Halyqtyń densaýlyǵynyń esebinen qalta toltyrýshylarǵa tyıym bola ma?
ASTANA. QazAqparat - Búginde nasybaıdy tabys kózine aınaldyrǵandar kóp. Onyń zııany týraly qansha aıtylyp, jazylyp júrse de qulaq asqan pendeni baıqamaısyń.
Al bolashaǵyn, jas urpaǵynyń densaýlyǵyn oılaǵan kórshi memleketterdiń tirligi múldem basqa. Mysaly, Túrkimenstan 2008 jyly-aq nasybaı atýǵa qatań tyıym salǵan. Reseı de nasybaıdy tutynýǵa, ony syrttan ákelýge, satýǵa qarsylyq bildirgen. Qyrǵyzstan da qarap otyrmaǵan syńaıly. Al bizdiń el she? Áıteýir esterine túsip ketkende nemese jumys jasap jatqan keıip tanytý úshin ǵana nasybaı satýǵa tyıym salǵansyp qoıady. Sodan bolar, naqty nátıje áli baıqalar emes.
Bazardaǵy saýdagerler kúnine nasybaıdan 6-7 myń teńge paıda túsiredi eken. Árıne, kimniń qansha paıda tapqanynda jumysymyz joq. Degenmen, bizdiń densaýlyǵymyzdyń esebinen qalta toltyryp otyrǵandarǵa qandaı da bir tosqaýyldyń qoıylýy kerek-aq.
Bulaı dabyl qaǵýymyzdyń jóni bar. Erterekte nasybaı atýdy tek qarttar ǵana ermek etken. Endi ol murty jańa tebindep kele jatqan bozbalalardyń da ermegine aınalypty. Tipti, qoǵamda «nasybaı atqan adam aýyrmaıdy» degen soraqy pikir de qalyptasqan.
Aq jeleńdi abzal jandar nasybaıdyń adam densaýlyǵyna zııandyǵyn, nasybaı atatyn adamdardyń alýan túrli aýrýǵa shaldyǵatynyn, aıyqpas dertke ushyrap, sońynda kóz jumatynyn aıtýdaı-aq aıtyp júr. Óıtkeni, sońǵy ýaqytta nasybaı atýdan aýyz qýysy men erinniń obyr aýrýyna shaldyǵý derekteri jıilep ketken. Bir tańdanarlyǵy, nasybaı atýshylar ózderi qoldanyp júrgen nasybaıdyń quramyna múlde nazar aýdarmaıdy. Eger kóz júgirtse, oǵan qaıta jolaı qoıýy ekitalaı edi. Mysaly, sarapshy mamandar satylymdaǵy nasybaıdyń quramyn teksergende odan temeki, ýly ák tas, janýarlardyń nájisteri men basqa da zııandy zattardyń moldyǵyn anyqtaǵan. Qyrǵyz dárigerleri zertteý júrgize kelip nasybaıdyń ishki sekretsııalyq bezderdi qabyndyryp, erlerdi belsizdikke uryndyratynyn ashyna aıtyp otyr.
Satýshy Álıma esimdi keıýananyń aıtýynsha, nasybaıǵa taýyqtyń sańǵyryǵyn, áktiń sýyn, qara aǵashtyń shaıyryn nemese kúsh berý úshin arshanyń kúlin qosatynyn, sońǵysyn tappaǵan jaǵdaıda ony túıeniń qıymen almastyratyn estigenin jasyrmaıdy. «Olaı bolsa mundaı zalaldy dúnıeni nege saýdalaısyz?» degen saýalǵa satýshynyń jaýaby bolmady.
Adam janynyń arashasysy atanǵandar nasybaı atý qan qysymyn kóterip, uıqyny qashyrady degendi aıtady. Sonymen qatar nasybaıdy únemi paıdalanýdan adamnyń jasy qysqarady, aýyz qýysy, as qorytý júıesi qaterli isikke ushyraıdy. Adamnyń ómir súrýge, eńbek etýge, otbasyn asyraýǵa degen ynta-yqylasy kemıdi. Áıelder nasybaı atsa, ishtegi balanyń densaýlyǵyna zııany tıedi, tynys alý joldary qabynady.
Respýblıkalyq psıhıatrııa, psıhoterapııa jáne narkologııa ǵylymı-tájirıbelik ortalyǵynyń bólim meńgerýshisi Baqytjan Nurálıev Qazaqstanda memlekettik organdardyń qadaǵalaýynan tys qalǵan jáne halyqarlyq aýrýlar klassıfıkatsııasyna jatpaıtyn, óte kúshti psıhıkalyq áser beretin, ıiskeýge, shaınaýǵa arnalǵan túrli qospalardyń paıda bolǵanyn, olar bas mıyn semdirip, es aýystyratyn qasıetterge ıe ekendigin jáne mundaı qaýipti zattardyń qara bazarda emin-erkin satylyp jatqanyn ashyna aıtty. Al Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi Murat Qaıbarov: «Qazirgi kezde jyl saıyn elimizde 800 adam aýyz qýysy obyrymen tirkeýge alynady. Temekini tastaý úshin nasybaı atý tyǵyryqtan shyǵatyn jol emes. Onyń da quramynda túrli ýly kantserogender bar. Onyń zııany temekiden kóp bolmasa, kem túspeıdi. Temeki shegý ókpe ragin qozdyrsa, nasybaıdy qoldaný uıqy beziniń obyryna ákep soqtyrady», - deıdi ashynyp.
Endeshe, aǵzaǵa osynshama zııan ákeletin nasybaıdy saýdalaýǵa tyıym salatyn kez jetti. Onymen kúres sóz júzinde qalmaýy kerek. Eldegi qaterli dertterdiń aldyn alǵymyz kelse nasybaı óndirýshilerge de, satýshylarǵa da, paıdalanýshylarǵa da tosqaýyl qoıýdy keıinge qaldyrýǵa bolmaıdy.
