retinde medıtsına jeńe almaıtyn aýrýlarǵa áser etedi.

- Vaktsına saldyrý qanshalyqty tıimdi?

- Jalpy, vaktsına kez-kelgen adamǵa, eger búginde aýrýdyń ótkir fazasy bolmasa, ony qabyldaý qaýipsiz. Mysaly, Gamaleıa ortalyǵy jasaǵan «Spýtnık V» vaktsınasy adamnyń adenovırýs vektorynyń jaqsy zerttelgen platformasy negizinde qurylǵan. Vaktsına alý eki kezeńnen turady: aldymen birinshi komponentti alý, úsh aptadan keıin ekinshi komponent engiziledi. Ekinshi komponent birinshisiniń áreketin kúsheıtedi ári qaıta egý nátıjesinde bizdi uzaq ýaqyt qorǵaıtyn jas jasýshalardyń paıda bolýyna yqpal etedi.

Sondaı-aq, vaktsına Ulybrıtanııada tabylǵan koronavırýstyń jańa shtammynan qorǵaıdy, ol 70 paıyzǵa juqpaly jáne tez taralady. Vaktsına koronavırýstyń barlyq spaık aqýyzyna ımmýnıtet jasaıdy, al Brıtandyq mýtatsııa osy aqýyzdyń betindegi bir ǵana kishkene núkteni ózgertedi.

«QazVaq» vaktsınasyna keletin bolsaq, ol «óltirilgen» vırýs paıda bolǵan kezdegi eski tehnologııalarǵa sáıkes shyǵaryldy. Bul tehnologııa uzaq ýaqyt qoldanylǵan, mysaly, Chýmakov ortalyǵy polıomıelıt pen vırýstyq entsefalıtke uqsas vaktsına shyǵardy. Alaıda, indet vırýstyń barlyq bólikterine antıdenelerdi qalyptastyrady. Eki vaktsına da qaýipsiz, zertteýdiń eki kezeńi júrgizilgen. Vaktsınalarda chıpter bar ekendigi týraly aqparat mıf jáne jalǵan. Áleýmettik jelilerde vaktsına jaıly ǵylymı málimetterdi oqýǵa bolady.

- Vaktsınadan keıin organızm ımmýndyq júıeni qanshalyqty tez qalyptastyrady?

- Immýndyq júıe antıdenelerdi 2 nemese 3 aptada qabyldaıdy. Immýnoglobýlın M-niń alǵashqy qorǵanysh antıdeneleri vaktsınadan keıin 7-8 kúnde óndirile bastaıdy.Úshinshi aptada birinshi vaktsınaǵa ımmýndyq jaýap qalyptasqan kezde vaktsınanyń ekinshi dozasy engiziledi. Bul vaktsına tumaýǵa qarsy vaktsına sııaqty jumys isteıdi. Ózderińiz biletindeı, biz jyl saıyn tumaýǵa qarsy vaktsına alamyz. Kútiletin eń joǵary ımmýndyq jaýap eki jyl. Immýndyq jaýap jasýshalyq pen gýmoraldy bolyp bólinedi. Jasýshalyq jad ómir boıy derlik bolady. Biraq bul jetkiliksiz bolady jáne gýmoraldy ımmýndyq jaýap sııaqty tez jumys istemeıdi.

- Bizde koronavırýsqa qarsy ımmýnıtet bar ma, ol qalaı qalyptasady?

- Koronavırýsqa qarsy ımmýnıtettiń paıda bolý prıntsıpi basqa vırýstarmen birdeı. Immýndyq júıe aǵzanyń genetıkalyq quramynyń turaqtylyǵy úshin kúresedi. ıAǵnı, kez-kelgen sheteldik gender: bakterııalar, vırýstar, rak kletkalary – bizdiń ımmýnıtetimizge shabýyl jasaıdy jáne joıýǵa tyrysady.

Barlyq adamdarda týa bitken ımmýnıtet bar. Ol mıkrobtardyń enýine birden jaýap beredi.

Alynǵan ımmýnıtet aýrý qozdyrǵyshynyń árbir túrine reaktsııa beredi. Bul ımmýnıtet ınfektsııany zertteý úshin ýaqytty qajet etedi. Eger aǵzaǵa dál osyndaı ınfektsııa ense, «jat jasýshalary» ımmýnıtetti bakterııamen nemese vırýspen kúresý úshin qandaı antıdeneler qajet ekenin aıtady, sondyqtan bárin nólden qaıta alýdyń qajeti joq. Bul ımmýnıtettiń qalyptasýy.

Vaktsına birdeı prıntsıp boıynsha jumys isteıdi aǵzaǵa aýrýdy týdyrmaıtyn arnaıy álsiregen vırýs engiziledi. Biraq onyń ımmýnıtetin zerttep, «este saqtaý» úshin jetkilikti. Sondyqtan vaktsına alǵan adam aýrýdy ońaı juqtyrady, onyń ımmýnıteti birden beıtanys adamdarǵa shabýyl jasaıdy. Keıbir aýrýlardan nemese qyzylshaǵa qarsy vaktsınadan keıin ımmýnıtet ómir boıy saqtalady.

