Halqynyń saǵynyshyna aınalǵan Nurǵısa Tilendıev toqsanǵa tolar edi...

Jyr alyby Jambyl men Súıinbaıdyń elinde Qulanaıaq Qulmambet, Baqtybaı, Jorǵa Úmbetáli aqyndardyń, án men jyrdyń jelmaıasy atanǵan Kenen men Dáýren saldyń, Qalqanyń án-jyrlary jıi aıtylatyn.

Bolashaq óner ıesi shashasyna shań jýytpaıtyn júırik dúbirine qulaq túrip, tabıǵat sulýlyǵyna tamsana ósti.

Jambyl atasy bala kezinen aldyna alyp tartqan kúıin, jeti jasynan salǵan ánin tyńdaǵan Nurǵısa halyqtyń án-jyryn, qıssa-dastanyn, sheshendik sózderin zerdesine toqyp ósti.

Jastaıynan «Ótegen batyr», «Suranshy-Saýryq» sekildi erlik kúıin jyrlaǵan erke uldyń talabyna jurttyń kózi erte túsip, kelesheginen úlken úmit kútetin.

Nurǵısa dúnıege kelerde ákesi qyz balany kútken eken. El jaılaýǵa kóshkende tańsáride dúnıege kelgen nárestege tań nuryndaı shýaqty bolsyn dep Nurǵısa qoısa kerek. Ózinen úlken Baımolda, Haımolda aǵalary, Іshtaı degen ápkesi bolypty. Іshtaı uzatylyp ketken soń ata-anasy qyz balany ańsaıdy eken.

«Óner de qurǵaq jerge bitpeıdi» degendeı, Nurǵısanyń úlken atasy Atabaı úlken molda, Túktibaı atasy óner qonǵan qasıetti qobyzshy, Jambyl atasy jyr alyby atanǵan tókpe aqyn bolsa, naǵashy atasy halyq kompozıtory Kenen Ázirbaev edi.

Qanmen kelgen qasıetti óner Nurǵısaǵa baq bolyp qondy.

1930 jyly Tilendi Qarakestekten Almatyǵa kóship kelgende Nurǵısa bes jasta bolatyn. Ákesi balanyń ónerge beıimdiligin baıqap, qoldan dombyra jasap bergen soń ol áke kúılerin birtindep úırene bastaıdy. Ákesi dombyrany pyshaqpen tartatyn, sol kisige elikteımin dep Nurǵısa shekti áldeneshe úzip alǵany bar. Nuraǵań bala kezden este qalǵan áńgimeni jıi aıtyp otyratyn:

- 1934 jyly Qazaq eliniń ónerpazdarynyń basyn qosqan úlken slet boldy. Sonda Jambyldan bastap búkil óner qaıratkerleri, ánshi-kúıshiler, barlyǵy Pýshkın kóshesi, 45-inshi úıde boldy. Kóbisi bizdiń úıge jınaldy. Іshinde Shashýbaı, Isa, Nartaı, Úmbetáli, Jambyl, Kenen atam bar. Ákem ol kisilermen tanystyrdy. Sonda Oraz Jandosovty birinshi kórýim. Meni ol kezde segiz jastamyn, mýzyka mektebinde oqımyn. Osy kúnge deıin sol bir tamasha shaq kóz aldyma keledi.

Temirbek Júrgenov toıdy basqardy. Úlken óner adamdarymen kezdesý meniń ónerge degen súıispenshiligimdi oıatty,- deıtin Nuraǵań ótken ómirine barlaý jasap.

Nuraǵańnyń anasy Salıha da syrnaımen ándi sheber oryndaıtyn. Ol kókiregi oıaý, asa qonaqjaı jan edi. Úıge kelgen meımannyń babyn taýyp, quraq ushyp qyzmet etetin.

Bir kúni shóptiń ústinde dombyra tartyp otyrǵan Nurǵısany: «Áı, bala, beri kel» dep, úıge kelgen qonaq shaqyryp aldy. Sóıtse, kompozıtor Ahmet Jubanov eken. Ol kisi balanyń ónerge beıim ekenin baıqap: «sen bala Almatydaǵy mýzyka mektebine kel» dep, ata-analaryna balanyń qujattaryn jóndep ákelýin qadaǵalap tapsyrdy.

Týmysynan qabiletti bala Chaıkovskıı atyndaǵy mýzyka mektebine esh qıyndyqsyz túsip, fortepıano, dombyra aspabyn sheber oınaýǵa mashyqtandy.

1937 jyly on eki jasynda Nurǵısa dombyrashylar orkestrine qabyldandy. Ol kezde orkestrdi Latıf Hamıdı basqaratyn. Latekeń Nurǵısanyń bıge qabilettiligin baıqap, án-bı ansambline jiberedi. Ol kezde daıyndyq «Qazaqkontserttiń» aýlasynda ótetin. Ataqty Ábiken Hasenov kúı tartady, jastar bı bıleıdi. Úzilis kezinde Nurǵısa Ábikenniń dombyrasyn qolyna alyp, álgi oryndaǵan kúılerdi birinen soń birin tartqanda Ábiken halyq sýretshisi Áýbákir Smaıylovqa: «Ábeke, myna balanyń baǵyn baılama, orkestrge jiber» degen eken. Sodan Nuraǵań Ahmet Jubanovtyń radıonyń janynan qurǵan orkestrinde 1943 jyldyń qańtaryna deıin qyzmet etedi de sol jerden maıdanǵa attanady.

Surapyl soǵysta úsh ret jaraqattanǵan ol jeńis týyn Germanııa jerinde jelbiretip, eki-úsh jyl sol jerde qalalardy qalpyna keltirý jumysyna aralasady. Osy jaıly Nuraǵań «Ólimnen qoryqpaǵan adam ómirdiń maǵynasyn bilmeýshi me edi» dep jıi aıtyp otyratyn. Elge oralǵan Nurǵısa Ahmet Jubanovtyń aqyl-keńesimen Almaty konservatorııasyn, keıin Máskeýdegi Chaıkovskıı atyndaǵy konservatorııanyń dırıjerlik bólimin professor N.P. Anosovtyń klasy boıynsha bitirdi.

Kompozıtor Nurǵısa Tilendıev óz kezinde Qazaqtyń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda, Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptar orkestrinde dırıjerlik etti. Al 1968-81 jyldary «Qazaqfılm» stýdııasynda mýzyka redaktsııasynyń Bas redaktory qyzmetin atqardy.

Nurǵısa Atabaıuly 1980 jyldary ózi qurǵan «Otyrar sazy» orkestrine dırıjer jáne kórkemdik jetekshi bolyp, ujymdy akademııalyq deńgeıge kóterdi.

Nuraǵańa aldyńǵy býyn aǵalar kóp qamqorlyq kórsetti. Halyqtyq úni bar áserli ánderdiń shyǵýyna sebep bolǵan kimder degen suraqqa kompozıtor óz kezinde bylaı dep jaýap bergen eken:

- Án jazý máselesine asa qushtar emes edim. Dırıjerlyqty bitirgenmin. Án jazýyma sebepker bolǵan MuqanTólebaev. Men Muqanmen Máskeýde birge oqydym. Ol 1937 jyly án fakýltetine túsken. 1941 jyly densaýlyǵyna baılanysty soǵysqa jaramaı elge qaıtqan. Sodan beri Muqan Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptar orkestrinde dırıjerlyq etti. 1954 jyly men opera teatrynda dırıjer bolyp júrgenimde bir kúni Muqan shaqyryp alyp «sende kóp dúnıe bar, qazaqtyń bar baılyǵy sende, sen bárin meńgergensiń, sende qalatyn dúnıe - án, án jaz! - degen bolatyn. Sodan bastap án jaza bastadym. Birinshi ánimdi Jamal Omarova apaı aıtty. Apaıdyń Jupar degen qyzy týǵan. Soǵan arnap «Jupar» degen án shyqty. Sodan keıin Uzaq Baǵaevtyń sózine «Ýnıversıtet» degen án shyqty. Oǵan sógis aldym. Osynyń bárin alǵash Muqanǵa kórsetip alamyn.

Meniń bir jeńgem bar edi, Sáýle degen. Sol jeńgem unaıtyn ózime, sulý bolatyn jáne adamgershiligi mol jan edi. «Jan sáýlem» áni sol kisige arnaldy. Ony alǵash Perýden kelgen ánshi Imma Sýmma, keıin Baıǵalı Dosymjanov oryndaǵan,- dep sózin aıaqtaǵan Nuraǵań.

Al ásem ándi áserli jetkizýshi ánshilerimizdiń ereksheligi jaıly sóz qozǵaǵanda Nuraǵań aǵynan jaryla sóılegeni bar edi:

- Bıbigúl Kúlásh apamyzdyń oryndaýshylyq sheberligine kóp úırengen jaqsy ánshi. «Gaýhartasty» budan artyq oryndaıtyn jan joq. Ermek Serkebaev ekeýi ánniń árin keltirip oryndaıdy ǵoı. «Kýá bol» ánin alǵash Baqyt Áshimova oryndasa, Roza Rymbaevanyń oryndaýynda tipti erekshe shyqty emes pe?!

Nurǵısa aǵamyz shyǵarmashylyq jóninde tolǵanyp júrgen sátteriniń birinde qaladaǵy Panfılov atyndaǵy saıabaqqa baryp serýendep qaıtatyn. Bir kúni kafedraldyq sobordyń janynda demalyp otyrǵan shaǵynda shatyrǵa tyrna kelip qondy, sol-aq eken, quzǵyn qarǵalar jan-jaqtan shoqyp, ushyryp jiberdi, qaıta qonyp edi, maza bermedi. Sóıtip, tyrna Alataýǵa betalyp ushyp ketti.

- Jalǵyzdyq degen qandaı? - dep Nuraǵań jylap jiberdi. Tyrnanyń taǵdyry kompozıtordyń jan-dúnıesin astan-kesten etti. Keshke Tumanbaıdy shaqyrǵan ol bolǵan oqıǵany baıandap, ánniń mátinin jazýdy ótindi. «Qustar áni» osylaısha ómirge kelgen edi.

Kompozıtor Nurǵısa Tilendıev óz kezinde Muzafar Álimbaev, Qadyr Myrza-Áli, Tumanbaı Moldaǵalıev, Nutfolla Shákenov, Bákir Tájibaev jáne Muqaǵalı Maqataev syndy aqyndarmen tyǵyz shyǵarmashylyq baılanysta boldy.

Ár ánniń ózindik dramatýrgııasy, tarıhy bar desek, Nuraǵańnyń súıgen jary Darıǵa Tilendikelinine arnap shyǵarǵan ánderiniń de ózindik mán-maǵynasy bar.

Al únemi shyǵarmashylyq ústinde júrgen Nurǵısa aǵamyzdyń talǵam-tanymy, adamı qasıeti jaıly Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Darıǵa Tilendıeva áńgimesin jalǵastyrsyn:

- Nuraǵań erte turyp, shyqqan kúndi qarsy alatyn. Sonda ol halyqqa, bala-shaǵasyna tilek tileıtin. Ol kisi dene shynyqtyrýmen kóp aınalysatyn. Baqtardy aralap qydyratyn. Nuraǵań ketkeli biraz jyl boldy. Osy aralyqta biraz is atqaryldy dep oılaımyn.

«Sanat» baspasynan «Qaharman Nurǵısa» degen Serik Ábdiraıymovtyń jınaǵy shyqty. 2003 jyly Jarqyn Shákárim ekeýmiz «Nurǵısa Tilendıev» degen ómirbaıandyq shyǵarmalaryna taldaý berip, jaqsy kitap shyǵardyq. Úkimettiń tapsyrysymen, Oralbaı Ábdikárimniń qoldaýymen eki tomdyq kitap jaryq kórdi. Bul orkestrge arnalyp jazylǵan kúı-poemalary.

Nuraǵań orkestrde shabyttanyp eńbek etetin. Orkestrdegi balalardy jaqsy kóretin. Qazir Nuraǵańdy jıi eske alyp, saǵynyp otyramyn. Ol tek meniń ǵana saǵynyshym emes, halyqtyń da saǵynyshyna aınaldy.

Nurǵısaǵa Nursultan Ábishuly Halyq qaHarmany ordenin keýdesine qadady, sonda Nuraǵań: «men óz sheshemnen týmaǵan sııaqtymyn, men halyqtan týǵan sııaqtymyn» dep beker aıtpaǵan shyǵar... Halqyna degen sezimi erekshe edi ǵoı jaryqtyqtyń», -dep eske aldy Darıǵa apamyz.

Nuraǵań kóbine túnde jazatyn, jaqsy oılar, ádemi áýender tynyshtyqta keletin. Onyń ber jaǵynda orkestrde oınalatyn partıtýralardy júıelep, qaǵazǵa túsirý de kóp ýaqyt alatyn.

Búginde halyqtyq án-áýenge aınalǵan Nuraǵańnyń 500-ge jýyq shyǵarmalary bizdiń altyn qorymyzda saqtaýly. Al «Kýá bol», «Júregim meniń», «Kel erkem Alataýyńa», «Ájeme», «Kele jatyr qus qaıtyp», «Aqqusym», «Aq shaǵala», «Bizdiń aǵaı tamasha», «Óz elim», «Saryjaılaýym» ánderi tyńdaýshynyń júregine jol tapqan ómirsheńdigimen qundy.

Al «Otyrar sazy» orkestriniń oryndaýyndaǵy «Aqqý», «Ata tolǵaýy», «Atadan mura», «Temirbektiń tókpesi», «Álqıssa», «Mahambet» kúıleri tarıhı qundylyǵymen, kóńil sergiter ereksheligimen áserli.

Nuraǵań Quddys Qojamııarovpen birlesip, «Altyn taýlar» operasyn jáne «Dostyq jolymen» baletin jazdy. «Meniń Qazaqstanym» kantatasyn, orkestrge arnap birneshe poema, «Halyq qýanyshy», «Qaırat» jáne «Jeńis saltanaty» ývertıýralarynyń avtory. Ol elýden astam drama spektakline, on jeti mýltıplıkatsııalyq fılmge áýen jazdy.

Erkin tógilgen ásem áýen, názik lırıkaǵa toly nebir ǵajaıyp mýzykanyń ıesi Nuraǵań: «Arqanyń sal-serileri Aqan, Birjan, Úkili Ybyraı, Balýan Sholaq, kúıshiler Táttimbet, Toqa bolmasa men de bolmas edim, meniń tabynarym Abaı sózi, - dep jıi qaıtalap otyratyn.

Nuraǵań ónerimen tirshilik bitkenniń júregin jylytyp, ózine eriksiz tabyndyrǵan birtýar daryn ıesi edi. Ol ádemi áýenderimen neshe býynnyń besigine án qońyraýyn taqty. Nuraǵańnyń besik jyrymen eseıgen urpaq sulý ándi asqaqtata salyp, erteńge nyq qadam basýda.

Kóne aspaptarǵa jan bitirgen Nurǵısa Tilendıev syndy kompozıtorymyz halyqtyń rýhanı teginen ónip-ósken qajymas qaırat, úlken adamgershilik ıesi edi. Bir basynda halqymyzdyń aqyndyq, ánshilik, sheshendik, kúıshilik, kompozıtorlyq rýhynyń kúsh-qýaty bar Nuraǵań sıqyrymen jan balasyn ózine tabyndyrar asqar shyńǵa uqsaıtyn.

Qazaqstannyń halyq ártisi Erkeǵalı Rahmadıev «Nurǵısa Tilendıev ǵasyrlar boıy óziniń ónerimen ǵumyryn uzartatyn birtýar daryn ıesi» dep jaqsy baǵa bergen.

«Ornynda bar ońalar» demekshi, Nurǵısa aǵamyzdyń úmit artqan perzenti Dinzýhra Qazaqtyń Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııasyn bitirip, dırıjerlyq mamandyqtyń ıesi atandy.

«At tuıaǵyn taı basar» demekshi, «Otyrar sazy» orkestriniń keleshegi Dinzýhra Nurǵısaqyzyna amanat etildi. Ol búginde áke taıaǵyn qolyna alyp, atalmysh orkestrge bas dırıjer boldy. Sońǵy kezde alys-jaqyn shet elderde qazaq ónerin jıi nasıhattaýda. Jýyrda «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵynyń ıegeri atandy.

Qazaq óneriniń irgetasyn qalap, Ahmet Jubanov, Latıf Hamıdı, Muqan Tólebaev, Baqytjan Baıqadamov syndy kompozıtorlardyń ákelik qamqorlyǵyn kórgen Nuraǵań «osyndaı óner qonǵan aǵalardyń sońynan ergenim úshin ózimdi baqytty sezinemin» deıtin kózi tirisinde.

Qazaqstanda tuńǵysh etnografııalyq orkestr quryp, kóne aspaptarǵa jan bitirgen Nurǵısa Tilendıev syndy kompozıtorymyz halqymyzdyń rýhanı teginen ónip ósken qajymas qaırat, úlken adamgershilik ıesi edi.

Ásem ándeı jany sulý Nuraǵań bala kezinde Qatshybaı kúıshiden úırengen «Balamyshka» degen tatar áýenin shabytty shaqtarynda jıi oryndaıtyn. Biz qazaq halqynyń mańdaıyna bitken qaıtalanbas tulǵa Nurǵısa Tilendıev ómirinen azǵana maǵlumat berdik. Al,kúıshi ómiri áldeneshe tomǵa arqaý bolary sózsiz.

Nurǵısa Tilendıev - qazaq mýzykalyq mádenıetine sazger, dırıjer, oryndaýshy retinde óshpes iz qaldyrǵan sýretker. Ol - 500-den astam mýzykalyq tól týyndylardyń avtory. Án, kúı, romans, ývertıýra, poema, kantata, opera, balet sııaqty birneshe janrǵa qalam siltegen daryn ıesiniń «Dostyq jolymen» (1958 j.), «Meniń Qazaqstanym» kantatasyn (1959 j.), Quddys Qojamııarovpen birlesip jazǵan «Altyn taýlar» operasyn (1961 j.), «Halyq qýanyshy» (1963 j.), «Qaırat» (1964 j.), «Jeńis soldaty» (1975 j.) sııaqty ývertıýralaryn ataýǵa bolady. Nurekeńniń «Aqqý», «Ańsaý», «Arman», «Ata tolǵaýy», «Álqıssa», «Qorqyt týraly ańyz», «Kósh kerýeni», «Mahambet», «Farabı sazy» sııaqty kúıleri men «Saryjaılaý», «Alataý», «Aqjaıyq», «Aq qusym», «Óz elim» sııaqty ondaǵan lırıkalyq ánderi jurtshylyqtyń súıip tyńdaıtyn rýhanı qazynasyna aınalǵan baǵa jetpes týyndylar. Munyń syrtynda kompozıtor «Qyz Jibek», «Qıly kezeń», «Meniń atym Qoja», «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?», «Aqsaq qulan» fılmderge mýzyka jazyp, qyryq shaqty spektaklge áýen jazǵan.

2014 jyldyń mamyr aıynda Almaty qalasyndaǵy Bógenbaı men Qonaev kósheleriniń qıylysyndaǵy halyq qaharmany Nurǵısa Tilendıev turǵan záýlim úıdiń páteri kompozıtordyń memorıal-úıine aınaldy. Ómir boıy jazǵan týyndylaryn shashaý shyǵarmaı jınaqtap, murajaıdyń ashylýyna ereekshe atsalysqan ol kisiniń jubaıy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, kınoaktrısa Darıǵa Tilendikelininiń de eńbegi zor ekeni málim. Murasyna qamqor bola bilgen asyl jary, ónerin jalǵastyrar Dinzýhradaı perzenti, Nurǵısa Tilendıev atyndaǵy «Otyrar sazy» orkestrindeı ujymy, shyǵarmalaryn súısine tyńdaıtyn halqy bar Nuraǵań baqytty jan. Oǵan esh daý joq. Endigi maqsat - halqy súıgen óner adamynyń torqaly toıyn óz dárejesinde atap ótý.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva