Imanjúsiptiń óz qolymen jasaǵan eri-turmany men júgeni murajaıda saqtaýly

Saǵymy teńizdeı tolqyǵan saıyn dalada kimder ǵumyr keshpedi?! Aýzymen qus tistegen sheshender de, azýly bıler de, aıbarly batyrlar da ómir súrdi. Solardyń biregeıi - Imanjúsip Qutpanuly. Keýdesin eshkimge bastyrmaǵan, basynan sóz asyr­maǵan dańqty er týraly ańyz áli kúnge jyrdaı aıtylady.

Tektiniń tuıaǵy

Dalanyń kókbórisi atanǵan Imanjúsip atamyz tekti tuqym­nan taraǵan. Onyń uly atasy Turǵanbaı datqa Sirgebaıuly Túrkistandy bılegen. Qoqan handyǵynyń qorlyǵyna kónbeı kúresip, bir shaıqas ústinde qaza tabady. Odan keıin datqa áýleti qýǵynǵa túsedi. Turǵanbaı datqanyń áıeli Málıke anamyz bir jasar uly Baımyrza men Turǵanbaıdyń bes jasar inisi Basyqarany alyp, Qarataýdyń Ógizmúıis degen jerin panalaıdy. Eki balamen alysqa uzaı almaı, uly Baımyrzany tasalaý jerge jasyryp, qaınysy Basyqarany ertip, Arqaǵa bet alady.

Aıdalada jasyrylǵan, moınynda amanat belgisi bar shıetteı jas balany Qyr men Syrdyń arasyna qatynap júrgen kerýenshiler ishindegi Daırabaı esimdi kisi taýyp alyp, baýyryna basady. Esimin Qutpan qoıady. Aqmola dýanyna Ybyraı Jaıyqbaıuly aǵa sultan bolyp saılanǵan tusta Qutpan Qaraótkelge qonys aýdaryp, Kúıgenjar degen jerdi mekendeıdi.
Qutpan da (negizgi esimi Baımyrza) - qazaqtyń sońǵy hany Kenesary bastaǵan ult-azattyq kóterilistiń eren batyrlarynyń biri bolǵan.

Imanjúsip - bir kindikten úsh aǵaıyndy. Aǵalary Aqshabaı men Shońaı kósheli, dáýletti kisiler bolǵan. Alyp adam bala jasynan erke, birbetkeı, tentekteý bolyp ósedi. At jalyn tartyp mingennen-aq batyr tulǵaly jigittiń aty shyǵyp, saıyn dalanyń serkesine aınalady. Patshalyq Reseı men eldegi keıbir qandastardyń qysymyna shydamaı alaǵaı-bulaǵaı kún­derdi de bastan keshedi. Jalǵan jalamen qýǵyndalady. 1905-1912 jyldary Óskemenge, 1914 jyly Jetisýǵa jer aýdarylady. Shubaraǵash, Oıjaılaý, Lepsi, Qapalda turyp, birneshe ret jaýapqa tartylady. Aqyry, 1913 jyly ata-babasynyń kindik qany tamǵan Shıelige taban tireıdi.

Arqanyń asqaq jyrshysy

Imanjúsip atamyz jasynan óleń-jyrǵa, sheshendik sózge qumar bolyp ósedi. Serilik saltty ustanady. Áýeletip án salady. Quıqyljytyp dombyra tartady. It júgirtip, qus salady. Jaýyryny jerge tımegen palýan atanady. Dálirek aıtqanda, bir basyna san túrli óner qonǵan eldiń rýhty azamaty bolady. Sańlaq sarbaz bala kezinen Birjan sal, Aqan seri, Úkili Ybyraı, Balýan Sholaq, Mádı ánderin aıtyp er jetedi. Estaı, Jarylǵapberdilermen dos bolǵan. Arqanyń taǵy bir áıgili ánshisi Jaıaý Musa Iman­júsippen jaqyn syılasqan.
Jalpy, Imanjúsiptiń shyǵar­malary ór rýhty, erkin, sazdy keledi. Zańǵar ǵalym Qanysh Sátpaev ta onyń ánderin jo­ǵary baǵalaǵan. «Buǵaly men Taǵaly», «Sarymoıyn», «Іshim ólgen, dúnıe-aı, qur syrtym saý», «Ákem Qutpan bolǵanda, aǵam Shonaı», «Qysyraqtyń úıiri jıren ala», «Men qa­laısha jalǵanda turaqtaıyn» sekildi týyndylaryn el áli kúnge uıyp tyńdaıdy. Belgili óner zertteýshisi A.Zataevıch onyń shyǵarmalaryn notaǵa túsirgen. «Qazaq halqynyń 1 000 áni» atty jınaǵyna engizgen. Onyń áni Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek» operasyna (Bekejan arııasyna) paıdalanylǵan.
Osy jerde tanymal jazýshy Zeıtin Aqyshev Imanjúsip jaıly «Shynardyń shybyǵy» dep atalatyn roman jazǵan. Kórnekti qalamger Orazbek Sársenbaı aǵamyz da daýylpaz tulǵanyń ómiri men óneri týraly kóbirek qalam terbedi.