- Ujymdyq ımmýnıtet degenimiz ne?

- Ujymdyq ımmýnıtet degenimiz – aýrýdyń taralýyn toqtatatyn adamdardyń ujymdyq toptasýyn qalyptastyrý. Eger adamdardyń jetkilikti sany juqpaly aýrýǵa qarsy ımmýnıtetke ıe bolsa – aldyńǵy ınfektsııa nemese vaktsına bolsyn aýrýdyń odan ári taralýy qıynǵa soǵady. Bul barlyq top úshin, tipti aýrýǵa jeke ımmýnıteti joq adamdar úshin janama qorǵaýdy qamtamasyz etedi.

Sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha halyqty 70%-dan 90%-ǵa deıin vaktsınalaý qajet. Vaktsına – vırýsty toqtatýdyń basty faktory. Ujymdyq ımmýnıtetti saqtaý – bul juqpaly aýrýlarǵa qarsy turaqty kúres, óıtkeni vırýstar ımmýndyq reaktsııalardan qorǵaný úshin damıdy. Sondyqtan jyl saıyn tumaýǵa qarsy jańa vaktsına engiziledi jáne ýaqyt óte ımmýnıtetti qalpyna keltirý úshin ár 10 jyl saıyn dıfterııadan revaktsınatsııa qajet.

- COVID-19-dan keıin ımmýnıtettiń buzylýy múmkin ekeni ras pa?

- COVID-19 adam aǵzasyna áseri týraly statıstıkalyq málimetter jınaqtalǵan saıyn, ǵalymdar jańa koronavırýstyq ınfektsııany tynys alý ǵana emes, sonymen qatar júrek-tamyr, asqazan-ishek, ımmýndyq júıelerge de áser etetin júıeli aýrý retinde qarastyrady.Jańa koronavırýs ınfektsııanyń adam aǵzasyna áseri týraly zertteýler kovıdtiń ımmýnıtetti edáýir tómendetetinin kórsetedi.

Sonymen, kovıdten keıin ımmýnıtettiń álsireýi adamnyń basqa ınfektsııalarǵa osaldyǵyna ákelýi múmkin. Vırýstarǵa, bakterııalarǵa, sańyraýqulaqtarǵa denemizdegi álsiregen qorǵanys kedergilerinen ótý ońaıyraq. Koronavırýstan keıin álsiregen ımmýnıteti bar eń kóp taralǵan juqpaly aýrýlar: pnevmonııa, bronhıt, teri ınfektsııasy.

- Kovıd belgileri bar kóptegen almatylyqtar medıtsınalyq mekemelerge barýǵa asyqpaıdy, úıde emdeledi. Bul qanshalyqty durys?

- Kez kelgen jaǵdaıda ózin-ózi emdeýge bolmaıdy. Naýqastyń denesiniń barlyq erekshelikterin eskeretin jáne onyń ártúrli dozalarynda preparattardyń paıdasy men zııany týraly túsinikke ıe dárigerden suraýy kerek, dári-dármekterdi qabyldaǵan adamdar qalaı emdelý joldaryn bilmeıdi.

- Qazirgi COVID-19 jaǵdaıy qoǵamǵa qaýpi árqashan bar ekendigi belgili. Sizdiń oıyńyzsha, biz aldaǵy jyldary taǵy bir indetti kútýimiz múmkin be?

- Qazirdiń ózinde kóptegen sarapshylar jańa aýrýdyń paıda bolýyna sebep bolǵan vırýs adamzat tarıhyna máńgi enetinine senimdi. SARS-Cov-2 sońǵy 100 jyl ishinde basqa vırýs nemese bakterııalar sátsiz bolǵan nárseni jasady: ol álem halqynyń kóp bóligin úılerge qamap, kóptegen memleketterdiń áleýmettik qana emes, sonymen birge ekonomıkalyq ómirin de toqtatty. Bul álemdik akademııalyq qaýymdastyq úshin ǵylymı qupııa boldy. Ólimge ákeletin COVID-19 aýrýynyń patogenezi áli anyqtalǵan joq. Biraq SARS-Cov-2 bárine túsinikti: jańa juqtyrý qaýpi 100, 200 nemese 300 jyl burynǵydaı adamzat úshin de ózekti.

- Vırýstyń juǵýyn qalaı tómendetýge bolady?

- Halyqtan suraıtynym – betperde kıip, qolyńyzdy muqııat jýyńyz, qashyqtyqty saqtańyz, aýrýdyń alǵashqy belgileri paıda bolǵan kezde dereý ýchaskelik dárigerge habarlasyńyz. Búgingi tańda bul aldyn alý sharalary tıimdi ádis . Árıne, vaktsınaǵa úlken úmit artamyz, óıtkeni indetti toqtatýdaǵy eń tıimdi ádisi – vaktsına saldyrý.

- Mazmundy suhbatyńyz úshin rahmet!