Iesiz janýarlar: másele janýarda ma, jaýapkershilikte me

Jýyrda Memleket basshysy osy salaǵa qatysty zańǵa qol qoıdy. Qujat eki aıdan keıin kúshine enedi. Alaıda bul zań máseleni sheshe ala ma? Iesiz janýarlar sany nege azaımaı otyr? Kazinform tilshisi osy saýalǵa jaýap izdep kórdi.

Iesiz janýarlar sany nege azaımaı otyr?

Qazaqstanda ıesiz janýarlardyń naqty sany eseptelmeıdi. Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń málimetinshe, qoldanystaǵy zańnamada mundaı esep júrgizý tártibi qarastyrylmaǵan. Degenmen jergilikti atqarýshy organdardyń derekteri túıtkildiń áli de ózekti ekenin kórsetedi. 2023 jyly el boıynsha 251 349 ıt pen 12 709 mysyq aýlanǵan. 2024 jyly bul kórsetkish 269 480 ıt pen 13 388 mysyqqa jetken. Al 2025 jyly 276 282 ıt pen 9 966 mysyq ustalǵan.

Bul málimetter ıesiz janýarlardyń naqty sanyn emes, aýlanǵan janýarlardyń esebin ǵana qamtıdy. Degenmen kórsetkishterdiń birneshe jyl qatarynan tómendemeýi máseleniń túbegeıli sheshilmegenin ańǵartady. Sarapshylar muny kóshedegi janýarlardyń ózimen emes, olardyń qatarynyń turaqty túrde tolyǵyp otyrýymen baılanystyrady.

Mınıstrlik mundaı jaǵdaıdyń negizgi sebebin málim etti.

— Qańǵybas jáne qaraýsyz qalǵan janýarlar sanynyń kóbeıýiniń basty sebebi — olardyń ıeleriniń jaýapsyzdyǵy, — delingen komıtettiń jaýabynda.

Qazaq ǵylymı-zertteý veterınarııa ınstıtýtynyń bas qyzmetkeri, veterınarııa ǵylymdarynyń doktory Áspen Ábýtáliptiń aıtýynsha, kóshede júrgen janýarlar negizinen eki jolmen paıda bolady. Birinshisi — ıeleri keıinnen tastap ketken úı janýarlary. Ekinshisi — kóshede baqylaýsyz kóbeıgen olardyń kúshikteri.

— Iesiz janýarlar qatarynyń azaımaýyna eń aldymen baqylaýsyz kóbeıý áser etedi. Janýardy qaraýsyz qaldyrý máseleniń basy bolsa, olardyń keıin erkin kóbeıip ketýi jaǵdaıdy odan ári kúrdelendiredi. Sondyqtan bul eki baǵyttaǵy másele qatar sheshilmese, jaǵdaı jyl saıyn qaıtalana beredi, — deıdi maman.

Qaýip tek kóshedegi ıtterden kele me?

Qoǵamda adamǵa tónetin qaýip kóbine ıesiz ıttermen baılanystyrylyp jatady. Alaıda resmı statıstıka jaǵdaıdyń budan áldeqaıda kúrdeli ekenin kórsetedi.

Mınıstrliktiń málimetinshe, 2025 jyly ıtterdiń adamǵa shabýyl jasaýynyń 41 366 jaǵdaıy tirkelgen. Onyń 23 134-i kóshede júrgen ıtterge qatysty bolsa, 18 232 jaǵdaıda adamdarǵa ıesi bar ıtter shabýyl jasaǵan. Al 2026 jyldyń alǵashqy toqsanynda tirkelgen 3 525 jaǵdaıdyń 1 924-i ıesi bar ıtterdiń úlesine tıesili.

Bul derekter qaýiptiń barlyǵyn ıesiz janýarlarmen baılanystyrýǵa bolmaıtynyn ańǵartady. Óıtkeni adamǵa shabýyl jasaǵan ıtterdiń arasynda ıesi bar janýarlar da az emes.

Munyń ózi máseleniń tek kóshede júrgen ıttermen shektelmeıtinin kórsetedi. Janýardyń ıesi bolýy onyń aınalaǵa qaýip tóndirmeıtinine kepil bola almaıdy. Eger ony kútip-ustaý talaptary saqtalmasa, baqylaýsyz jiberilse nemese tárbıesine jetkilikti kóńil bólinbese, mundaı jaǵdaılardyń sońy qaıǵyly oqıǵalarǵa ulasýy múmkin.

Demek, qoǵamdyq qaýipsizdik máselesin tek ıesiz janýarlar arqyly túsindirý jetkiliksiz. Bul jerde janýar ıeleriniń jaýapkershiligi men olardy ustaý mádenıetiniń de mańyzy zor.

Nelikten AUVQ tásili nátıje bermedi?

Qazaqstanda 2021 jyldan beri AUVQ (aýlaý — uryqsyzdandyrý — vaktsınalaý — qaıtarý) tásili qoldanylyp keldi. Onyń maqsaty — janýarlardy joımaı, olardyń kóbeıýin shekteý arqyly ıesiz janýarlar sanyn birtindep azaıtý bolatyn.

Bul júıe boıynsha aýlanǵan janýarlar uryqsyzdandyrylyp, vaktsına salynǵannan keıin burynǵy mekenine qaıta jiberiletin. Sol kezde atalǵan tásil janýarlarǵa izgilikpen qaraýǵa negizdelgen tıimdi sheshim retinde usynyldy.

Alaıda birneshe jyl ishinde kútken nátıje baıqalmady. Iesiz janýarlar sany azaıǵan joq. Adamdarǵa shabýyl jasaý oqıǵalary da toqtamady.

Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń málimetinshe, uryqsyzdandyrylǵan janýarlar da úıir bolyp júredi. Qorek izdegende nemese óz aýmaǵyn qorǵaǵan kezde adamdarǵa qaýip tóndirýi múmkin. Budan bólek, jol-kólik oqıǵalaryna sebep bolyp, aýyl sharýashylyǵy janýarlaryna zııan keltiredi.

Osy jaıttardy negizge alǵan ýákiletti organdar AUVQ tásili qoǵamdyq qaýipsizdik turǵysynan ózin tolyq aqtamady dep esepteıdi. Sonyń nátıjesinde ustalǵan janýarlardy qaıtadan kóshege jiberý tájirıbesinen bas tartý týraly sheshim qabyldandy.

Degenmen bul tujyrymmen kelispeıtinder de bar. Janýarlardy qorǵaýshylar másele tásildiń ózinde emes, ony iske asyrý barysynda ketken olqylyqtarda dep sanaıdy. Olardyń pikirinshe, janýarlardy mindetti tirkeý, chıpteý, esepke alý jáne uryqsyzdandyrý jumystary tolyq jolǵa qoıylmaıynsha, kez kelgen tetiktiń tıimdiligi shekteýli bolmaq.

Bul pikirdi Qazaq ǵylymı-zertteý veterınarııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Áspen Ábýtálip te qoldaıdy. Onyń aıtýynsha, uryqsyzdandyrý naqty nátıje berýi úshin bul jumys júıeli ári úzdiksiz júrgizilýi qajet.

— Qazaqstandaǵy negizgi máseleniń biri — jumystyń barlyq óńirde birdeı deńgeıde uıymdastyrylmaýy. Keı jerlerde qarjylandyrý jetkiliksiz bolsa, endi bir óńirlerde veterınarııalyq klınıkalar men panajaılardyń múmkindigi shekteýli. Janýarlardy aýlaý, uryqsyzdandyrý, esepke alý jáne keıingi baqylaý tetikteri de tolyq qalyptaspaǵan. Sondyqtan tásildiń tıimdiligin baǵalaǵanda onyń qaǵıdattaryna emes, is júzinde qalaı oryndalǵanyna nazar aýdarý qajet, — deıdi maman.

Túıin janýarda ma, jaýapkershilikte me?

Iesiz janýarlar sanynyń kóbeıýine ne sebep? Bul suraqqa qatysty pikirler ártúrli bolǵanymen, mamandar máseleniń túp-tórkini kóbine janýarlarda emes, adamdardyń áreketinde jatqanyn aıtady.

