Hımııa boıynsha Nobel syılyǵyn Amerıka ǵalymdary ıelendi
ASTANA. 9 qazan. QazAqparat - 2013 jyly Martın Karplıýs, Maıkl Levıtt jáne Arı Vorshel hımııa boıynsha Nobel syılyǵynyń laýreaty atandy. 1970 jyldary ǵalymdar úshtigi hımııalyq úrdisterdi túsinýge jáne boljaýǵa múkindik beretin qýatty baǵdarlamalardy qurýdyń negizin saldy, dep habarlady RBK.
Reaktsııalar jaı oǵyndaı shapshań júredi, al 2013 jylǵy laýreattar ádisteriniń kómegimen úrdisti baqylaý jáne jańadan jasaý jeńilirek boldy. Bul jańalyqtar zertteý úrdisinde Nıýtonnyń klassıkalyq fýndamentaldy fızıkasyn kvanttyq fızıkamen biriktirýge múmkindik berdi.
Bıyl Nobel syılyǵyna basty úmitkerlerdiń biri retinde Reseı hımıgi Valerıı Fokın men taǵy eki klık-hımııa salasyndaǵy ǵylymı jańalyqtardyń avtorlastary atalǵan bolatyn. Mundaı boljamdy Thomson Reuters agenttigi jasap edi, alaıda olardyń bul boljamdary rastalmady.
Ótken jyly hımııa boıynsha Nobel syılyǵyn Amerıka ǵalymdary Robert Lefkovıts pen Braıan Kobılka ıelenip edi. Olar G-aqýyzben qabattasqan retseptorlardy zerttegeni úshin marapattaldy. Ǵalymdardyń jumysy jańa dári-dármekterdi jasap shyǵarýǵa múmkindik beredi. Zertteýshiler sezim tetikterin jan-jaqty sıpattap bergen.
R.Lefkovıtstiń sózine qaraǵanda, ol zerttegen retseptorlar "jasýsha qaqpasy" bolyp tabylady, olar adamnyń ystyqqa jáne sýyqqa áreket etýine múmkindik beredi, oǵan qosa, emotsııany retteıdi. Olar aǵzadaǵy barlyq fızıologııalyq úrdisterdi retteýge qatysady. Aǵzadaǵy zat almasýdy adam basqara alady. Adamdardy emdeý úshin retseptorlardyń qasıetin bilý mańyzdy.
Nobel syılyǵy áıgili ǵylymı zertteýler, revolıýtsııalyq ónertabystar nemese mádenıetke nemese qoǵamdy damytýǵa qosqan qomaqty úlesi úshin 1901 jyldan bastap berilýde. Altyn medal jáne aqshalaı syılyq alty baǵyt boıynsha tabystalady. Olar: fızıka, hımııa, fızıologııa jáne medıtsına, ádebıet, ekonomıka jáne búkil álemde beıbitshilik ornatýǵa yqpal etý.
2011 jylǵa deıin aqshalaı syıaqy 10 mln kron bolsa, 2013 jyldan beri 8 mln shved kronyn (1,2 mln AQSh dollary) quraıdy. 2012 jyly jazda Nobel qorynyń dırektorlar keńesi "qor kapıtalyn uzaq merzimdi keleshekke saqtaý" qajettiligine baılanysty aqshalaı syıaqyny 20%-ǵa qysqartýǵa sheshim qabyldady. Oslo qalasynda tapsyrylatyn Beıbitshilik syıaqysyn qospaǵanda syıaqylardy tapsyrý rásimi Stokgolmde ótedi.
