Іlııas Jansúgirovtiń uly ákesi jaıly estelikterimen bólisti

Búginde Qazaqstan respýblıkasynyń eńbek sińirgen geology Saıat Jansúgirov zulmat jyldary «halyq jaýynyń urpaǵy» atansa da, halyqtan esh qorlyq kórmegendigin aıtty.

«Bizdi Stalın rejıminen basqa eshkim túrtkilegen joq. Halyq, kerisinshe, qamqorlyǵyn kórsetip, kómektesti. Halqymyzǵa degen alǵysymyz sheksiz. Men - Іlııas Jansúgirovtiń tuńǵyshymyn. Meniń anam Fatıma Tórebaevamen əkem 1920 jyldardyń aıaǵynda Qyzylordada tanysady.

1930 jyly 21 aqpanda men dúnıege keldim. Menen keıin Saıra degen qyz bolǵan. «Saıat» degen at qazaqta tuńǵysh maǵan qoıylǵan. Ony ákemniń ózi shyǵarǵan. «Saıatshylyq» degen sózden alǵan bolý kerek. Saıat Nova degen armıan aqynyn jaqsy kórgen. Keıin meniń anamdy oqýǵa jiberedi. Sol kezde 6 aılyq Saıra shetinep ketedi. Mamam oqýdan kelip, ekeýiniń arasynda ne bolǵanyn bilmeımiz. Talaspaı ekeýi ajyrasady, anam meni alyp Túrkistanǵa ketedi. Sóıtip men naǵashy aǵamnyń úıinde óstim. Mamam jumys istep júrdi. 1934 jyldary əkem Zataevıch ekeýi qazaqtyń án kúılerin jınap júrgende meniń mamamdy úgittep, fılarmonııaǵa jumysqa turǵyzady. Sonda júrip anam Táýekel Ǵıbadı degen ərtiske kúıeýge shyǵady. Ol tanym-kózqarasy boıynsha alashordalyq edi. 1937 jyldary olardy qýdalaı bastady. Anamdy da jumystan qýdy. Meni anamnyń Abyralydaǵy ápkesi Aısha Sıqymbaevaǵa aparyp tastaıdy. Alaıda, sol zulmat jyldary onyń kúıeýi Ornaly Sıqymbaev ta atylyp ketti. Sosyn tyqyr ógeı əkem Təýekel Ǵıbadıge de taıanyp, ol da totalıtarlyq rejımiń qurbany boldy. Mektepten kelsem úıde susty, qarýly NKVD jendertteri ol kisini qol aıaǵyn matap, barlyq materıaldaryn jınap terip alyp bara jatyr eken. Sol ketkennen oralmady.

Óz əkem taýda demalyp jatqan jerinen qolǵa tústi. Sodan halyq jaýynyń balasy bop shyǵa keldik.

Biraq, eshkim bizdi túrtkilegen joq. Halyqtan esh qorlyq kórgen emespiz. Qaıta kerisinshe, keıbireýler qamqorlyq kórsetti. 1945 jyly Eńbekshiaral degen kolhozda demalyp júrgende Jambyl Jabaev otyrǵan jıynǵa barǵam. Sol kezde «Aınalaıyn, Іlııastyń kózisiń be? Jasyń uzaq bolsyn!» dep batasyn bergen edi.

Fatıma Tórebaeva 1943 jyly týberkýlezden qaıtys bolǵan. Ómiriniń sońǵy jyldary "Sotsıalıstik Qazaqstan" gazetinde korrektor bolyp qyzmet etken. Sol kezde atyshýly nómir «Uly Stalın - Ýly Stalın» degen aıdarmen ketken edi.

«Sodan keıin anam jumystan shyǵyp ketti. Senderdi kóre almaıtyn boldym ǵoı dep júretin. 1943 jyly qazadan keıin bizdi Abyralydaǵy naǵashy əpkem Aısha Sıqymbaeva jetkizdi. Ol ózi maıdanǵa ketse de onyń qyzy Shara bizdiń qanatynyń astyna aldy»,- dedi.

Aıta keteıik, qazaqtyń tanymal aqyny Іlııas Jansúgirov 1894 jyly Almaty oblysynyń Aqsý aýdanynda dúnıege kelgen. Alǵash ret Qaraǵash aýylyndaǵy mektepte oqyp, jádıtshe saýat ashqan Іlııas 1921 jyly Tashkenttegi eki jyldyq muǵalimdik kýrsty bitirip óz aýylynda muǵalim bolady.

Odan keıin az ýaqyt «Tilshi» gazetinde istep, 1922 jyly Vernyıdaǵy Qazaq aǵartý ınstıtýtyna meńgerýshi bolyp taǵaıyndalady. Máskeýdegi Kommýnıstik jýrnalıstıka ınstıtýtyna 1925 jyly túsip, úsh jylda ony bitirgen soń «Eńbekshi qazaq» gazetine qyzmetke alynady. 1932-1934 jyldary Qazaqstan Jazýshylar odaǵy uıymdastyrý komıssııasynyń tóraǵasy bolady. 1937-1938 jyldardaǵy stalındik saıası repressııa kezinde ustalyp, 1938 jylǵy aqpannyń 26-y opat boldy. Aqynnyń qalamynan týǵan «Kúı», «Dala», «Kúıshi», «Qulager» sııaqty on beske jýyq kólemdi poemalary qazaq poezııasynyń injý-marjany sanalady. Ol qazaq ádebıetinde poema janryn túr men mazmun jaǵynan anaǵurlym baıytyp, ult bolmysyn asqaqtatatyn rýhty sıtýatsııalarǵa den qoıa bildi. Onyń poezııasynda epıkalyq serpin men lırıkalyq sezim minsiz toǵysyp, aqynnyń dara qoltańbasyn aıǵaqtap otyrady. Qazirgi kezde Іlııas Jansúgirovtiń atynda Almaty men Astanada kóshe, Almaty oblysyna qarasty Іlııas Jansúgirov atynda qalashyq bar. Aqynnyń murajaıy Taldyqorǵan qalasynda ornalasqan.