Halyq murasynyń janashyry, kompozıtor Ahmet Jubanovtyń týǵanyna 110 jyl

Otyzynshy jyldary halyq kompozıtorlarynyń eńbekterin erinbeı izdestirip, elimizdiń shalǵaı jerlerine baryp, shashylyp jatqan asyl qazynamyzdy  jınaqtap, halyqtyń  murasyna aınaldyrǵan Ahmet Qýanulynyń eńbegi ushan-teńiz.

Kóne mýzykalyq shyǵarmalardy júıeleý arqyly Qazaq operasynyń áýenine arqaý etip, klassıkalyq ónerimizdiń órkendeýine ólsheýsiz úles qosa bilgen de   Ahań edi.

Jalpy Jubanovtar áýleti daryn qonǵan, tektilik qasıeti bar urpaq. Olaı deıtinimiz,  Qudaıbergen til bilimi salasyn zerttegen professor, Ahmet óner salasyndaǵy birinshi akademık. Al Ahmettiń qyzy Ǵazıza Jubanova qazaq áıelderiniń ishinen shyqqan birinshi kásibı kompozıtor, Aqańnyń jıeni  Alan Bóribaev daryndy dırıjer. Basqa san-salany meńgergen mamandar da jetkilikti.

Ahmet Jubanov Aqtóbe oblysy Temir aýdany Qosýaqtam shatqalynda týǵan desedi. Shuraıly jeri, taý-tasy, ózeni bar tabıǵat aıasynda dúnıege kelip, qazaqtyń kúı ónerine  qushtar bolyp ósken ol bilim qýyp 1929 jyly Glınka atyndaǵy mýzyka tehnıkýmynda A.A.Etıgonnyń skrıpka klasynda, keıin Lenıngrad konservatorııasynda F.Nımannyń  goboı klasy boıynsha bilimin jalǵastyrdy.

1932 jyly Lenıngradtaǵy Akter sheberligi mektebiniń aspırantýrasyna túsedi.

Ahmet Qýanuly óner ordasynda júrip  qaladaǵy fılarmonııalyq kontsertter, opera jáne balet teatrynyń spektaklderi, mýzykanttardyń kontsertterin kórip, oı-órisin tolyqtyrdy. Jas jigit arasynda Aqtóbe jerin aralap halyqtyń án-kúılerin jınaıdy. Sol saparynda óner zertteýshisi   Aleksandr Zataevıchpen tanysady.

1933 jyly Qazaq SSSR halyq aǵartý komıssary Ahmet Jubanovty ádeıi shaqyryp, respýblıkadaǵy  alǵashqy mýzyka-drama    tehnıkýmynyń jumysyn basqarýǵa shaqyrady.

Ahmet Jubanov sol kezde halyq mýzykasyn jınaqtaý jónindegi ǵylymı-zertteý kabınetin  quryp, alǵashqy eńbegin bastaıdy.

1934 jyly el arasynan  jınaǵan kúılerin halyqqa nasıhattaý maqsatymen saýaty joq kúıshilerden on bir adamnan turatyn orkestr quryp, kontsert uıymdastyrady. Sol kezde  Qurmanǵazynyń   «Saryarqa», «Balbyraýyn» kúıleriniń unaǵany sonsha, qazaqtyń ulttyń orkestrin  qurýǵa joǵarydan qaýly  túsedi. Orkestrdiń  kórkemdik jaǵyn basqaryp, dırıjerlik etý Ahmet Jubanovqa tapsyrylady. Dırıjer retinde oryndalatyn kúılerdiń notalaryn qaǵazǵa túsiredi. Osyǵan baılanysty  1936 jyly Ahmet Jubanovtyń «Mýzyka álippesi» atty kitapshasy jaryq kóredi. Bul saýaty joq kúıshilerge taptyrmaıtyn qural edi.  Sondaı-aq qazaq ult aspaptaryn jetildirý de Ahańnyń mindeti edi.

1936 jyly alǵash Máskeýde ótken  Qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigine, keıin 1949 jyly ótken ekinshi onkúndikte de Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptar orkestri úlken abyroıǵa ıe bolady.

1938 jyldan bastap  Ahmet Jubanov kompozıtorlyq jumyspen aınalysa bastaıdy, Jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń «Qozy-Kórpesh - Baıan sulý» dramasyna, Muhtar Áýezovtiń «Abaı» spektakline, «Amangeldi» kınofılmine mýzyka jazdy. Kameralyq shyǵarmalardyń ishinde «Qazaqtyń jeti bıi», «Tájiktiń  on bıi» sııaqty fortepıanoǵa arnalǵan, «Arııa», «Kóktem», «Jezkıik», «Romans» sııaqty qobyzǵa arnalǵan shyǵarmalarynyń  qazaq ónerinde alatyn orny erekshe.

Ahmet Jubanov etnograf retinde de kóp eńbek sińirdi. Oǵan dálel 1936 jyly  «Halyq kompozıtorlary. Qurmanǵazy», 1942 jyly «Qazaqtyń halyq kompozıtorlarynyń ómiri men tvorchestvosy»      atty kitaptaryn jazdy. 1945 jyly Latıf Hamıdımen birigip, «Abaı» operasynda Abaıdyń óshpes beınesin somdady. Latıf Hamıdımen birigip ekinshi týyndysy  «Tólegen Toqtarov» operasyn jazdy. Aıaqtalmaı qalǵan «Qurmanǵazy» operasyn aıaýly qyzy, Qazaqstannyń halyq ártisi, belgili kompozıtor Ǵazıza Jubanova aıaqtaǵan  eken.

Ahmet Jubanovtyń «Qarlyǵash», «Aq kógershin», «Umytpa», «Besik jyry» ánderi óz kezinde tyńdaýshysynyń ádil baǵasyn alǵan shyǵarmalar.

1945-1951 jyldary Qazaqstandaǵy joǵarǵy  mýzyka oqý orny Almaty memlekettik konservatorııasyn  ashyp, oqý ornynyń uıymdastyrý isin bir júıege keltirgen, alǵash halyq aspaptary fakýltetiniń meńgerýshisi, keıin dırektory bolyp qyzmet atqarǵan Ahmet Qýanuly týǵan halqynyń ónerin damytyp,  janashyrlyqpen qaraǵan óner qaıratkeri.

Ahmet Qýanuly Ǵylym akademııasynyń óner sektory, Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń mýzyka bóliminde eńbek ete júrip, óner ıeleri jaıly kóptegen tyń zertteýlerin qorǵap, akademık dárejesine jetti. Ásirese dala kúıshileri, halyq kompozıtorlary Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Seıtek, Táttimbet, Qazanǵap týraly ǵylymı-zertteý eńbekteri  qazaq mýzykasynyń tarıhyna qosqan ólsheýsiz baǵaly shyǵarmalar. Qazirgi mýzyka zertteýshileri Ahmet Jubanov zertteýlerine súıene otyryp eńbekterin jazýda.

1968 jyly «Zamana bulbuly» atty kitaby úshin Ahmet Jubanov Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy syılyǵyna ıe boldy.

Akademık Ahmet Jubanovtyń «Mýzykadaǵy alǵashqy adym» atty kitapshasy 1962  jyly   myń dana  bolyp shyqsa, sol kitap mereıtoı qarsańynda qaıta jaryq kórdi. Sonymen qatar «Tájik bıleri»   fortepıanoǵa arnalǵan shyǵarmasy jáne «Ǵasyrlar pernesiniń jyrshysy» degen ǵylymı-zertteý jınaqtary jaryq kórdi.

Ahmet Jubanov mýzyka taqyrybyna úsh júzge jýyq maqala, zertteýler men ocherkter jazyp, kásibı mýzykatanýshy retinde halyq kompozıtorlarynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn, jalpy qazaq mýzykasynyń tarıhyn júıege keltirdi.

Qazaq ónerine ózindik úles qosyp, ónerimiz ben mádenıetimizdiń órkendeýine kúsh-jiger  jumsaǵan halqymyzdyń birtýar daryndy uly - Ahmet Qýanuly Jubanovtyń ónegeli de ómirsheń eńbegi ǵasyrlar qoınaýynda úlken qazyna bolyp saqtalatyn baǵa jetpes qundy dúnıe.

Tatar halqynyń kompozıtory Nazıb Jıganov kezinde bylaı degen eken: «Eger ár kompozıtor Ahmet Jubanov tárizdi óz halqyn súıse, onda ol ár ulttyń mádenıetiniń damýyna qosqan úlesi bolar edi.

Ǵalymnyń  aqyl-oıy men qarapaıymdylyǵynan dala gúliniń, jupar ıisti qymyzdyń ıisi ańqyp turatyn. Ol óziniń adamı qasıetimen jan-jaǵyna shapaǵat nuryn tóge bilgen óner ıesi. Onyń tabıǵatynda ejelgi qazaq halqynyń salt-dástúri saqtalǵan, ol týǵan halqy úshin aıanbaı eńbek etti».

Shyndyǵynda da daryndy kompozıtor, ǵulama ustaz ári iri qoǵam qaıratkeri Ahmet Jubanovtyń bar bolmysy Jıganovtyń birer aýyz sózine syıyp turǵandaı.

Budan 10 jyl buryn Ahmet Jubanovtyń  Sank-Peterborda saqtalǵan óz oryndaýyndaǵy kúıleri men fonografqa jazylyp alynǵan  halyq ónerpazdarynyń oryndaýyndaǵy  án-kúılerdiń dybys jazbalary tabyldy. Ahmet Jubanovtyń óz oryndaýyndaǵy «Aqsaq qulan-Joshyhan», «Aqjeleń», «Ótti dúnıe», «Tepeńkók», «Noǵaıly», «Qaratós», «Qarabas», «Keńes» «Shtat» sııaqty kúılerin  radıo qyzmetkeri Bazaráli Múpteke men óner zertteýshisi Jarqyn Shákárim jazyp ákeldi. Ertede  jazylǵanmen onyń jaqsy saqtalǵany qaıran qaldyrdy.

Óner ómirsheńdigi kompozıtordyń ár shyǵarmasynan baıqalady.

Qazaq radıosynyń «Altyn qorynda» kompozıtor Beıbit Oralulynyń kompozıtor Ahmet Jubanovtyń  týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı arnaıy  «Halyq kompozıtory Qurmanǵazy»  degen atpen shyqqan suhbat-kontsertiniń úntaspasy bar. Onda Ahań Qurmanǵazynyń ár kúıiniń tarıhyn aıta otyryp, kúılerin oınaıdy. Sonymen qatar ekinshi úntaspada kompozıtordyń áńgimesi orys tiline aýdarylyp, V.Manıhın degen dıktor oryssha oqıdy. Bul taspa negizinen kúıtabaqtan kóshirip alynǵan. Bul suhbat-kontsertti tyńdap otyrǵanda Ahmet Qýanulynyń ózi áńgimelegen biz bilmeıtin  birtalaı maǵlumattarmen tanys bolamyz. Naǵyz óner ıesiniń óz daýysyn tyńdap «shirkin, ónertanýshylardyń bári osy kisideı  bolsaıshy! Ne degen ónersúıgish, janashyr jan» dep tańǵalasyń.

Ulttyq ónerimizdiń janashyry, belgili kompozıtor Ahmet Jubanov ólsheýsiz eńbeginiń arqasynda Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandy. Sondaı-aq birneshe ordendermen marapattaldy.

Almaty qalasynyń kóshesine, Respýblıkalyq mýzykalyq mektep-ınternatqa Jubanov esimi berildi. Aqtóbedegi mýzyka kolledjine, qala kóshesine kompozıtordyń esimi berilip, Almatydaǵy ózi turǵan úıdiń qabyrǵasyna  eskertkish taqta ornatyldy.

2006 jyly Aqtóbe qalasynda Ahmet Jubanovtyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı Ǵazıza  Jubanova atyndaǵy  oblystyq fılarmonııanyń ǵımaratynyń aldynda kompozıtorǵa arnap úlken eskertkish ornatyldy. Qoladan jasalǵan eskertkishti granıt plıtkasymen qaptalǵan tuǵyrǵa ornatty.

Bıylǵy  jyldyń 22 sáýirinde Aqtóbedegi oblystyq mádenıet basqarmasynyń uıymdastyrýymen «Jubanov kóktemi» festıvali oıdaǵydaı ótti. Bul festıval jyl saıyn kóktemde ótip turady. Іs-sharaǵa respýblıkamyzdyń ár oblysynan ult aspaptar orkestri qatysyp, Aqtóbe aspanyn án-jyrǵa, kúmbirlegen kúıge bóledi. TMD elderinen 14 ujym óner kórsetti.

Qazaq halqyna ortaq óner ıesiniń bıylǵy mereıtoıy da bastalyp ketkeli kóp boldy. Ótkenimizdi keleshekke kıe etý urpaǵymyzdyń basty mindeti. Osy úrdis jalǵasa berse eken degim keledi.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

QR Mádenıet qaıratkeri,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty,

Altyn Imanbaeva