Ólimi de jumbaq er

Qaıda barsa da qýǵynnan kóz ashpaǵan ardaqty atamyzdy Keńes úkimeti de qyryna alady. Aqyry, 1930 jyly Moıynqum kóterilisine qatysty dep tutqynǵa qamaıdy. Sodan 1931 jyldyń 2 naýryzynda atý ja­zasyna kesedi. Ol kezde Iman­júsip atamyz 68 jasta ǵana. Barlyq sanaly ómiri at ústinen túspeı, eli men jeri úshin ór
basyn eshkimge ımegen qaısar tulǵa osylaı kóz jumady.
Kórnekti qaıratkerdiń esimi el táýelsizdik alǵannan keıin kómbe astynda jatqan som altyndaı jarqyrap shyǵa keldi. Ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary basynda tolyq aq­talady. Atasynyń ómirin tereń zerttep júrgen nemeresi Raý­shan Kóshenovanyń eńbegi erekshe.

2012 jyly ol Taraz qalasynan atasynyń súıegi jatqan jerdi tabady. Ol erterekte shahtanyń orny bolǵan eken. Sol jerge atý jazasyna kesilgen adamdardy kómgen.

Raýshan Kóshenova da - bilikti ǵalym, fılosofııa ǵylym­da­rynyń doktory. Atasy týraly úlken kitap jazǵan. Birneshe maqalalary jaryq kórgen. Imanjúsip­tanýdyń negizin salýshylardyń biri desek artyq aıtqandyq bolmaıdy.
Búgingi tańda Aqmola oblysy Arshaly aýdany Jibek Joly
aýylynda Imanjúsip Qutpan­uly atyndaǵy orta mektep bar. Atalǵan bilim ordasyna oǵan batyrdyń esimi 2002 jyly berilgen. Atalǵan oqý ordasynda daraboz tulǵa atynda shaǵyn murajaı jumys isteıdi. Oǵan Raýshan Nurhanqyzy jetek­shilik etedi.

- Ákem maǵan: «Birinshi, atam­nyń súıegi jatqan jerin anyqta, ekinshi, sýretin taýyp al» dep amanat júktep edi. Ekeýi de oryndaldy. Atam aqtalǵannan beri sony elge tanytý, muralaryn jınaqtap kitap shyǵarý jumystarymen aınalysyp kelemin. Mektep murajaıy da ashyldy. Munda atam­nyń kóptegen dúnıeleri bar. Óz qolymen balasy Nur­hanǵa jasaǵan ertoqymy, aty­nyń júgeni, jabýy bar. Ol kisi jaıynda jazylǵan qan­shama derekter jınaqtaldy. Týǵan-týystarynyń sýretteri saqtaldy. Eger qarjy tabylyp jatsa, osy mýzeıdi odan ári kórkeıtip, el aıaǵy úzilmeıtin ortalyqqa aınaldyrsam deımin. Bizdiń áýletimiz de qýǵynnan kóz ashpady. Ákem atamnan on jasynda jetim qalady. Odan keıin bas saýǵalap Ózbekstanǵa ótedi. Sol jaqtan elge 1946 jyly oralady. Sodan ákesiniń týys­taryn izdeıdi. Áıteýir, olardy izdep tabady. Ákesiniń jazyqsyz ekenin aıtyp, joǵaryǵa hat jazady. Sonyń barlyǵy mende saqtaýly. Imanjúsiptiń qyzy Kúlánda ájemiz jasy 102-ge kelip, dúnıeden ozdy. Solardyń estelikterin jazyp aldym. Qan­shama kórnekti tulǵalardyń kó­megin kórdim. Ideıa kóp. Sonyń barlyǵyna qarjy qolbaılaý bolyp tur. Aýyldyq irgede biz­diń áýlettiń zıraty bar. Sony ákimdik qorshap beremiz dep otyr. Endi aıta berse atqarylmaq ju­­mys kóp. Sonyń barlyǵy da - atam úshin jasalyp jatqan taǵy­lymdy is, - deıdi tektiniń tuıaǵy.

Aıtpaqshy, aldaǵy 30 mamyrda dalanyń dańqty darabozyna arnalǵan «Kongress-holl» saraıynda «Ýa, aǵaıyn, men bo­lamyn qazaqtyń Imanjúsibi» atty ádebı-sazdy kesh ótedi.
Amanjol Esenjol