Halqymyzdyń erekshe taǵamy - ýyz
ASTANA. QazAqparat - Jańadan tóldegen maldyń súti «ýyz» dep atalady. Bir aptaǵa deıin maldyń súti ýyz qalpynda bolady. Ýyzda dárýmender kóp bolǵandyqtan, adamǵa da, tólderge de óte paıdaly.
Ýyz «sary ýyz», «aq ýyz» dep ekige bólinedi. Sary ýyz ári qoıý, ári jelim sııaqty jabysqaq bolady. Aq ýyzdyń óńi sary ýyzǵa qaraǵanda aqshyl, ári suıyqtaý keledi. Sary ýyzdy tóldiń ózine emizip, aq ýyzdy saýyp alyp paıdalanady. Іngen men bıeniń ýyzyn bota men qulynǵa emizedi. Al sıyrdyń, qoıdyń, eshkiniń aq ýyzdarynan ár túrli taǵamdar pisiredi.
Qatyrǵan ýyz - ýyzdy búıenge, aşy ishekke nemese metall ydysqa kuıyp, qaınap jatqan sýdyń ishine salyp pisiredi. Bir burq etip qaınaǵanda ydysqa quıylǵan ýyz shemirshektenip qata bastaıdy. Odan soń ony ydysymen birge ystyq sýdan alyp, salqyn sýǵa salady. Sonda ýyz qaınap pisken jumyrtqadaı bolyp shyǵady. Qatyrǵan ýyzdy súr ettiń ústine týrap salady. Tólbasy (alǵashqy tól) týǵan kúni soǵymnyń etinen, shujyq asyp, ýyz qatyryp, kórshi-qolańdy shaqyratyn dástúr bolǵan.
Pisirilengen ýyz - ýyzǵa sút qosyp suıyltyp pisiredi. Ýyz irip ketpeý úshin ony ojaýmen sapyryp otyrý kerek. Ýyzǵa tary salyp pisirýge bolady.
Ýyz shaıǵa quıýǵa jaramsyz. Sondyqtan ony qaınatyp, sýsyn retinde ishedi. Bir apta nemese on shaqty kún ótken soń maldyń súti suıylyp, kádimgi qalpyna keledi.
Túıeniń ýyzyna taılaqty túıeniń sútin qosyp, irip ketpeý úshin sapyryp otyryp pisiredi. Túıeniń súti basqa maldyń sútinen góri qoıýyraq, kalorııasy kóbirek bolady. Buzaýlaǵanynan eki-úsh kún ótkennen keıin sıyrdyń ýyzynan keıbir óńirlerde irimshik jasaıdy.
Al qoıdyń, eshkiniń ýyzyn búıenge quıyp, kádimgi qazy sekildi sýǵa salyp qaınatady. Sondyqtan qoı soıǵanda onyń búıen ishegin ýyzǵa dep alyp qoıǵanyńyz jón. Іshekte pisirilgen ýyz qoıýlanyp qalady. Etsiz qonaq jónelte almaıtyn apalarymyz qonaqtaryna soǵymnan qalǵan súrmen qosyp, usynady»
Ýyzdyń nárlilik qasıeti kádimgi sútti eki orap alady. Ýyz quramynda antıoksıdanttar óte kóp. Sondyqtan ol aǵzanyń qorǵanysh qasıetterin arttyryp, as qorytý júıesin retke keltiredi. Anasynyń ýyzyn toıyp emgen tól myqty bolyp ósip, tez shıraıdy. Sondyqtan qazaqta «ýyzyna jarymaǵan» degen sóz qalǵan. Bul álsiz jáne aýyrshań balalarǵa jáne tórt túliktiń álsiz tólderine de qatysty aıtylady.
Sıyr sútinen jasalǵan ýyzdyń adam aǵzasyna paıdasy óte zor. Atap aıtsaq, tómendegi aýrýlardyń aldyn alady:
Imýnnıtetti nyǵaıtý
Sharshaǵandy basady
Allergııa
Astma
Kúızelisten aryltady
Altsgeımer aýrýy
Bas aýrýy
Umytshaqtyq
Farıngıt
Ókpeniń qabynýy
Sınýsıt
Otıt
Dıareıa
Dısbakterıoz
Kandıdoz
Qant dıabeti
Gıpoglıkemııa
Artrıt
Osteoporoz.
Baıqaǵanymyzdaı, ýyzdyń emdik qasıetteri barshylyq. Qazirgi kezde paıdalylyǵyn bilse de, ýyzdy úı-úılerde óte sırek daıyndap júr.
Al sheteldik ǵalymdar bolsa ýyzdyń myń túrli dertke daýa ekenin bilgen soń-aq ony kádege asyra bastaǵan. Qalaı deısizder ǵoı? Kádimgi sıyrdyń sútinen jasalǵan ýyzdan dári-dármek jasady. Kapsýlaǵa salynǵan ýyz bıologııalyq belsendi qospa retinde túrli elderge taralyp satylýda. Onyń ishinde Qazaqstanda da satylyp jatyr. Baǵasy da arzan emes, 60 kapsýla 4700 -5000 teńge shamalas.
Ol týraly izdestire kelsek, qazaq qasıetin erte zamannan bilgen ýyzdy Anglııada 1981 jyly Gıl esimdi dáriger onyń paıdasyn jańalyq retinde jarııalapty. Ol ol ma, 1983 jyly Nıý-Iork memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdary ýyzdy «menıngıt, bronhıt, pnevmonııa, kandıdoz, holera, dıareıa, dızenterııa, dıfterııa, polıomıelıt» syndy aýrýlarǵa qarsy em retinde paıdalanýǵa bolatynyn aıtty. 1995 jyly Shvetsııadaǵy Ýlmeıa Ýnıversıtetiniń mamandary ýyz asqazan jarasyn emdeýde birden-bir qoldanatyn taǵam dep atady.
Biz biletin ýyzdyń qasıetteri, mine, osyndaı.
