Hımııalyq soǵys: Ekologter «Atyraý oblysy Sý Arnasy» mekemesin nege sotqa berdi
ATYRAÝ. KAZINFORM — Atyraý oblysynyń táýelsiz ekologteri men qoǵam belsendileri «Atyraý oblysy Sý Arnasy» memlekettik kásipornyn sotqa berdi. Olar mekemeni «Kvadrat» býlaný alańy arqyly Atyraý halqyn ýlap jatyr dep sanaıdy.
Máseleniń mán jaıyn sot otyrysynda óńirge belgili ekolog Galına Chernova tarqatyp aıtty. Onyń sózinshe, Atyraý munaı óńdeý zaýyty qalanyń sol men oń jaǵalaýyn qatar kúkirtsýtekpen ýlaýy múmkin emes. Bul fızıkalyq turǵydan aqylǵa syıymsyz. Óıtkeni, jeldiń baǵyty ártúrli bolady. Buryn Atyraýda jel baǵyty ońtústik shyǵystan soqsa, qazir kóbine jel baǵyty shyǵys, ońtústik-shyǵystan bolyp júr. Ekologter bul máseleniń túp-tamyryn zertteýge 3 jyl buryn kirisken.
— Zertteý barysynda biz Atyraý munaı óńdeý zaýytynan bólek, qalany kúkirtsýtekpen qatty ýlandyryp otyrǵan negizgi kózderdiń biri «Kvadrat» býlandyrý alańy ekenin anyqtadyq. «Qazgıdromet» derekterine sáıkes, jylyna 500 retke deıin kúkirtsýtek shyǵaryndysy osy alańnan bolǵan. Qala aýmaǵynda ornalasqan alty stantsııa osy kórsetkishterdi tirkegen. Budan bólek, demeýshilik arqyly ornatylǵan 20 stantsııada da kúkirtsýtektiń joǵary kontsentratsııalary únemi tirkelip otyrǵan, ıaǵnı, qalany kúkirtsýtekpen tumshalap otyrǵan asa qaýipti naqty oshaq bar, — dedi «Globýs» ekologııalyq-quqyqtyq bastama ortalyǵynyń jetekshisi Galına Chernova.
Shaǵymdanýshy top «Kvadrat» býlaný alańynda sarqyndy sýdy jınaýdan bastap olardy tógýge deıingi barlyq kezeńde baqylaý joq, synama alynbaıdy, monıtorıng te júrgizilmeıdi dep otyr.
— «Atyraý oblysy Sý Arnasy» kompanııasy qabyldaıtyn las sýǵa ekologııalyq monıtorıng júrgizýge mindetti. Alaıda oń jaǵalaýda ornalasqan bul alańda ekologııalyq monıtorıng múlde júrgizilmeıdi. Budan bólek, 2016 jyldan bastap sanıtarııalyq normalar men standarttardyń barlyǵy alynyp tastalǵan. Buryn bul toǵanǵa arnalǵan qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý qujattary men shekti ruqsat etilgen tógindiler normatıvteri bolǵan. Biraq 2016 jyldan beri bul talaptardyń barlyǵy joıylǵan. Nátıjesinde búgin biz baqylaýsyz, sarqyndy sý tógiletin, sanıtarııalyq talaptarǵa saı kelmeıtin orynmen betpe-bet otyrmyz. Bul jerge tek qalanyń turmystyq káriz sýlary ǵana emes, óndiristik kásiporyndardyń da qaldyqtary tógiledi, — dedi Galına Chernova.
Sot otyrysynda Galına Chernova kommýnaldyq kásiporynnyń basshysy Meıirim Qalaýı aıtqan derekterdi jarııa etti. «Atyraý oblysy Sý Arnasy» kompanııasy 300-den astam mekemeden sarqyndy sýdy qabyldaıdy degen málimet bar. Olardyń ishinde túrli kásipkerlik obektiden las sýdy tógetin assenızatorlar da bar.
