Hýsıtterdiń Mokka portyn alýy men Bab-el-Mandebke jetýi álemdik munaı naryǵyna qalaı áser etedi

Hýsıtter ońtústiktegi aýmaqtardy qalaı basyp aldy

Eń aldymen hýsıtter Iemen úkimeti áskeriniń qorǵanysyn qalaı buzyp ótti degen suraq týady. Iemen áskeri azamattyq soǵys bastalǵaly beri strategııalyq mańyzy zor bul aımaqty baqylaýda ustap kelgen. Taǵy bir másele – Iemen úkimetin qarjy, qarý-jaraq jáne áýe kúshterimen qoldap kelgen Saýd Arabııasynyń ustanymy. Eger strategııalyq mańyzy zor aımaqtyń qorǵanysy sanaýly kúnde kúırese, mundaı qoldaý qanshalyqty tıimdi?

Bir nazar aýdararlyǵy, Iemen úkimetiniń ókilderi hýsıtterge áýeden soqqy berýdi suraǵanyn málimdedi. Alaıda saýdııalyq áskerıler áýe soqqysyn jasamaǵan. Bul eki tarap arasynda eleýli kelispeýshilik bar ekenin ańǵartyp otyr. Iemen bıligi Saýd Arabııasyna aıtarlyqtaı táýeldi. Soǵan qaramastan mundaı máseleni ashyq aıtyp otyr. Demek, eki eldiń qarym-qatynasyna syzat tústi degen sóz.

Saýd Arabııasy jáne Bab-el-Mandeb máselesi

Saýd Arabııasy men hýsıtter arasynda úlken qaıshylyq bar ekeni anyq. Olar hýsıtterdiń Bab-el-Mandeb buǵazy mańyn baqylaýǵa alǵanyn qalamaıdy. Óıtkeni Saýd Arabııasynyń munaı tasymaldaıtyn kemeleri Azııaǵa osy buǵaz arqyly ótedi.

Budan bólek, hýsıtter Saýd Arabııasynyń ózine de qaýip tóndiredi. Sońǵy shabýyl kezinde olar el aýmaǵyndaǵy nysandardy atqylady. Er-Rııad ózderine de shabýyl jasalǵanyn málimdedi. Soǵan qaramastan Iemen úkimetiniń áskerine áýeden qoldaý kórsetpedi.

Eń aýyr soqqy Saýd Arabııasynyń ishki munaı qubyryna jasaldy. Ol eldiń Shyǵys provıntsııasyndaǵy munaıly aýdandardy Qyzyl teńiz jaǵalaýyndaǵy ıAnbý portymen baılanystyrady. Bul qubyr Ormýz buǵazyna táýeldi bolmaı-aq munaı tasymaldaýǵa múmkindik beretin. 12 qyrkúıekte Saýd Arabııasy qubyr arqyly munaı tasymalyn toqtatatynyn málimdedi. Osydan keıin álemdik munaı baǵasy birden ósti. Sebebi táýligine shamamen 5-6 mıllıon barrel munaı tasymaldaý múmkindigi toqtap qaldy. Al qubyrdy jóndeýge keminde birneshe apta qajet. Shabýylǵa qatysty túsiniksiz jaıttar da bar. Drondar nemese zymyrandar Iraktaǵy Irandy qoldaıtyn shııt toptary ornalasqan aýmaqtan ushyrylǵany týraly aqparat tarady. Eger bul ras bolsa, shabýyl aldyn ala kelisilgen bolýy múmkin.

Qalaı bolǵanda da, hýsıtterdiń shabýyly Saýd Arabııasyna tıimsiz. Endi munaıdy Azııa naryǵyna jetkizý qıyndaı túsedi. Tankerler Sýets kanaly arqyly ótip, odan ári Afrıkany aınalyp júrýge májbúr bolady. Al asa iri tankerler Sýets kanalynan óte almaıdy. Sondyqtan álemdik naryqqa jetkiziletin munaı kólemi azaıýy múmkin.

Saýd Arabııasy qıyn jaǵdaıda qaldy

Hýsıtterdiń Iemenniń batys jaǵalaýyn Bab-el-Mandeb buǵazyna deıin basyp alýy Saýd Arabııasy úshin úlken sátsizdik boldy. Er-Rııad Iemen kúshterine qoldaý kórsete almady nemese qoldaǵysy kelmedi. Eki jaǵdaı da Saýd Arabııasy úshin tıimsiz. Biraq ekinshisi odan da kúrdeli. Óıtkeni Arabııa túbegindegi áskerı qýaty eń myqty el hýsıtterdiń shabýylyn toqtata almady. Bul onyń bedeline nuqsan keltirdi.

Buǵan qosa, Axios agenttiginiń habarlaýynsha, Saýd Arabııasynyń taq murageri Muhammed ben Salman 10 qyrkúıekte AQSh prezıdenti Donald Trampqa eki ret telefon shalyp, hýsıtterge soqqy berýdi suraǵan. Alaıda Tramp odan bas tartqan. Qazir Vashıngton hýsıttermen jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyrýǵa múddeli emes. Al hýsıtter Bab-el-Mandeb buǵazy arqyly kemeler erkin óte beretinin, shekteý tek Saýd Arabııasynyń kemelerine qoıylatynyn málimdedi.

Tramp bul áńgimeniń bolǵanyn rastady. 12 qyrkúıekte Dýblınde Irlandııa premer-mınıstri Mıhol Martınmen kezdesken kezde ol: «Hýsıtter bizge qońyraý shaldy. Olar bizben soǵysqysy kelmeıdi», - dedi. Onyń aıtýynsha, hýsıtter AQSh-tyń bul jaǵdaıǵa aralaspaǵanyn qalaıdy. Tramp óz sózinde Bab-el-Mandeb buǵazyndaǵy keme qatynasyna da toqtalyp ótti. «Olar kemelerdiń basym bóligin ótkizip jatyr. Tek bir memleketpen arada másele bar. Biz ony retteımiz», - dedi ol.

AQSh-qa jańa maıdan qajet emes

Qazirgi jaǵdaı AQSh úshin qolaıly dep aıtý qıyn. Iranmen qaqtyǵys áli jalǵasyp jatyr, sondyqtan AQSh taǵy bir áskerı qaqtyǵysqa aralasqysy kelmeıdi. Sonymen qatar Vashıngton úshin Qyzyl teńiz ben Sýets kanaly arqyly ótetin mańyzdy saýda jolynda kemelerdiń erkin qatynaýy mańyzdy. Sondyqtan hýsıtterdiń saýda kemelerine kedergi jasamaıtyny týraly málimdemesi AQSh úshin qolaıly.

Munaı máselesinde AQSh Ormýz buǵazy arqyly qazirgi tasymal kólemi jetkilikti dep esepteýi múmkin. Qyrkúıektiń basynda AQSh-tyń energetıka mınıstri Krıs Raıt 31 tamyzda Ormýz buǵazy arqyly 17 mıllıon barrel munaı tıelgen kemeler ótkenin málimdedi. Bul soǵysqa deıingi kórsetkishke jaqyn. Alaıda 13 qyrkúıekte Ormýz buǵazynda tankerge soqqy tıgeni týraly aqparat tarady. Degenmen kemeler konvoımen ótkizilgen jaǵdaıda mundaı shabýyldardyń bolýy da múmkin.

AQSh pen hýsıtter arasynda kelissóz bolǵany týraly aqparat ta nazar aýdartady. Osydan keıin sońǵy oqıǵalarda Irannyń róli qandaı boldy degen suraq týyndaıdy.

Iran faktory jáne hýsıtterdiń róli

Hýsıtterdi ádette Irannyń yqpalyndaǵy kúsh dep ataıdy. Kóptegen BAQ hýsıtterdiń bul jolǵy sátti shabýylyn Iran, naqtyraq aıtqanda, Islam revolıýtsııasy saqshylar korpýsy uıymdastyrǵan bolýy múmkin dep jazdy.

Hýsıtter Iemen jaǵalaýyndaǵy basyp alǵan aýmaqtarǵa ornyǵyp, keıin Bab-el-Mandeb buǵazyndaǵy keme qatynasyna kedergi keltirýi múmkin degen qaýip bar. Sondyqtan olardyń kemelerdiń erkin ótýine kedergi jasamaıtyny týraly málimdemesi ýaqyt utý úshin jasalǵan qadam bolýy múmkin. Teorııalyq turǵydan hýsıtter Iranmen birlesip áreket etýi múmkin. Al Iran sol ýaqytta Ormýz buǵazyn jabýǵa áreket etýi yqtımal. Mundaı jaǵdaıda strategııalyq mańyzy bar eki buǵazda da keme qatynasy toqtaıdy. Bul álemdik ekonomıkaǵa aýyr soqqy bolady. Ásirese Bab-el-Mandeb buǵazynyń mańyzy zor. Eýropa men Azııa arasyndaǵy saýda joly osy jerden ótedi. Sýets kanalyna baratyn kemeler de osy buǵaz arqyly júredi.

Hýsıtter – Iranǵa táýeldi me, álde derbes kúsh pe

Hýsıtterdiń shabýyly Iranmen aldyn ala kelisilgen bolýy múmkin degen pikir aıtylyp jatyr. Bul arqyly Iran AQSh-pen teketireste óz pozıtsııasyn kúsheıtýge tyrysýy múmkin. Óıtkeni Bab-el-Mandeb buǵazyna shyǵý Tegeranǵa AQSh-qa qarsy qoldana alatyn taǵy bir qural beredi. Ony qashan paıdalanatyny jaǵdaıǵa baılanysty.

Alaıda hýsıtterdi Irannyń kez kelgen buıryǵyn oryndaıtyn kúsh dep qaraýǵa bolmaıdy. Máselen, Irandy qoldaıtyn lıvandyq «Hezbolla» uıymy Iran men AQSh arasyndaǵy soǵys kezinde Izraılge shabýyl jasady. Bul sol kezde uıymnyń ózine tıimsiz edi. Izraıl osy jaǵdaıdy paıdalanyp, «Hezbollaǵa» aýyr soqqy berdi.

Al hýsıtter bul soǵysqa is júzinde aralasqan joq. Olar Izraılge qaraı birneshe zymyran ushyrýmen ǵana shekteldi.

Buǵan qosa, 2020 jyldan beri hýsıtter men Saýd Arabııasy arasynda áskerı qımyldarǵa barmaý týraly kelisim bolǵan. Sodan beri maıdan shebi ózgergen joq. Alaıda Iemenniń hýsıtter baqylamaıtyn aýmaqtarynda mańyzdy ózgerister boldy. Bul ózgerister qazirgi jaǵdaıǵa áser etýi múmkin.

2015 jyldan beri Iemende Saýd Arabııasy men Birikken Arab Ámirlikteri bastaǵan arab elderiniń koalıtsııasy áreket etti. Biraq eki el Iemendegi ártúrli kúshterdi qoldady. BAÁ Ońtústik Iemenniń táýelsizdigin jaqtaǵan jergilikti taıpalar men saıası toptardy qoldady. 1990 jylǵa deıin Ońtústik Iemen jeke memleket bolǵan. Ol burynǵy brıtan otarynyń aýmaǵynda qurylyp, Iemen Halyq Demokratııalyq Respýblıkasy dep ataldy. Astanasy Aden qalasy boldy. 2017 jyldan bastap munda Ońtústik ótpeli keńes jumys istedi. Ol 2026 jyldyń qańtarynda taratyldy.

