Hronıkadan bolashaqqa: respýblıkalyq kınolektorıı Almatyda óz máresine jetti
ALMATY. KAZINFORM — «Hronıkadan bolashaqqa deıin» respýblıkalyq kınolektorııasy Qazaqstannyń aqparattyq keńistigindegi eleýli aǵartýshylyq jobalardyń birine aınaldy. Prezıdent Teleradıokesheniniń 30 jyldyǵyna arnalǵan aýqymdy joba zamanaýı qazaqstandyq derekti fılmderdi kórermenge usynyp, ekrandy qoǵamdyq pikir almasý alańyna aınaldyrdy.
Taza oı fılosofııasy
Prezıdent Teleradıokesheniniń respýblıkalyq kınolektorııasy mamyr aıynda elordada bastaldy. Tórt aı ishinde joba Shymkentten Kókshetaýǵa, Aqtaýdan Semeıge deıingi barlyq oblys ortalyǵyn qamtydy. Kınolektorıı Qazaqstannyń 20 qalasynda ótip, óńirlerdi birtutas mádenı keńistikke biriktirdi.
Bul — jaı ǵana geografııalyq baǵyt emes, ortaq tarıhymyzǵa, jadymyz ben qundylyqtarymyzǵa degen ortaq jaýapkershiliktiń sımvoly. Bir sózben aıtqanda, ótken hronıkadan bolashaq fılosofııasyna deıingi jol.
Búginde bul fılosofııa qarapaıym, ol tazalyq, tártip, zańdy qurmetteý, tabıǵatqa uqypty qaraý syndy irgeli qundylyqtardan kórinedi. Dál osy ustanymdar qoǵamnyń kemeldenýiniń ári memleket órkenıetiniń kórsetkishine aınalady.
Prezıdent Teleradıokesheniniń derekti fılmderinde ekologtar, volonterler, ǵalymdar, eńbek adamdary sekildi qarapaıym qazaqstandyqtardyń ómiri baıandalady. Munda akterler joq, barlyq oqıǵa da, zaldaǵy emotsııa da shynaıy. Derekti fılmderdiń osy shynaıylyǵy ártúrli oqıǵalardy eldiń birtutas hronıkasyna aınaldyryp, azamattyq qoǵamnyń bolmysyn kórsetedi, memleket pen azamattyń jaýapkershiligine qatysty joǵary standarttardy sóz etedi.
Kórermen Kaspıı ıtbalyqtaryn qutqarǵan eriktilerge alańdap, memleket qamqorlyǵyn sezingen adamdardyń áńgimesin tyńdaı otyryp, bolashaq qarapaıym qundylyqtar negizinde qurylatynyn túsinedi. Ekologııalyq jaýapkershilik («Tamshy»), patrıotızm men áleýmettik qamqorlyq («Sert»), týrızmdi damytý («Travel Kazakhstan»), tabıǵı murany saqtaý («Jolbarys: taıgadan dalaǵa») — munyń bári abstraktili taqyryptar emes, olardy is júzinde júzege asyrý.
Óıtkeni jaýapkershilik bar jerde zańǵa degen qurmet, kórshige degen senim, ortaq bastamalarǵa daıyndyq qalyptasady. Al haos pen nemquraılylyq apatııa men quqyqtyq nıgılızmge ákeledi. Derekti kıno arqyly azamattyq qoǵam osy ómir fılosofııasyn túsinip, paıymdaı alady.
Respýblıkalyq kınolektorııdiń qorytyndysy boıynsha Derekti kıno ortalyǵynyń basshysy Aqylbek Shaljanov Prezıdent Teleradıokesheniniń 30 jyl ishinde jınaqtaǵan baı murasyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, muraǵatta táýelsiz Qazaqstannyń tarıhy hronıkalyq kadrlarmen de, avtorlyq fılmdermen de keńinen qamtylǵan. «Hronıkadan bolashaqqa deıin» kınolektorııasy osy murany televızııalyq formattan shyǵaryp, kınoteatrlar arqyly kópshilikke usyndy.
— Derekti kınonyń úlken ekranǵa qaıta oralýy jobaǵa jańa mán berdi. Ár óńirde kórsetilimder jaı ǵana mádenı shara emes, pikir almasýǵa sebep boldy. Kórermender óz áserlerin bólisip, avtorlarǵa suraq qoıyp, kórgenderin talqylady. Osyndaı keri baılanys arqyly kınolektorıı qoǵamdyq dıalogtyń bir bóligine aınalǵan pikirtalas alańyna aınaldy, — dedi Aqylbek Shaljanov.
Adamdardy biriktiretin oqıǵalar
Kınolektorıı ár óńir úshin eleýli oqıǵaǵa aınaldy. Kórsetilimder kezinde kórermender fılmdi talqylap, áserlerin bólisip, avtorlarǵa suraq qoıdy. Ásirese ekologııalyq taqyrypqa qyzyǵýshylyq joǵary boldy. Óıtkeni bul másele kópshilik úshin abstraktili problema emes, óz ómirine de tikeleı baılanysty nárse.
Kaspıı men Aral máselesi Qazaqstanǵa ǵana emes, búkil álemge ortaq problema. Eger Kaspıı teńizi 1980–1990 jyldardaǵy Aral teńiziniń taǵdyryn qaıtalasa, bul jahandyq ekologııalyq syn-qaterge aınalýy múmkin. Sondyqtan «Tamshy» men «ARAL» fılmderi ár kórsetilim saıyn kórermenniń jarqyn emotsııasyn týdyrdy.
Bul ásirese Atyraý, Aqtaý, Oral sııaqty batys óńirlerinde anyq baıqaldy. Munda teńiz ben sý máselesi adamdardyń kúndelikti ómirimen tikeleı baılanysty. Balyqshylar, ekologtar, stýdentter men jaǵalaýdaǵy qala turǵyndary ekrandaǵy oqıǵalardy óz taǵdyrynyń bir bóligi retinde qabyldady.
«Sert» fılminiń ereksheligi — onyń shynaıy baıandaý mánerinde. Fılmde dıktordyń túsindirmesi joq, oqıǵa keıipkerlerdiń áńgimeleri men suhbattary arqyly órbıdi. Qalpyna keltirilgen óńirler, kórsetilgen kómek pen memlekettiń nazary týraly adamdardyń ózi áńgimeleıdi. Olardyń daýysy Prezıdent sóziniń qazaqstandyqtardyń ómirinde naqty kórinis tapqanyn kórsetti.
Fılm sý tasqynyn bastan ótkergen Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar jáne Aqtóbe oblystarynda erekshe áser qaldyrdy. Kórermender ekrannan óz kóshelerin, kórshilerin, óz oqıǵalaryn tanydy. Zaldaǵy adamdar fılmge tereńinen enip, keıipkerlerge alańdap, óz estelikterin bólisip, olardyń máselesine mán berilgeni úshin alǵys bildirdi.
Tarıhy men mádenı murasy baı Semeı turǵyndary «Travel Kazakhstan» derekti fılmin jyly qabyldady. Abaı oblysy rýhanı, tarıhı-tanymdyq týrızmniń mańyzdy ortalyqtarynyń biri sanalady. Munda qazaq ádebıeti men rýhanııatynyń kórnekti ókilderine qatysty tarıhı-mádenı nysandar ornalasqan.
Kórermenderdiń pikirinshe, mundaı derekti fılmder óńirdiń týrıstik áleýetin ashyp, jańa baǵyttardy tanymal etýge múmkindik beredi. Memleket týrızmdi ekonomıkanyń jáne mádenı saıasattyń strategııalyq baǵyttarynyń biri retinde qarastyryp, onyń damýyna erekshe mán berip keledi. Memleket basshysynyń bul salaǵa jeke kóńil bólýi tarıhı mura men Qazaqstannyń tabıǵı kórikti jerlerin azamattar men sheteldik qonaqtarǵa qoljetimdi ári tartymdy etýge múmkindik beredi.
«Travel Kazakhstan» derekti fılmi elimizdiń týrıstik áleýeti men múmkindikteri týraly baıandasa, «Jolbarys: taıgadan dalaǵa» kartınasy turan jolbarysyn Qazaqstanǵa qaıta ákelý tarıhyn baıandaıdy.
Turan jolbarysy bir kezderi Ortalyq Azııany mekendegenimen, keıin joıylyp ketken. Búginde ony qaıta qalpyna keltirý baǵdarlamasy ekojúıeniń joǵalǵan bóligin qaıtarýdy kózdeıdi. Fılm jolbarysty qaıta ákelý onyń tabıǵı ortada ózdiginen ómir súrýine jaǵdaı jasaýdy talap etetinin kórsetedi.
Kórermender bul bastamanyń strategııalyq sıpatyn atap ótti. Bul — jaı ǵana ekologııa máselesi emes, tabıǵı murany saqtaýǵa jáne ulttyq biregeılikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan uzaqmerzimdi saıasat. Amýr jolbarystary dala qýatynyń sımvolyna aınalyp, qoǵamnyń tabıǵı murasyna degen jaýapkershiligin kórsetedi.
Aport
Respýblıkalyq aýqymdy kınolektorıı marafonynyń sońǵy aıaldamasy Almaty boldy. Munda basty fılm «Aport» boldy.
Júrdek poıyz Almaty-2 stantsııasyna kelip toqtaıdy. Perronǵa sándi qyzyl kóılek kıgen, bıik óksheli aıaq kıimdegi, sary dóńgelekti chemodany bar qyz túsedi. Bul — jýrnalıst Elmıra Ishmuhambetova. Ol kórermenderge XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda bastalǵan tarıhty baıandaıdy.
— Vernyı qalasy, qazirgi Almatyǵa, tynysh ári órshil shaharǵa qolynda chemodany bar adam keldi. Qalyń murtty bul kisiniń aty-jóni Egor Vasılevıch Redko edi. Ol ózimen birge birneshe alma kóshetin ala kelgen. Áýesqoı baǵbannyń týǵan jeri Voronej gýbernııasynda aport jaı ǵana alma bolatyn. Alaıda Vernyıdyń taýlarynda erekshe jaǵdaı boldy. Bir kúni Egor Vasılevıchtiń kórshileri kúzde aǵash butaqtarynda ilinip turǵan, beıtanys avangard sýretshiniń kartınasynan túskendeı alyp, qan-qyzyl almalardy kóredi. Egor Vasılevıch alma aǵashynyń butaqtaryn barshaǵa qýana taratyp, kóshetterin býdandastyrýǵa múmkindik beredi, — deıdi ol.
Osylaısha Almatynyń ǵana emes, búkil Qazaqstannyń murasyna aınalǵan almatylyq aporttyń tarıhy bastaldy.
Gúldengen kezeńdi de, qıyn-qystaý ýaqyttardy da bastan ótkergen biregeı alma sorty búginde qaıta jańǵyrý kezeńin ótkerip jatyr. Onyń artynda óz isine adal baǵbandar, ǵalymdar jáne basqa da kóptegen mamandardyń eńbegi tur. Prezıdent Teleradıokesheni túsirgen ári Almatydaǵy kınolektorııde kórsetilgen fılmde almatylyq aportty qaıta jańǵyrtý jolyndaǵy tynymsyz eńbek pen baǵbandardyń kásibine degen adaldyǵy baıandalady.
— Almaty turǵyny retinde qalamyzdyń maqtanyshy — aportty qaıta jańǵyrtý taqyryby maǵan óte jaqyn. Ata-anam kezinde Almatynyń barlyq jerinen kólemi úlken ǵajaıyp almalardy satyp alýǵa bolǵanyn aıtatyn. Ókinishke qaraı, meniń qatarlastaryma olardyń dámin tatý buıyrmady. Qazir bizde kádimgi alma kóp. Fılmnen Almatyda naǵyz aport ósetin 110 gektar alma baǵy otyrǵyzylatynyn bilip, qatty tolqydym, — dedi kórermenderdiń biri Álibek Ahmetov.
Kórsetilimnen keıin Almaty qalasy Mádenıet basqarmasynyń basshysy Danııar Álıev almanyń qala sımvoly retinde moıyndalǵanyn aıtyp, Almatyda bul máselege erekshe kóńil bólinetinin atap ótti.
— Almatyda qala kúnin merekeleý kezinde 200 myń tonna alma satyldy. El ishinde nemese shetelde ótetin kez kelgen is-sharada alma qalamyzdyń brendi, maqtanyshy retinde usynylady, — dedi Danııar Álıev.
Respýblıkalyq kınolektorıı derekti kınonyń qarapaıym, biraq mańyzdy qundylyqtar tóńireginde óńirler men adamdardy biriktire alatynyn kórsetti. Tabıǵatqa qamqorlyq, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilik nemese mádenı murany saqtaý bolsyn, árbir oqıǵadan kórermen óz ómirin baıqady.
Naǵyz Qazaqstannyń fılosofııasy da kúndelikti ómirdegi osyndaı qarapaıym áreketterden qalyptasady: óz isine adaldyq, eńbekke qurmet jáne tártipke umtylys. Taza oı — qoǵamdaǵy senim men ishki kúshtiń negizi. Al ekran osy qundylyqtardy kórsetip, eldiń búginin tanytyp, bolashaǵyna oı salatyn mańyzdy alańǵa aınalady.
