Has sheberi ónerdiń - Rahııa Qoıshybaeva

Al dramalyq akter, kıno salasynda da birneshe roldi sátti oınaǵan, Arqa ánderin tamyljyta shyrqaǵanda aldyna jan salmaıtyn ánshimiz - Qazaqstannyń halyq ártisi, Qazaqstan Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Rahııa Qoıshybaeva (1916-1963) jaıly biz ne bilemiz? Áńgime jelisi osy bir juldyzdaı jarqyrap, óner kógine shyqqan birtýar daryn ıesi jaıly bolmaq.

Arnaıy oqý ornyn bitirmese de boıǵa bitken qasıetti almastaı jarqyratyp kórsete bilgen, óner úshin jaralǵan asyl adam Rahııa Qoıshybaeva alǵash óner jolyn 1933 jyly Qaraǵandyda qurylǵan jumysshy jastar trýppasynda bastaǵan. Sol jerdegi akterlar daıyndaıtyn úsh jyldyq kýrsty qosymsha oqı júrip, ol úlken rolderdi somdaı bildi. Bul úıirmeniń dramalyq qoıylymdaryn Shahmet Qusaıynov basqaratyn. Rahııa «Taltańbaıdyń tártibi» pesasynda «Aqsúırik», «Maıdanda» ósekshi áıel Mamyq, «Kek kettide» qart ana, «Túngi sarynda» Júztaılaq rolderin oınap, kórermen kóńilinen shyqty.

Endi Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtalǵan Qazaqstannyń halyq ártisi Múlik Súrtibaevtyń esteligine kóńil bólsek:

Múlik: «Qaraǵandy shahterler qalasy bolǵandyqtan teatr kerek boldy. Soǵan baılanysty jumysshy jastar teatry quryldy. Teatr janynan qurylǵan stýdııada Rahııamen birge oqydyq. Bizdiń ataqty ártisterimiz Qalıbek, Serke, Elýbaı aǵalardy sol ýaqytta kórgemiz joq. Sol kezde óz ishimizdegi daryndardan úırenýge týra keldi. Rahııa oqyp júrgennen -aq óziniń daryndylyǵyn tanytty. Biz sahnada obrazǵa kirýde Rahııadan kóp úırendik. Rahııa Beıimbettiń «Maıdan» pesasynda Púlishpen sóılesetin kezinde esikten attap kirgennen obrazǵa kirip, jan-dúnıesimen oınaıtynyna tańǵalatyn edik.»...

1939 jyly Aqmola Qartaly temirjol qurylysy bastaldy. Ár oblystan qyzý eńbekke aralasqan jastardyń ishinde Rahııa Qoıshybaeva da bar edi. Sol saparda aýyr jumys istep júrip ol kisi bıikten qulap, beline zaqym keltiredi. Solaı bola tursa da ójet adam belin shart býyp, qyzý eńbekten áste qol úzbeıdi. Birer jyldan soń bul qurylys ta bitip, Rahııa Qoıshybaevaǵa «Eńbek sińirgen temirjol qaıratkeri» degen ataq beriledi. Odan soń Rahııa Almatydaǵy qazaq drama teatryna qaıta oralady.

Rahııa sahnada ana rolin keremet somdaı biletin. Ol oınaǵan Maqpal, Kúnikeı, Zere sııaqty rolder asa meıirimdilikti, ana mahabbatyn sezimmen jetkizýdi qajet etetin keıipker beınesi edi. Rahııa Qoıshybaevanyń «Aqanseri-Aqtoqty» tragedııasynda Aqtoqtynyń sheshesi Dámelini oınaýy qaıtalanbas kórinis. Er minezdi áıel kóz jasyn kúlkimen kómedi, muńyn aqpeıildiligimen búrkemeleıdi. Rahııa jylap turyp kúldiredi, kúlip turyp jylata biletin daryn ıesi. Ol ózin umytyp keıipker beınesine enetin. Oqıǵany shyndyqqa aınaldyryp sol keıipkermen qosa kúlse kúlip, muńaısa birge muńaıa biletin. Ol kezde teatrǵa jańadan kelgen ónerpazdar Rahııadan kóp úırenetin.

Osyndaı shákirtteriniń biri - aqıyq aqyn Isa Baızaqovtyń qyzy, teatr aktrısasy Maqpýza Baızaqova ustazy jaıly óz kezinde bylaısha eske alǵan eken:

Maqpýza: Rahııa Qoıshybaevanyń kórnekti rolderiniń biri - «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» pesasyndaǵy Baıannyń anasy Kúnikeıdiń roli bolatyn. Ol kisimen sahna tórinde alǵash kezdeskenim áli esimde. Tragedııanyń sońǵy kórinisinde Qozy-Kórpeshinen aırylyp, Baıan sahnaǵa zarlap shyǵady. Men Baıan rolinde edim, sahnaǵa denemdi áreń bılep shyqtym. Beıit basyndaǵy qos anama jaqyndaı bergenimde kózim Kúnikeı - Rahııaǵa tústi. Sol -aq eken qasiretti ananyń júzinen syr uǵyp denem shymyr etti. Júregimniń qyly úzilip ketkendeı ishim eljirep ketti. Ne bolǵanymdy bilmeı Rahııa apaıdyń qushaǵynda turyp qaldym. Óz anamnyń qushaǵynda turyp muńymdy shaqqandaı boldym. Daryndy akter meniń tuńǵysh qadamymdy qoldap jibergendeı áserde boldym. Sol kúnnen bastap Rahııa apaımen sahnada kezdesý árkez baqyt boldy. Apaı asqan shabytpen berile oınaıtyn. Óziniń jan-jaǵyndaǵy joldastaryn da iliktirip áketetin. Bul arada Stanıslavskııdiń «uly ártis árqashan shabyttana oınasa, ortasha ártis anda-sanda shabyty kelgende shabyttana oınaı alady» degeni eske túsedi.

Bir kúni Rahııa apaı meni úıine shaqyrdy. Barǵan boıy pesany qolyma berdi de osyny muqııat oqy. Bul jaıly ázirshe eshkimge aıtpa!-dedi. Shyn óner ıesi segiz qyrly bir syrly keledi. Rahııa apaıdyń teatr , kıno aktrısasy, belgili ánshi ekeni kópke aıan. Al jazýshylyqpen aınalysyp júrgenin keıin bildim. Óz darynynyń órisin jan-jaqty keńeıtip tynymsyz izdene bilgen ónerpaz edi. Rahııa Qoıshybaeva ómirden erte ótti. Biraq qaldyrǵan izi aıdan anyq. Ony zerttegen ár ónerpaz halyqtyq murany mol tabady. Rahııa apaı óner men ómirdi birdeı shyńdaǵan adam. «Tulpardan iz qalady» deıdi halyq, onyń óneri óshpes órshildigimen qundy. Ol kisimen sahnada birge oınaǵanymdy men árkez maqtan tutamyn» dep edi Maqpýza Baızaqova.

Rahııa Qoıshybaevanyń teatr sahnasynda úlken rolderdi somdaı júrip Muhtar Áýezovtyń «Abaı» romany boıynsha jasalǵan pesasynda Zere roli jaıly Qazaqstannyń halyq ártisi Bıken Rımova óz kezinde bylaı degen:

Bıken: Rahııanyń bizdi tolǵandyrǵan kúrdeli eńbegi Muhtar Áýezovtiń «Abaı» romanyndaǵy Zere roli. Birinshi kóriniste jas shákirt Abaı Semeıden aýylǵa keledi. Saǵynyp kútken ájesi: «Jaman neme, maǵan buryn kelmeı ákeńe kettiń-aý, jaman neme?!» degeni. Rahııa jas Abaıǵa qadala qaraǵanynyń ózi nemeresiniń nemen kelgenin, qaı shamalap kelgenin barlap otyrǵandaı edi. Rahııa úlken júrekti el anasynyń rolin keremet somdady. Spektakldi kórip otyrǵan orys rejısseri Zavadskıı : «Rahııa shyn máninde daryn, adam janyn tebirentetin naǵyz dramalyq akter» dep joǵary baǵa bergen»...

Qazaqstannyń halyq ártisi Rahııa Qoıshybaeva Qazaqtyń Memlekettik Jambyl atyndaǵy fılarmonııasynda da qyzmet etip, jer-jerdi aralap óner kórsetti. Qaımaǵy buzylmaǵan halyq ánderin náshine keltire oryndap, án qanatynda samǵady.

Qazaq radıosynyń altyn qorynda halyqtyń «Aqbaıan», «Gúlderaı», «Aǵajan Látıpa», «Qurbymaı», «Kókemaı», «Maýsymjan», «Aǵaısha», «Aqqaıyń», «Maıra», «Ahaý arman», Syrdyń «Qaratorǵaıy», Sadyq Kárimbaevtyń «Jetisý», «Traktorshy qaryndas» jáne taǵy da basqa jıyrma shaqty áni saqtalǵan.

Rahııa Qoıshybaevaǵa Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romany boıynsha jasalǵan pesasynda Zere róli úshin 1952 jyly QazSR-iniń Memlekettik syılyǵy berildi. Ǵabıt Músirepovtyń "Qozy Kórpesh - Baıan sulý"-ynda Baıannyń anasy Kúnikeıdiń, Ǵ.Músirepovtyń «Aqan seri - Aqtoqty» tragedııasynda Aqtoqtynyń sheshesi Dámelini, Shahmet Husaıynov "Aldar Kósesinde" Meńsulýdy, Sábıt Muqanov tyń " Shoqan Ýálıhanov "pesasynda Zeınep cııaqty kúrdeli beınelerdi sahnaǵa shyǵardy. Klassıkalyq dramatýrgııadan N.V.Gogoldiń "Revızorynda" Anna Andreevnanyń, A.N. Ostrovskııdiń "Shyndyq jaqsy, al baqyt odan da artyq" jáne "Talanttylar men tabynýshylarynda" Mavra Tarasovna men Dolına Panteleevnanyń, J.B. Molerdiń "Skapenniń aılasy" men "Sarańynda" Zerbınetta men Frozınanyń, t.b. sahnalyq tulǵasyn jasady. 1940 jyldan kınoǵa tústi, "Raıhanda" Ana, " Abaı áninde" Zeınep, " Altyn múıizde" Jamal, " Mahabbat dastanynda " Kúnikeı, "Bizdiń súıikti dárigerde" mılıtsıoner áıel, "Eger bizdiń bárimiz de" Shaısheker rólderinde sheber oınady.

Ǵasyrlar qoınaýyna jetetin óshpes án murasyn qaldyryp úlgi bolǵan daryn ıesi Qazaqstannyń halyq ártisi, Qazaqstan Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Eńbek Qyzyl Tý ordeniniń ıegeri Rahııa Qoıshybaeva maıdaqońyr únimen óz zamanynyń bulbuly atanǵan aıaýly ánshi. Búgin biz kózden ketse de kóńilden ketpesin degen tilekpen eske ala otyryp Rahııa apamyzdyń ómirinen az ǵana maǵlumat berdik. Óner halyqtiki. Altyndaı tot baspaıtyn halyq óneri jalǵasyn taýyp órkendeı berse, Rahııa apamyzdyń izin basqan urpaqtary kóbeıe bermek.

Altyn Imanbaeva,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi