Halyq murasy - barlyq ónerdiń bastaýy - kompozıtor Jolaman Tursynbaev

Jolaman Qaımenuly 1974 jyly Almaty konservatorııasyn, 1978 jyly aspırantýrany bitirip, professor Anatolıı Bychkovtyń jetekshiligimen alǵan taqyrybyn oıdaǵydaı qorǵap shyqty.

1974-1976 jyldary Qazaq radıosynda aǵa redaktor, 1978-80 jyldary «Jalyn» baspasynda mýzyka salasynan aǵa redaktor, 1981 jyldan «Óner» baspasynda mýzyka jaǵynan Bas redaktordyń orynbasary, odan keıin Qazaq teleradıosynyń mýzyka redaktsııalarynyń Bas redaktory qyzmetterin atqardy. Sońǵy jyldary Mádenıet mınıstrliginde repertýarlyq kollegııasynyń Bas redaktory qyzmetin atqardy. Eńbek demalysyna shyqqannan soń Astanadaǵy Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynda mýzyka redaktory bolyp qyzmet etedi.

Ol «Kúı-sımfonııa», «Alt pen elektrli organǵa arnalǵan kontsert», «Baıqońyr baspaldaqtary» oratorııasy, «Jaılaýda» atty balalar kantatasy shyǵarmalarymen qosa Abaıdyń «Qarańǵy túnde taý qalǵyp», «Jelsiz túnde jaryq aı» ánderin qos daýysta kameralyq orkestrge jáne skrıpkaǵa arnap óńdedi. Sondaı-aq kompozıtordyń elýden astam lırıkalyq ánderi Qazaq radıosynyń «Altyn qorynan» berik oryn alǵan ári áýe tolqynynan úzbeı nasıhattalyp keledi.

Kompozıtor Jolaman Tursynbaevtyyń ánderiniń ishinde shoqtyǵy bıigi Maqsutjan Áýbákirovtiń óleńine jazylǵan «Qyz qaraǵaı» áni. Bul án aqyn men kompozıtordyń halyq jazýshysy Ǵabıt Músirepovpen Qyzyljardaǵy Jambyl aýdanyna qarasty «Eltinjalda» birge bolǵan kezinde jazylǵan desedi. «Aýlynda bar aǵanyń qyz qaraǵaı» dep bastalatyn án Ǵabeńniń aýylynyń tabıǵatynyń sulýlyǵyn sýretteı bilgen sátti týyndy.

Ár jetkinshek es bile alysqa kóz tastap, arman qushaǵyna beriledi. Alynbaǵan asýlardy meńgersem dep alǵa umtylady. Bolashaq kompozıtordyń Almatyǵa kelgendegi maqsaty asqaq, talaby taýdaı edi.

Men Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtaý maqsatynda kompozıtordan suhbat alǵan edim. Endi ekeýara bolǵan áńgimege nazar aýdaraıyq:

Altyn: Jolaman Qaımenuly, óner jolyna túsýdi ańsap kelgende jolyńyz bolyp konservatorııaǵa birden tústińiz. Kimderge qarap boı túzedińiz?

Jolaman: Bir ǵana aıtatyn másele, bizdiń ósken kezimiz bir jaqsy ýaqyt edi. Nege deseńiz, ol kezde ókimettiń talaby «oqy, oqy jáne oqy» dep tegin oqýǵa shaqyratyn. Osyǵan baılanysty shama-sharqymyz kelgenshe oqydyq. Sol sebepti sonaý Soltústik Qazaqstan oblysynan mýzykalyq bilimimiz bolmasa da arman qýyp keldik. Qolymyzda bar bolǵany kishkene chemodanymyz ǵana bolatyn. Kóńilimiz telegeı-teńiz, arman qanatynda alyp-ushyp júrýshi edik. Óner jolyna baýlyǵan Almaty konservatorııasy bolatyn.

Biz ulaǵatty ustaz, belgili kompozıtorlar Ǵazıza Jubanova, Sydyq Muhamedjanov, Kenjebek Kúmisbekov pen Nurǵısa Tilendıev syndy qazaq óneriniń maıtalmandaryna qarap oı túzedik, boı túzedik.

Mysaly, Kenjebek Kúmisbekovty alsaq jatsa da, tursa da elim, jerim dep eńiregen jan edi, sol sebepti onyń jazǵan shyǵarmalary tyńdaýshyny otansúıgishtikke tárbıeleıtin qundylyǵymen erekshe.

Altyn: Ustazyńyz Kenjebek Kúmisbekovtyń patrıottyq taqyrypqa kóbirek barýy sizge oı saldy. Siz janyńyzǵa jaqyn taqyryp taptyńyz. Mine, kóp jyl boıy osy taqyrypqa batyl qalam siltep kelesiz. «Otan-ana» demekshi, óz eli men jerin súıýge jas urpaqtarymyzdy baýlýǵa birden bir kómek bolatyn ánderińiz jaıly bile otyrsaq:

Jolaman: Shámshi Qaldaıaqov, Áblahat Espaev, Eskendir Hasanǵalıev, Keńes Dúısekeevtiń ánderi ýaqyt ozǵanmen mańyzyn esh joǵaltpaıdy. Bir jaǵy talap bolsa, ekinshi jaǵynan qajyrly eńbekpen kelgen sátti týyndylar.

Elimiz egemendik alǵan kezde biz óz Otanymyzdy óner arqyly, ádebıet arqyly dáripteýimiz kerek, men soǵan kóbirek kóńil bólemin. Ánderim men sımfonııalyq shyǵarmalarymnyń taqyryby - Otanǵa degen sheksiz súıisshilikten bastaý alady.

Altyn: Kókshe elin ásem ánimen tánti etken Birjan Saldyń halqyna qaldyrǵan baı murasy jaıly jýyrda fılm de túsirildi. Kompozıtor Birjan shyǵarmashylyǵy jaıly ne der eken?

Jolaman: Birjan saldyń týǵanyna 175 jyl tolýyna oraı alty shyǵarmasyn orkestrge túsirdim. Onyń ishinde «Jonyp aldy», «Jalǵyz arsha», «Jaımashýaq», «Býryltaı» «Temirtas», «Ǵashyǵym» ánderi óz boıaýynda qalypqa tústi. Birjan sal ánderi kúrdeliligi jaǵynan klassıkalyq týyndylar qatarynda deý oryndy.

Altyn: Alysta júrgen ár azamat týǵan jerin saǵynatyny sózsiz. Sizdiń ánderińizdiń kóbi týǵan jer taqyrybyna arnalady. Qyzyljar eliniń qadir-qasıetin ashar tamasha án - «Esil boıy Qyzyljar», «|Saryarqa saıran jerim-aı», «Týǵan jer» ánderi. Bul ánder sizdiń sonaý bala kúnderdi ańsatatyn tárizdi. Týǵan jer, ósken el jaıly jazý sizdiń kredońyz bolar?

Jolaman: Iá, ár perzent týǵan eli men jerin súıe bilý kerek. Ár urpaq otanshyl bolyp ósse, elimizdiń irgesi berik bolatyny sózsiz. Men de ótken kúndi ańsap, aıaýly anam men ardaqty ákemdi, aýyl adamdaryn saǵynamyn. Jýyrda anamnyń basyna eskertkish ornatyp, aýyl aqsaqaldaryna as berip qaıttym. Aýyldy saǵynyp ketkende júrek tolqıdy, sezim yrǵaqtary notaǵa túsedi. Ár óner ıesi óz eliniń jyrshysy emes pe?! Meniń budan basqa da keń baıtaq qazaq jerindegi kóptegen eldimekenge, qalalarǵa arnap jazǵan ánderim jetip artylady.

Altyn: Siz óz shyǵarmashylyǵyńyzdyń bastaýyn halyq ónerinen alasyz. Óıtkeni, qaı ónerdiń de bastaýy - halyq murasy emes pe? Osy baǵa jetpes muraǵa alǵash qamqor bolǵan kimderdiń esimin atar edińiz?

Jolaman: 60-jyldary belgili kompozıtor Ahmet Jubanov on myń án men bes myń kúıdiń kartotekasyn jasap ketken. Ol kisiniń salyp ketken sara jolymen halyq murasy damyp, nasıhattalyp keledi. Halyq mýzykasy zertteýdi qajet etetin bizdiń ólsheýsiz baılyǵymyz degim keledi.

Qazaq desek, bizdiń qulaǵymyzǵa halyq ánderi men kúıleri keledi.

On toǵyzynshy ǵasyrda ónerdi óz qalpyna keltirip ketken ataqty halyq kompozıtorlary Aqan seri, Segiz seri, Birjan sal, Muhıt, Qurmanǵazy syndy óner ıeleriniń sońǵy tuıaǵy Kenen, kúıshilik ónerdiń qaıtalanbas tulǵasy Súgir deýge bolady.

Altyn: Sizdiń «Kóktem qashan keledi» ánińizdi alǵash Jumat Mahambetov oryndasa, «Bulaq basynda» áni Zeınep Qoıshybaevanyń oryndaýynda Qazaq radıosynyń altyn qoryna jazyldy. Bul ánder áli kúnge deıin áýe tolqynynan nasıhattalyp keledi. Tyńdaýshynyń ánnen alatyn áseri jaıly óz oıyńyz?

Jolaman: Úkimet jan-jaqty qoldap turǵan kezde án joq dep aýzymyzdy qý shóppen súrtetinbiz. Bul - árqashan aózektiligin joǵaltpaǵan taqyryp. Nege deseńiz, halyqqa eń jaqyn taqyryp- án taqyryby. Jalpy sanaly da, sanaýly án halyqtyń jadynda qalady.

Altyn: Ár óner ıesi aldyna jospar qoıyp, shyǵarmashylyǵyn shyńdaıdy. Sizdiń jańa týyndyǵa degen ishki daıyndyǵyńyz qalaı?

Jolaman: «Araıly Astana» degen mıýzıkl jazyp bitirdim, lıberettosyn Shahımardan Qusaıynov jazdy. Aýdarǵan Shómishbaı Sarıev. Bul aýyz toltyryp aıtatyn dúnıe deýge bolady.

Sodan keıin Maǵjannyń «Batyr Baıanyna» opera jazyp jatyrmyn. Aýyr taqyryp, nege deseńiz, bul halyqtyq poema. Allataǵala ýaqyt berse qaıtkende úlgerýim kerek.

Altyn: Siz byltyrǵy jyldyń mamyr aıynda Astanamyzdaǵy Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynda «Araıly Astana» atty shyǵarmashylyq keshińizdi oıdaǵydaı ótkizdińiz. Keshtiń maqsaty qandaı edi?

Jolaman: Bul shyǵarmashylyq keshtiń negizgi maqsaty - kóp jyldan beri jınaqtalǵan shyǵarmalarymdy kórermenge usyný, tyń dúnıelerimniń tusaýyn kesý edi.

Altyn: Sizdiń keshińizge kimder qatysty, baǵdarlamada qandaı shyǵarmalar oryndaldy?

Jolaman: Keshte Aıtqalı Jaıymovtyń dırıjerlyq etýimen Astana fılarmonııasynyń halyq aspaptar orkestri, Aleksandr Abylaevtyń dırıjerlyq etýimen Astana ákimshiliginiń estradalyq-sımfonııalyq orkestri, Abzal Muhıtdenovtyń dırıjerlyq etýimen opera teatrynyń sımfonııalyq orkestri men Erjan Dáýitovtyń basqarýymen hor ujymy, sondaı-aq Gúlmıra Quttybadamovanyń jetekshiligimen Qazaq Ulttyq ýnıversıttetiniń balalar hory shyǵarmalarymdy oryndady. Maǵjan Jumabaevtyń «Sen sulý» atty óleńine buryn Shámshi Qaldaıaqov án shyǵarǵan bolsa, osy joly meniń jańa ánim shyrqaldy. Osy ándi jáne Jambyl babamyzdyń sózine jazylǵan «Birligiń bolsyn aǵaıyn» kantatasyn daryndy opera ánshileriniń biri - Azamat Jyltyrkózov oryndady. Sondaı-aq jańa jazylǵan «Araıly Astana» mıýzıklynyń leıtmotıvyn dombyramen ánshi Aıtbek Nyǵyzbaev oryndasa, «Astana qurylysshy jastarynyń ánin» jáne «Amannyń arııasyn» Beıimbet Tańaryqov tamasha shyrqady.

«Qyz qaraǵaı» jáne «Qyz uzatý» ánderin Ǵalııa Baıǵazınova, «Án qalasy-Kókshetaý» jáne «Ulbıkeniń sońǵy áni» ánderin Tatıana Vıtsınskaıa, «Batyr baba Baýyrjan», «Elimniń sen de ajary» ánderin Janat Shybyqbaev, «Saryarqa saıran jerim-aı» ánin Qarlyǵash Abbasova, «Tarazym» ánin Tahmına Áshimbekova, «Qulynym» ánin koreı ánshisi Mýn Gon Dıa, «Qalalar sol bir jadymda» ánin Serik Qabaqov oryndap kórermenniń rýhyn bir kóterip tastady.

Altyn: Sońǵy kezde qaı taqyrypqa qalam siltep júrsiz?

Jolaman: Bıylǵy Abylaıdyń týǵanyna 300 jyl tolýyna oraı «Abylaıdyń uly isi» atty kantatamdy bitirdim. Sonymen qatar jylma-jyl Qyzyljar qalasynda ótetin «Maǵjan kóktemi» festıvaline ádilqazy retinde qatysyp júrmin.

Altyn: Áńgimeńizge rahmet! Sizdiń búgingi aıtqan tamasha oılaryńyzdan oqyrman qaýym jaqsy maǵlumat alady degen úmittemin. Sizge shyǵarmashylyq shabyt tileımin!

Túıin. Júrek tebirenter ásem ánder men klassıkalyq shyǵarmalardyń avtory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Jolaman Tursynbaev áńgime barysynda barysynda ulttyq bolmysymyzdyń keleshegine alańdap, arǵy-bergiden syr shertti. Árqashan halqym dep eren eńbektiń úlgisin kórsetken osy zamannyń sal-serisi, daryndy kompozıtor Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» dastanyna shyǵarma jazsa, bıylǵy jyly «Abylaıdyń uly isi» atty kúrdeli kantatasymen qazaq ónerine tyń dúnıe qosyp otyr.

Ekiniń birine baq bolyp qona bermeıtin qasıetti kásibı deńgeıge kóterip, týǵan jer aspanyn ánge bólegen Jolaman Tursynbaev óner degen qudiretti qasterleı bilgen bilikti maman, óz isiniń maıtalmany.

Altyn Imanbaeva,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
QR mádenıet qaıratkeri,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty,
Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi