Hanbalyqqa syıǵa tartylǵan qazaqtyń segiz sáıgúligi
ASTANA. KAZINFORM – Qazaq-jońǵar, qazaq-orys jáne qazaq-manchjýr qarym-qatynastary jaıynda qytaı, manchjýr, mońǵol jáne shaǵataı tilderinde hattalyp, Qytaı muraǵattarynda saqtalǵan derekter ushan-teńiz. Árıne, derektanýshylardyń nazary resmı jylnamalyq derektermen, qoljazbalarmen, arhıvtik qujattarmen, hattarmen, qatynas qaǵazdarymen shektelip qalmaýǵa tıis. Qazaq ordasy men Mantsın ımperııasy arasyndaǵy kúrdeli, kópqyrly dıplomatııalyq baılanystan mol aqparat usyna alatyn óner týyndylaryn, mysaly kórkem kartına men mınıatıýralardy tarıhı zertteýde kádege jaratý máselesi de keıingi kezde ózekti bola túsken syńaıly. Búgingi áńgime saraı sýretshisi Djýzeppe Kastıloneniń qalamynan shyqqan «Qazaqtyń segiz sáıgúligi» kartınasy týraly bolmaq.
Djýzeppe Kastılone kim?
Qytaıda Lan Sının esimimen belgili Djýzeppe Kastılone – ıtalııan mıssıoneri hám Mantsın ımperııasynyń Kansı, ıÝnchjen jáne Tsıanlýn ımperatorlary úshin qyzmet etken saraı sýretshisi. Ol batystyq máner men qytaılyq dástúrdi úılestirýdiń úzdik úlgisin kórsetip, eldiń óner tarıhynda aıshyqty qoltańbasyn qaldyrǵan aıdarly keskindemeshilerdiń biri.
Kastılone 1688 jyldyń 19 shildesinde Mılanda dúnıege kelgen. Óndir shaǵynan ónerge ólerdeı ǵashyq bolǵan talapty bozbala jergilikti sheberlerden keskindeme jáne sáýlet dızaıny boıynsha tálim alady. 19 jasynda Iezýıtter ordenine qosylady. 1715 jyly Qytaıǵa sapar shegedi. Kóp ótpeı Kastılone Kansı ımperatordyń dárgeıinde bolyp, saraı sýretshisi retinde jumysqa turady. Alaıda Kastıloneniń osy kezeńdegi shyǵarmashylyq murasy bizdiń zamanymyzǵa jetpegen. Bir biletinimiz, ol Hanbalyq Beıjińde qytaı jáne manchjýr tilderin erkin ıgerip alady.
61 jyl el suraǵan Kansı 1722 jyly ómirden ótedi. Onyń ornyna otyrǵan ıÝnchjen ımperator sheteldik mıssıonerlerdi elden qýýǵa pármen beredi. Alaıda saraı qyzmetindegi Kastılone qýdalaýǵa ilinbeıdi, kerisinshe laýazymy ósip, mártebesi kóterile túsedi. Osy jyldary onyń qolynan «Baq-bereke», «Samyrsyn butaǵyndaǵy qyran», «Segiz sáıgúlik», «Júz sáıgúlik» t.b. kartınalar jaryq kóredi. Ol qoldanǵan eýropalyq kıaroskýro (jaryq pen kóleńkeniń úılesimi) ádisi maıly boıaý óneriniń ozyq úlgisin Mantsın saraıynda keń tanymaldyqqa ıe etedi. ıÝnchjen ımperator ıÝanmınıýan saıabaǵyn keńeıtýge tapsyrma bergende, ol jumystyń bas jospary men tıisti dızaınyn jasaýǵa qatysyp, baý-baqshanyń jobasyn daıyndaýǵa jaýapty bolady.
1735 jyly ıÝnchjen ólip, bılikke Tsıanlýn keledi. Aqynjandy, kórkem ónerge kóńili jaqyn Tsıanlýn ımperatordyń zamanynda Kastıloneniń dáýreni júredi. Únemi ımperatormen birge saıatqa, saparǵa shyǵyp, eleýli, saltanatty sharalardyń kýágeri bolady. Osy jyldary ol tarıhı mańyzy zor kóptegen kórkem kartınany ómirge ákeldi. Onyń ishinde eń tanymal týyndy, sóz joq, «Saltanatty saýyt kıgen Tsıanlýn ımperator». Sonymen qatar ol ıÝanmınıýan saıabaǵyndaǵy batystyq úıler kesheniniń sáýlettik jobasyn ázirleıdi, tipti ımperııalyq saıabaqtar men baý-baqshalardyń qurylysyn baqylaıtyn memlekettik mekemeni de basqarady.
Kastılone 1766 jyly 78 jasynda Hanbalyqta ómirden ozady, súıegi hrıstıandarǵa arnalǵan Jalan zıratyna jerlenedi.
Ol baı murasymen ǵana emes, Batys jáne Shyǵys mádenıetteriniń úzdik úlgisin úılestirýge umtylǵan shyǵarmashylyq mánerimen de tanymal. Onyń kartınalarynda eki órkenıettiń kórkemdik dástúri – batystyq ónerge tán shynaıylyq, kólemdilik, syzyqtar men kompozıtsııanyń ózara úılesimi jáne qytaılyq keskindemege tán dáldik, náziktik pen ishki yrǵaq qapysyz ushtasyp jatty, basqasha aıtqanda, ol qoltańbasy aıqyn ónerpaz. Alaıda synshylar onyń eńbekterinde sheberlikke kóbirek den qoıylǵanmen, kórkemdik-rýhanı izdeniske múlde mán berilmegenin aıtady, Sondyqtan bolar, onyń kartınalary Qytaıda da, Batysta da uly týyndylar qatarynda atalmaıdy. Biraq bul baılam onyń kórkem kartınalarynyń tarıhı qundylyǵyn joqqa shyǵara almaıdy, árıne.
Jońǵar memleketi joıylyp, Qazaq ordasy men Mantsın ımperııasy arasynda dıplomatııalyq baılanystar ornaı bastaǵan almaǵaıyp kezeńniń tarıhı sátteri saraı sýretshisi qyzmetin atqarǵan Kastıloneniń qyraǵy kózinen tys qalǵan joq. Onyń qylqalamynan týǵan «Qazaqtyń segiz sáıgúligi», «Dúrııaǵa syzylǵan sáıgúlikter» jáne «Tartýǵa jylqy aparǵan qazaqtar» kartınalary qazaq-manchjýr qarym-qatynastarynyń tarıhynan syr shertetin aqparattarǵa baılyǵymen kózge túsedi.
Qazaq arǵymaqtary
Qazaq ordasy men Mantsın ımperııasy arasyndaǵy resmı baılanystar 1757 jyldan bastalady. Sol jyly maýsymda Abylaı sultannyń elshileri Ámirsananyń izine túsken manchjýr-mońǵol áskerbasylarymen júzdesedi. Qazaq elshileri Tsın áskerbasylaryna jylqy tartý etedi hám manchjýrlerdi mámilege kelip, aradaǵy kıkiljińdi beıbit jolmen retteýge shaqyrady. Osy jyly Ábilpeıiz han, Qojabergen men Qara Baraq batyrlar jáne Eráli sultan da elshileri arqyly Ejenhan atanǵan Tsın ımperatoryna arǵymaq tartý etedi.
Manchjýr basqynshylyǵyna qarsy kúresip, aýyr jeńilisten keıin qazaq dalasyna qashqan jońǵar jaısańy Qazaqsarynyń sońyna túsken qýǵynshy áskerdiń qolbasshysy Fýdeniń Tashkentten Tsıanlýn ımperatorǵa jazǵan haty da qyzyq:
– Býrýt (qyrǵyz) arqyly batys qazaqqa (kishi júz) Qazaqsaryny izdeýge barǵan saparymyzda, býrýttardyń qytaı rýynan Qarabota bı danyshpan ıemiz – sizge bir jylqy tartý etti. Batys qazaqtyń hany Ábilpeıiz (anyǵynda Ábilpeıiz orta júzdiń sultany bolǵan) ben Tólebaı batyrlar (bul rette Tóle bı aıtylyp tur) danyshpan ıemiz – ózińizge úsh at, elshi Jolan (Tóle bıdiń balasy) bir at syıǵa tartty, sondaı-aq olar kezdesýimizdiń syılyǵy retinde qulyńyz maǵan da bir-birden at mingizdi. Men ózim ala kelgen molon (ajdaha órnegi bar barshyn) jáne torǵyn-torqamen qarymjy jasadym. Aıtylǵan jylqylar qolymyzda, biraq elshilermen birge jóneltýge múmkindik bolmaı, arnaıy adammen aıdataıyq dep otyrǵanda, Jyrǵyl batyr, Qulshy, Machańdar «Biz qazaqtarǵa barǵan áskerler arqyly kúmiske ekiden, úshten jylqy satyp alǵan edik, endi sonan árbirimiz ekiden minis at iriktep, danyshpan ıemizge syıǵa tartqandy jón kórdik, bizdiń atymyzdan jetkizersiz» dep habarlady. Qulyńyz men ózime kelgen jylqylardan, mańdaıǵa basar sáıgúlik bolmasa da (ımperııamyzǵa) jańadan qosylǵan aımaqtyń ónimi bolǵandyqtan, tórt qazaq jylqysy men eki qyrǵyz jylqysyn iriktep, áskerbasylar syıǵa tartqan jáne býrýttar men qazaqtar tartýǵa ákelgen qylquıryqtarmen birge tańdaýly jasaqpen (elge) aıdattym, - delingen hatta.
Osy derekten belgili bolǵandaı, Beıjińge attanǵan qazaq elshileriniń izin ala manchjýr qolbasshysy Fýde tartý men syıǵa kelgen on bes sáıgúliktiń on ekisin bólip alyp (qazaq jylqysy – 10, qyrǵyz jylqysy – 2), ımperatorǵa jóneltedi.
Qysqasy, 1758 jyldyń kúzine deıin qazaqtyń ıgi-jaqsylary – Abylaı sultan, Ábilpeıiz sultan, Eráli sultan, Tóle bı, Qoıgeldi batyr, Baraq batyr, Qojabergen batyr tartý etken segiz arǵymaq Mantsın ımperatory Tsıanlýnnyń quzyryna jetkiziledi. Ejelgi qytaı mıfologııasyndaǵy Táńir uly – ámirshi Mý-vannyń kıeli segiz sáıgúligin eske salatyn kezdeısoq sáıkestik, sirá, Tsıanlýn ımperatordyń qııalyna qanat bitirip, kóńilin sharyqtatyp jiberse kerek, Tsın ımperııasynyń tarıhtaǵy monarhııalyq áýletterdiń barlyǵynan ústem turatyn bıik mártebesi men el irgesin keńeıtýge qosqan ólsheýsiz úlesiniń aıǵaǵy retinde, Han jáne Tan dáýirinen beri Batys aımaqtyń jeltaban júırikteri men asyl tekti arǵymaqtary jaıly jyr bolyp aıtylyp kelgen áralýan ańyzdy oı eleginen ótkize kele, Tsıanlýn ımperator eski dástúrmen súıikti sáıgúlikterine manchjýr, mońǵol, tıbet, qytaı jáne shaǵataı tilderinde ádemi at qoıyp, Kastılonege qazaqtyń segiz arǵymaǵynyń beınesin salýǵa jarlyq beredi.
Qytaılyq derekkózder men derektanýshy-tarıhshy ǵalymdardyń irgeli zertteýlerine jáne shamamen 1795 jyly basylǵan «Bes tildi sózdikke» súıene otyryp, Qazaq ordasynan Mantsın saraıyna syıǵa tartylǵan segiz sáıgúlik týraly aqparatty kelesideı toptastyrýǵa bolady:
Tobylǵy tory, qytaısha: 沃窪骏, shaǵataısha: týlpar toruq. Bıiktigi 163 sm, uzyndyǵy 240 sm. 1757 jyly 18 shildede orta júzdiń sultany Ábilpeıiz Aıagóz jerinde syıǵa tartqan.
Kókbozat, qytaısha: 苍龙骥, shaǵataısha: shalboz kúlik. Bıiktigi 150 sm, uzyndyǵy 224sm. 1757 jyly 18 shildede orta júzdiń sultany Abylaı Aıagóz jerinde syıǵa tartqan.
Aqbaqaı, qytaısha: 歕玉骢, shaǵataısha: shyrǵa kúlik. Bıiktigi 154 sm, uzyndyǵy 237sm. 1757 jyly 19 tamyzda orta júzdiń Qojabergen batyry Aıagóz jerinde syıǵa tartqan.
Jırenala, qytaısha: 锦云騢, shaǵataısha: kúlbadam kúlik. Bıiktigi 150 sm, uzyndyǵy 230sm. 1757 jyly 19 tamyzda Qara Baraq batyr Aıagóz jerinde syıǵa tartqan.
Qara tulpar, qytaısha: 繍铁騧, shaǵataısha: qaramtyl kúlik. Bıiktigi 163 sm, uzyndyǵy 249sm. 1757-1758 jyldar aralyǵynda kishi júzdiń sultany Eráli Balqash kóliniń shyǵysynda syıǵa tartqan.
Aıtory, qytaısha: 明月题, shaǵataısha: mahlaly toruq. Bıiktigi 157 sm, uzyndyǵy 240sm. 1758 jyly 6 qyrkúıekte uly júzdiń Qoıgeldi batyry Tashkentte syıǵa tartqan.
Aqshaqar, qytaısha: 雪团花, shaǵataısha: aq qar kúlik. Bıiktigi 150 sm, uzyndyǵy 230sm. 1758 jyly 6 qyrkúıekte Ábilpeıiz sultan Tashkentte syıǵa tartqan.
Juldyz quba, qytaısha: 明月题, shaǵataısha: ıýlduzluq qalýn. Bıiktigi 157 sm, uzyndyǵy 234sm. 1758 jyly 6 qyrkúıekte Tóle bı Tashkentte syıǵa tartqan.
Baıyptap úńilgende, segiz sáıgúliktiń qytaı jáne shaǵataı tilderindegi ataýy (shamasy manchjýr jáne mońǵol tilderinde de solaı bolar) túsine baılanysty qoıylǵanyn jáne qytaısha esimderdiń ejelgi dástúrlermen sabaqtasyp jatqanyn (Mý-vannyń segiz sáıgúligi men Taıtszýn ımperatordyń alty tulparyn eske salady) birden baıqalady. Kóńil aýdaratyn taǵy bir jaıt, Tsıanlýn ımperator Kastılonege «Tartýǵa jylqy aparǵan qazaqtar» kartınasyn salýǵa ámir bergende, saraı aqyndaryna da «Ferǵana jylqysy» degen atpen óleń shyǵarýdy buıyrady. Shyndyǵynda, Tsın bıleýshisi qazaqtar syıǵa tartqan qylquıryqtardy ejelgi Ferǵana jylqysymen (Nıseı jylqysy, Aqalteke) teńestirgen. B.z.d 104 jyly Han eliniń Ýdı ımperatory Ortalyq Azııadaǵy Ferǵana memleketine myń dildá altyn men zerli tulpar músinin ustaǵan batyrlaryn jumsap, asyl tekti sáıgúlikter suratady, biraq Ferǵana bıleýshisi ımperatordyń qolqasynan bas tartady. Іzinshe Ý-dı ımperator áskerbasy Lı Gýanlıdi birneshe túmen aýyr qolmen Ferǵanany shabýǵa attandyrady. Alǵashqy joryq sátsiz aıaqtalady. B.z.d 102 jyly Lı Gýanlı 60 myń áskermen Ortalyq Azııaǵa ekinshi márte joryq tartady. Qytaı áskeriniń Ferǵana shaharyna shabýyly 40 kúnge sozylady, qala jurtyn sýdan taryqtyryp, shólden qatalatqan Lı Gýanlı aqyry satqyndardyń qolymen Ferǵana ámirshisiniń kózin joıyp, oljaǵa ondaǵan sáıgúlik alady. Zertteýshilerdiń pikirinshe, Tsıanlýn ımperator Qazaq ordasynyń óz sáıgúlikterin soǵyssyz syılaýy Ferǵana jylqysy úshin shańdy joryq, qandy qyrǵyn júrgizip, el qazynasyna qısapsyz shyǵyn ákelgen Ý-dı ımperatordyń dańqyn alasartyp kórsetetin aıtýly oqıǵa dep baǵalaǵan.
Ókinishke qaraı, Kastılone salǵan «Qazaqtyń segiz sáıgúligi» bizge jetpegen. Tıisti derekter saraı sýretshileriniń jumysy jaıly egjeı-tegjeıli muraǵattyq jazbalardan ǵana belgili. Qytaılyq zertteýshilerdiń pikirinshe, «Qazaqtyń segiz sáıgúligi» «Tartýǵa jylqy aparǵan qazaqtar» kartınasynan sál erterek, shamamen birer aı ilgeri syzylǵan. Túpnusqasy Parıjdegi Gıme Azııa óneriniń ulttyq mýzeıinde saqtalǵan sońǵy kartınanyń kóshirmesi Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq mýzeıinde tur. Reti kelip turǵanda aıta keteıik, belgili qytaılyq ǵalym Go Venchjýnnyń anyqtaýynsha, kartınada beınelengen qabyldaý sáti buǵan deıin aıtylyp júrgendeı Halýýn gol ózeniniń boıyndaǵy dalalyq rezıdentsııada (Bıshý Shanchjýan) emes, Panshan saraıynda (Tıantszın) nemese Nanıýan qoryǵynda (Beıjiń) ótken. Al ǵalymnyń «Kartınadaǵy úsh elshi – qazaqtyń úsh júziniń ókili» degen pikiri áli de naqtylaýdy, derektermen dáleldeýdi qajet etetin sekildi.
Azyn-aýlaq aıyrmashylyǵyna qaramastan, «Qazaqtyń segiz sáıgúliginiń» syńary sanalatyn «Dúrııaǵa syzylǵan sáıgúlikter» kartınasy bizdiń dáýirimizge basy bútin jetken, búginde Qytaıdyń Taıbeı qalasyndaǵy Gýgýn ulttyq mýzeıinde saqtaýly. Go Venchjýn manchjýr tilindegi muraǵattarǵa súıene otyryp, kartınadaǵy sáıgúlikter – qazaq elshilikteri syılyqqa aparǵan arǵymaqtar degen baılam jasaıdy.
Qoryta aıtqanda, Kastıloneniń qazaq sáıgúlikteri jaıly sabaqtas týyndylary – XVIII ǵasyrdyń orta shenindegi qazaq–manchjýr dıplomatııalyq qatynastarynyń kórkem kartınasy ispetti. Bul týyndylar tek estetıkalyq, kórkemdik turǵydan ǵana emes, óz kezeńindegi saıası baılanystar, syı-sııapat dástúri, etnomádenı kelbet týraly naqty derekter usynatyn biregeı tarıhı aıǵaq retinde de óte qundy. Jazba derekter men kórkem týyndylardy ushtastyra qarastyrý arqyly biz Mantsın ımperııasymen qalypty memleketaralyq qarym-qatynas ornata bilgen Qazaq ordasynyń halyqaralyq qatynastar júıesindegi mártebesin tereńirek túsinýge múmkindik alamyz.
Buǵan deıin Qazaq ordasy men Tsın ımperııasy arasyndaǵy elshilikter qyzmetine sheshekpen kúres saıasaty qalaı áser etkeni týraly jazǵan edik.