— Olardyń buǵan ruqsat qujattary da, zańdy mártebesi de joq. Biz qalalyq káriz júıesine de, halyqtyń ony paıdalanýyna da qarsy emespiz. Biraq biz júzdegen kommertsııalyq uıym men óndiristik kásiporyndardyń qaldyqtaryn baqylaýsyz túrde osy alańǵa tógýge bolmaıdy dep esepteımiz. Atyraý oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy arqyly «Atyraý oblysy Sý Arnasy» mekemesi tutynýshylarynyń tizimin surattyq. Tek jeke kásipkerler men JShS-terdiń ózi 498 bolyp shyqty. Al óndiristik qaldyqtar tógetin kásiporyndar sany — 33. Onyń 13-i tikeleı munaı ónimderi men óndiristik aǵyndylardy tógedi eken. Buǵan toqtaý bolý kerek, — dedi «Globýs» ekologııalyq-quqyqtyq bastama ortalyǵynyń jetekshisi.
Al sot otyrysynda «Atyraý oblysy Sý Arnasy» KMK ekologi Gúlnur Qadyrova ekologterdiń ýájimen kelispeıtinin aıtty. Onyń sózinshe, «Kvadrat» býlaný alańy ornalasqan aımaqqa jaqyn, qala irgesinde Munaı qubyr basqarmasy, West Dala kompanııasynyń qaýipti qaldyqtardy qabyldaıtyn núktesi, Kaspıı Qubyr Konsortsıýmynyń óndiristik nysany, 1977 jyldan beri paıdalanylyp kele jatqan qoqys polıgony bar.
— Sanıtarlyq erejelerge sáıkes polıgonnyń paıdalaný merzimi 25–30 jyldan aspaý kerek, ıaǵnı, bul nysan búginde úshinshi-tórtinshi paıdalaný merzimine ótip ketken. Polıgonda qaldyqtardy órteýge arnalǵan eki ınsınerator bar, olarda bıologııalyq qaldyqtar jaǵylady. Keshe men «Kvadrat» býlaný alańyna «Globýs» ekologııalyq-quqyqtyq bastama ortalyǵynyń aqparatyna kóz jetkizý úshin baryp keldim. Ekologterdiń vıdeosy mamyr aıynda túsirilgen. «Pavlodar ózen porty» mekemesi «Kvadrat» býlaný alańyn rekýltıvatsııadan ótkizip jatyr. Olardyń ókilderimen sóılesip, bárin beınetaspaǵa túsirdim. Ol jerde jınalyp qalǵan laı joq. Jaǵymsyz ıis sezilmeıdi. Gaz quramyn baqylaıtyn qurylǵymen ólshedik. Onda kúkirtsýtek nemese basqa da zııandy zattar shekti mólsherden aspaǵan. Qazir biz káriz sýyn tógetin orynǵa qatysty basqa jumystar júrgizip jatyrmyz, ıaǵnı, qalanyń sol jaǵalaýda ornalasqan káriz tazalaý statsııasynyń qurylysy bastalady, — dedi Gúlnur Qadyrova.
Aryzdanýshy taraptyń advokaty sottan «Atyraý oblysy Sý Arnasy» mekemesiniń «Kvadrat» býlaný alańyna sarqyndy sýdy tógýge múmkindik beretin normatıvtersiz paıdalaný jónindegi áreketin zańsyz dep tanýdy, sondaı-aq kommýnaldyq kásiporyndy jáne Atyraý oblystyq energetıka jáne TÚKSh basqarmasyn quramynda munaı ónimderi bar sarqyndy sýdy jáne reglamentsiz aǵyndy sýdy «Kvadrat» býlaný alańyna tógýge jol bermeýdi mindetteýdi surady.
Kezekti sot otyrysynan keıin «Atyraý oblysy Sý Arnasy» mekemesine taqyryp tóńireginde týyndaǵan suraqtarymyzdy qoıdyq. Qazir «Kvadrat» býlaný alańy kommýnaldyq kásiporynnyń balansynda emes.
— Atyraý qalasynyń oń jaǵalaý bóliginde ornalasqan «Kvadrat» býlaný alańy, «Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy jáne turǵyn úı ınspektsııasy qalalyq bólimi» MM balansynda. Búginde qalanyń oń jaǵalaý bóliginde kanalızatsııalyq tazartý qurylystaryn salý jumystary júrgizilip jatyr. Jobanyń jalpy quny 18 mlrd teńgeni quraıdy, paıdalanýǵa berý 2026 jylǵa josparlanǵan. Atalǵan jobanyń merdigeri — «Pavlodar ózen porty» AQ. Sonymen qatar, 2025 jyldyń sáýir aıynda býlaný alańynda rekýltıvatsııa jumystary bastalǵan edi, alaıda aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty ýaqytsha toqtatyldy. Oń jaǵalaýdaǵy TQQ (KOS) aǵyndy sýlardy tazalaý hımııalyq qospasyz, tundyrý ádisimen júzege asyrylady. Qoqys — butaqtar, japyraqtar jáne t. b. — torlar arqyly shyǵarylady. Ári qaraı, bastapqy tundyrǵyshta qum men tunba tundyrylady. Alynǵan tunba júıeli túrde joıylady. Turmystyq-sharýashylyq sarqyndy sýlardan ózge, sonyń ishinde bıologııalyq nemese óndiristik qaldyqtardy qabyldaýǵa ruqsat etilmeıdi. Arnaıy bekitilgen kestege sáıkes, mekeme tarapynan mamandar apta saıyn aýa synamasyn alyp, tógilip jatqan aǵyndy sýlarǵa tekserý jumystaryn júrgizý arqyly turaqty monıtorıng júrgizip otyrady, — dedi mekemeniń ekologi Gúlnur Qadyrova.
«Atyraý oblysy Sý Arnasy» mekemesi bergen málimetke súıensek, toqsan saıyn jer asty sýlaryn baqylaý maqsatynda synama alý jumystary júrgiziledi.
— Jazda aptap ystyq pen jeldiń áserinen polıgon aýmaǵynda órt jıi bolady. Barlyǵyn eskersek, jaǵymsyz ıistiń «Kvadrat» býlaný alańynan shyǵýy ekitalaı dep esepteımin, sebebi atalǵan nysan qala aýmaǵynan edáýir qashyqtyqta ornalasqan, — dedi Gúlnur Qadyrova.
«Qazgıdromet» RMK resmı aqparatyna súıensek, sońǵy bes jylda júrgizilgen monıtorıng qorytyndysy boıynsha Atyraý qalasynda atmosferalyq aýanyń lastaný deńgeıi alańdatarlyq kúıde qalyp otyr. Atap aıtqanda, 2023 jáne 2024 jyldary aýa sapasynyń lastaný deńgeıi «kóterińki» dep baǵalanǵan. Al 2025 jyly «óte joǵary» deńgeıge deıin kúrt nasharlaǵan. Aýa sapasyna júrgizilgen baqylaý nátıjesi boıynsha, shekti jol beriletin shoǵyrlanýdyń (ShJSh) eń joǵary bir rettik artýy kóbine tómendegi lastaýshy zattar boıynsha tirkelgen. Eń kóp jaǵdaı azot dıoksıdine tıesili — 29 008 ret. Sondaı-aq kúkirtsýtek boıynsha 10 355, ozon boıynsha 664, kómirtegi oksıdi boıynsha 170 jaǵdaı anyqtalǵan.
Jýyqta Atyraýda aýa quramynda kúkirtsýtek shekti mólsherden 36 ese asyp ketkenin jazǵan edik.
Odan keıin ekologter Atyraý munaı óńdeý zaýytyna kúkirtsýtek deńgeıiniń artýyna baılanysty tekseris júrgizetinin habarladyq.