«Dobryı gorod» qaıyrymdylyq qorynyń jetekshisi Natalıa Ýgolkovanyń aıtýynsha, ıesiz janýarlar sanynyń artýyna baqylaýsyz kóbeıtý, úı janýarlaryn qaraýsyz qaldyrý, sáıkestendirý júıesiniń álsizdigi jáne ıeleriniń jaýapsyzdyǵy áser etedi.

Onyń pikirinshe, saldarmen emes, sebeppen kúresý qajet.

— Kóshedegi janýarlar ózdiginen paıda bolmaıdy. Eger baqylaýsyz kóbeıtý toqtamasa, mindetti tirkeý men chıpteý tolyq engizilmese jáne jaýapty ıelik mádenıeti qalyptaspasa, bul jaǵdaı qaıta-qaıta qaıtalana beredi, — deıdi ol.

Sarapshynyń sózinshe, janýarlardy jappaı joıý uzaq merzimdi nátıje bermeıdi. Óıtkeni bos qalǵan aýmaqtardy ýaqyt óte kele basqa janýarlar qaıta mekendeıdi.

Natalıa Ýgolkova ár eldiń tájirıbesin sol kúıinde kóshirý de durys emes dep esepteıdi. Sebebi ár óńirdiń tabıǵı jaǵdaıy, qonystaný ereksheligi men halyq tyǵyzdyǵy ártúrli. Sondyqtan mundaı sheshimder jergilikti jaǵdaıǵa beıimdelýi qajet.

Álemdik tájirıbe neni kórsetedi?

Iesiz janýarlar máselesi Qazaqstanǵa ǵana tán emes. Mundaı túıtkilmen álemniń kóptegen eli betpe-bet kelgen. Alaıda olardyń keıbiri kóshedegi janýarlar sanyn azaıtyp, jaǵdaıdy baqylaýǵa ala aldy.

Sonyń biri — Nıderland. Ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynda bul el AUVQ tásilin engizip, janýarlardy jappaı uryqsyzdandyrýǵa kiristi. Mamandardyń dereginshe, uryqsyzdandyrý deńgeıi 70 paıyzǵa jetken kezde popýlıatsııanyń tabıǵı ósimi toqtap, keıin birtindep azaıa bastaǵan. Sonymen qatar janýarlardy mindetti tirkeý men chıpteý júıesi engizilip, ıelerine qoıylatyn talaptar kúsheıtildi. Sonyń nátıjesinde Nıderland ıesiz janýarlar máselesin tıimdi sheshe alǵan elderdiń birine aınaldy.

Qazaqstanǵa jaqyn mysaldardyń biri — Reseıdiń Tómengi Novgorod qalasy. Jergilikti bılik málimetinshe, 2014 jyldan beri munda ıesiz janýarlar sany 15 ese azaıǵan. Adamdarǵa shabýyl jasaý derekteri de edáýir tómendegen. Buǵan AUVQ tásilimen qatar panajaılar júıesin damytý jáne janýarlarǵa jańa ıeler tabý jumystary yqpal etken.

Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, mundaı kúrdeli máseleni bir ǵana tásilmen sheshý múmkin emes. Nátıje bolýy úshin uryqsyzdandyrý, vaktsınalaý, esepke alý, sáıkestendirý jáne jaýapty ıelik mádenıeti qatar júrýi kerek.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy qutyrýdyń taralýyn toqtatý úshin belgili bir aýmaqtaǵy ıtterdiń keminde 70 paıyzy vaktsınamen qamtylýy qajet ekenin aıtady. Sondyqtan kóptegen elde vaktsınalaý men uryqsyzdandyrý janýarlar sanyn retteýdiń ǵana emes, qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń de mańyzdy quraly sanalady.

Zań ne ózgertedi?

2026 jylǵy 19 mamyrda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý máseleleri boıynsha zańnamaǵa engizilgen ózgeristerge qol qoıdy. Qujat janýar ıeleriniń jaýapkershiligin kúsheıtýge, olardy ustaý jáne serýendetý tártibin naqtylaýǵa, sondaı-aq basqa adamdarǵa nemese olardyń múlkine keltirilgen zalal úshin jaýapkershilikti aıqyndaýǵa baǵyttalǵan.

Prezıdent buǵan deıin ıesiz janýarlar máselesiniń túpki sebebi azamattardyń nemquraıdylyǵynda ekenin aıtqan bolatyn. Onyń pikirinshe, keıbir adamdar janýardy qyzyǵyp asyrap alady da, keıin qaraýsyz qaldyrady nemese kóshege tastap ketedi. Sondyqtan mundaı jaǵdaılardyń aldyn alý úshin janýar ıeleriniń jaýapkershiligin kúsheıtý qajet.

Zańdaǵy ózgeristerdiń basym bóligi de osy máselege nazar aýdarady. Eń aldymen termınologııa naqtylandy. Budan bylaı resmı qujattarda «qańǵybas janýar» emes, «ıesiz janýar» ataýy qoldanylady.

Bul ózgeris ataýdy aýystyrýmen ǵana shektelmeıdi. Onyń astarynda kóshede júrgen janýarlardyń qaıdan paıda bolatynyna nazar aýdarý maqsaty jatyr. Óıtkeni olardyń basym bóligi kezinde ıesi bolǵan janýarlar.

Zańdaǵy mańyzdy jańalyqtardyń biri — ıtter men mysyqtardy mindetti chıpteý. Mınıstrliktiń túsindirýinshe, chıp janýardy sáıkestendirýdiń negizgi quralyna aınalady. Sebebi qarǵybaý, syrǵa sekildi belgilerdi alyp tastaýǵa nemese basqa janýarǵa taǵýǵa bolady.

Eger janýardy aýlaý kezinde onyń aqparattyq júıede tirkelmegeni anyqtalsa, ol ıesiz janýar retinde esepke alynady.

Qazirgi ýaqytta «TABAN» biryńǵaı bazasynda 252 804 janýar tirkelgen. Onyń ishinde 190 519 ıt, 62 273 mysyq jáne 12 ózge úı janýary bar.

Jergilikti atqarýshy organdardyń málimetinshe, chıpteýdiń ortasha quny óńirlerge qaraı 4 500–5 000 teńge aralyǵynda. Jalpy alǵanda, zańdaǵy ózgeristerdiń negizgi maqsaty — jaýapkershilikti janýardan onyń ıesine qaraı baǵyttaý. Sebebi kóshede júrgen árbir ıesiz janýardyń artynda ony qaraýsyz qaldyrǵan nemese baqylaýynsyz jibergen adam turýy múmkin.

Iesiz janýarlar máselesine qatysty pikirler ártúrli bolǵanymen, mamandardyń basym bóligi bir máselede ortaq pikirde. Kóshede júrgen janýarlar ózdiginen paıda bolmaıdy. Olardyń basym bóligi kezinde ıesi bolǵan nemese baqylaýsyz kóbeıgen janýarlardyń tuqymy. Sondyqtan máseleniń sheshimi mindetti tirkeý men chıpteýdi tolyq engizýdi, uryqsyzdandyrý jumystaryn júıeli júrgizýdi jáne eń bastysy, janýar ıeleriniń jaýapkershiligin kúsheıtýdi talap etedi.

Sońǵy jyldardaǵy derekter de máseleniń bir ǵana sebepten týyndamaıtynyn kórsetip otyr. Iesiz janýarlar sanynyń azaımaýy, adamdarǵa shabýyl jasaý oqıǵalarynyń saqtalýy jáne AUVQ tásili tóńiregindegi pikirtalastar jaǵdaıdyń kúrdeli ekenin ańǵartady.

Sondyqtan nátıjeni tek aýlanǵan janýarlar sany nemese qabyldanǵan zańdar arqyly baǵalaý jetkiliksiz. Negizgi ózgeris jaýapty ıelik mádenıetin qalyptastyrýdan bastalady. Óıtkeni kóshege shyqqan árbir ıesiz janýardyń artynda ony qaraýsyz qaldyrǵan, baqylaýynsyz jibergen nemese óz mindetine salǵyrt qaraǵan adam turýy múmkin. Demek, bul máseleniń túıini janýarda emes, jaýapkershilikte jatyr.