Al Saýd Arabııasy negizinen súnnıtterden quralǵan birtutas Iemenniń burynǵy úkimetin qoldady. Saýd Arabııasy men hýsıtter arasyndaǵy qaıshylyq saıası ǵana emes, dinı sıpatta da boldy. Hýsıtter shııttik ıslamnyń zeıdıttik baǵytyn ustanady. Zeıdıtterdiń dinı ustanymdary Irandaǵy on eki ımamdyq shııtterden birshama erekshelenedi. Sonymen qatar Saýd Arabııasy eldiń shyǵysyndaǵy Hadramaýt provıntsııasynyń taıpalaryn jáne saıası ıslamdy ustanatyn keıbir toptardy qoldady.

Osylaısha, Saýd Arabııasy men BAÁ Iemendegi jaýapkershilikti ózara bólisip, shyǵyndaryn azaıta aldy. Biraq bul hýsıtterge qarsy kúshterdiń birlesip áreket etýine kedergi keltirdi. Onyń ústine Saýd Arabııasy men BAÁ arasynda kelispeýshilik týyndady. Keıin eki eldiń qarym-qatynasy shıelenisip, aqyrynda qarýly qaqtyǵysqa ulasty.

Іshki alaýyzdyq hýsıtterge qarsy kúshterdi qalaı álsiretti

2025 jyldyń jeltoqsanynda ońtústiktegi kúshter Ońtústik Iemenniń kóptegen aýmaǵyn, sonyń ishinde Hadramaýtty baqylaýyna aldy. Ońtústik ótpeli keńes Adendi ortalyq etip, Ońtústik Arabııa memleketin qurýdy josparlady. Budan keıin Saýd Arabııasy aralasty. 2025 jylǵy 30 jeltoqsanda Saýd Arabııasy El-Mýkalla portynda Ońtústik ótpeli keńes kúshterine arnalǵan qarý-jaraq tıelgen kólikterge soqqy jasady. BAÁ ashyq qaqtyǵysqa barmaı, óz kúshterin Iemennen áketti. Osydan keıin 9 qańtarda ońtústik kúshteri saıası qyzmetin toqtatatynyn málimdedi. Sóıtip, Iemenniń ońtústiginde Saýd Arabııasy men ol qoldaıtyn úkimet negizgi kúsh bolyp qaldy.

2026 jyldyń shildesinde Saýd Arabııasy hýsıttermen jasalǵan kelisimdi is júzinde buzyp, olardyń baqylaýyndaǵy Iemen astanasy Sanaǵa soqqy jasady. Sol kezde aıatolla Álı Hameneıdi jerleý rásimine qatysyp, Irannan qaıtyp kele jatqan delegatsııa mingen ushaq Sanaǵa qona almady. Irandyq ushaq Hodeıda áýejaıyna qonýǵa májbúr boldy.

Osy oqıǵadan keıin hýsıtter men Saýd Arabııasy arasyndaǵy bitim is júzinde toqtady. Saýd Arabııasynyń bul áreketi kóbine sımvoldyq sıpatta bolǵanymen, hýsıtterdiń erkin áreket etýine jol ashty.

Al Saýd Arabııasyn qoldaıtyn Iemen úkimetiniń qaramaǵynda jaqynda ǵana bir-birimen soǵysqan túrli toptar jınaldy. Munda olardy basqarýǵa qatysty másele týyndaǵanǵa uqsaıdy. AQSh pen Iran arasyndaǵy soǵys saldarynan Saýd Arabııasynyń kirisi azaıǵan jaǵdaıda bul toptardy qarjylandyrýda da qıyndyqtar týyndaýy ábden múmkin.

Úkimet nege qarsylyq kórsete almady

Qaǵaz júzinde Saýd Arabııasy qoldaıtyn Iemen úkimetiniń áskerı kúshi aıtarlyqtaı kúshti edi. Alaıda is júzinde ásker sany az, soǵysýǵa yntasy tómen, qarý-jaraǵy men qajetti jabdyqtary jetkiliksiz bolýy múmkin.

Al Ońtústik Iemende, ásirese Adende, BAÁ-niń áreketi tıimdirek bolǵan bolýy múmkin. Ámirlikter jaldamaly sarbazdardy, sonyń ishinde Somalı men Sýdannan kelgen jaýyngerlerdi kóp paıdalandy. Olar qatal ári tıimdi áreket etti.

Buǵan BAÁ halqynyń azdyǵy da áser etýi múmkin. Elde óz azamattarynyń sany shamamen bir mıllıon ǵana. Sondyqtan BAÁ armııasynda sheteldik jaldamaly sarbazdar kóp boldy.

Al Saýd Arabııasynyń óz halqy áldeqaıda kóp. Olarda qarýly kúshterdi bıleýshi áýletke adal taıpalardan jasaqtaý dástúri burynnan bar. Saýd Arabııasy adam shyǵynyn barynsha azaıtýǵa tyrysady. Sondyqtan Iemendegi soǵysqa tikeleı aralaspaı, jergilikti toptar men áýe kúshterine súıenýdi jón kóredi. Alaıda bul joly osy tásildiń tıimdiligi tómen bolǵanǵa uqsaıdy.

Iemen jaǵalaýyndaǵy aýmaqtardyń hýsıtterdiń qolyna ótýine Saýd Arabııasy men bul jerlerdi baqylaǵan toptar arasyndaǵy saıası nemese qarjylyq baılanystyń nasharlaýy sebep bolýy múmkin. Endi hýsıtter Aden men eldiń ortalyǵyndaǵy Marıb provıntsııasyna qaraı jyljýdy josparlap otyr. Alaıda Adende burynǵy Ońtústik ótpeli keńestiń qarýly jasaqtary qazir joq.

Hýsıtterdiń ońtústikke qaraı jyljýynyń áskerı-saıası saldary da bar. Olar bul aımaqqa áskerı jasaǵyn jiberdi. Endi olar basyp alynǵan aýmaqtardy baqylaýda ustap otyr. Buǵan qosa, Iemenniń jaǵalaý bóliginde taýlar joq. Al taýly jerler buǵan deıin hýsıtterge Saýd Arabııasy bastaǵan koalıtsııaǵa qarsy turýǵa kómektesken. Kezinde Iemen shııtteri Mysyr prezıdenti Gamal Abdel Naser Iemenge jibergen Mysyr áskerine de taýly aımaqtarda tótep bergen.

Hýsıtter buǵazdaǵy araldardy da basyp aldy. Biraq ondaǵy áskerı jasaqtardy únemi qarý-jaraqpen jáne basqa da qajetti zattarmen qamtamasyz etip otyrý kerek. Onyń ústine hýsıtterdiń mına, qashyqtan basqarylatyn kater jáne teńizdegi soǵysqa qajetti basqa da zamanaýı quraldardy óndiretin óz bazasy joq. Mundaı qarý-jaraq Iranda bar. Alaıda ony Iemenge jetkizý úshin AQSh pen Saýd Arabııasynyń áskerı-teńiz kúshteri ornatqan qorshaýdan ótý qajet.

Qazir Iemen úkimetiniń áskeri qarsy shabýylǵa shyǵýy múmkin degen pikir aıtyla bastady. Biraq ol úshin ártúrli jergilikti toptardy, sonyń ishinde ońtústiktegi kúshterdi biriktirip, olardy soǵysqa jumyldyrý qajet.

Sonymen qatar birneshe máseleni sheshý kerek. Áskerı qımyldardy ózara úılestirý, Saýd Arabııasynyń áýe kúshterin paıdalaný jáne qarjylandyrý máselesin kelisý qajet. Sondaı-aq jaǵalaýdy baqylaǵan jasaqtardyń hýsıtterge nege qarsylyq kórsetpegenin anyqtaý kerek.

Hýsıttermen kelissóz júrgizilýi de múmkin. Olardyń kúrdeli máselelerdi talqylaýǵa daıyn ekeni baıqalady. 2020 jylǵy beıbit kelisimde de qarjylyq sharttar bolǵany anyq. Máselen, hýsıtter Saýd Arabııasynan kemelerin buǵaz arqyly ótkizgeni nemese munaı nysandaryna soqqy jasamaǵany úshin aqy talap etýi múmkin. Mundaı kelisimder qazirgi Taıaý Shyǵys saıasatyna tán. Hýsıtterdiń de múddeli taraptarmen kelissóz júrgizip, Bab-el-Mandeb buǵazyndaǵy basymdyǵyn óz paıdasyna qalaı paıdalanatyny jóninde jospary bary anyq.

Degenmen hýsıtterdiń Iran jaǵynda aýqymdy soǵysqa aralasýy ekitalaı. Olar jaǵdaı AQSh úshin tym qaýipti bola bastasa, Vashıngtonnyń aralasýy múmkin ekenin túsinedi. Sonymen qatar Bab-el-Mandeb buǵazynyń jabylýy Mysyrǵa da tıimsiz. Óıtkeni el Sýets kanaly arqyly ótetin kemelerden túsetin tabysqa táýeldi.

Budan bólek, Saýd Arabııasynyń Pákistan jáne Túrkııamen syrttan tóngen qaýipke birlesip qarsy turý týraly kelisimi bar. Pákistan hýsıtter máselesine baılanysty Iranǵa qatysty málimdeme de jasady. Degenmen bul elderdiń qajet bolǵan jaǵdaıda máselege aralasýǵa qanshalyqty daıyn ekeni belgisiz.

Munaı jáne álemdik ekonomıka: alda ne bolýy múmkin

Hýsıtter ózderine tıimdi sharttarǵa qol jetkizý úshin kelissóz júrgizýge múddeli. Ol úshin Bab-el-Mandeb buǵazyndaǵy jaǵdaıdy kúrdelendirip, qysym jasaýǵa tyrysýy múmkin. Biraq hýsıtter iske AQSh aralasyp, aýqymdy soǵys bastalǵanyn qalamaıdy. AQSh ta mundaı soǵysqa múddeli emes.

Saýd Arabııasy da kúrdeli jaǵdaıda qalyp otyr. Bir jaǵynan, Iemenniń ońtústigindegi pozıtsııasyn saqtap qalýy kerek. Ekinshi jaǵynan, munaı ónerkásibiniń jumysyn qalypqa keltirip, álemdik naryqqa munaı jetkizý máselesin sheshýi qajet. Munda eki jol bar: kelisý nemese soǵysý. Alaıda Saýd Arabııasy ázirge óz áskerimen soǵysýǵa nıetti emes. Óıtkeni onyń 2015 jyldan beri Iemende júrgizgen soǵysy aıtarlyqtaı nátıje bergen joq.

Taǵy bir másele – munaı baǵasynyń aldaǵy ýaqytta qalaı ózgeretini. Baǵa qazirdiń ózinde ósti. Naryqta munaı tapshylyǵy kúsheıse, baǵa odan ári qymbattaýy múmkin. AQSh-taǵy aralyq saılaý qarsańynda bul Vashıngtonǵa tıimsiz. Sondyqtan AQSh Ormýz buǵazy arqyly ótetin munaı kólemin arttyrýǵa basa nazar aýdarýy yqtımal. Qyrkúıektiń basynda bir táýlikte 17 mıllıon barrel munaı ótkize alǵanyn málimdeýi de kezdeısoq emes.

Aldaǵy eki aı álemdik ekonomıka úshin kúrdeli bolýy múmkin. Óıtkeni jaǵdaıdyń qalaı órbıtini ázirge belgisiz. Onyń ústine Taıaý Shyǵysta kútpegen oqıǵalar bolýy múmkin. Hýsıtterdiń jýyrdaǵy shabýyly - sonyń bir mysaly.