Halqymyzdyń asyl murasy: Kıiz úıdiń jabdyqtary

Mereke kúnderi qalanyń sánin keltirip, qaz-qatar tigilgen bul kıiz úılerdi qazirgi adamdar syrttaı jaqsy tanyǵanmen, ishki jabdyqtaryn jiliktep bile bermeıdi. Osy oraıda, halqymyzdyń qundy murasyn kópshilik oqyrmanǵa jan-jaqty tanystyrýdy jón kórip otyrmyz.

Kıiz úı - halqymyzdyń atamzamannan bergi eń jaqyn serigi, asyl belgisi bolyp sanalady. Kıiz úı aýa raıynyń qandaı jaǵdaıynda da paıdalanýǵa yńǵaıly. Іshine jaryq jaqsy túsedi, aýa almasýy talapqa saı, jel, daýylǵa shydamdy. Tóbesi kúmbez tárizdi bolyp kelgendikten jańbyr ótpeıdi, jınap tigýge ońaı. Kıiz úıdiń negizgi qańqasyn (kerege, ýyq, shańyraq, syqyrlaýyq) súıegi dep ataıdy. Kıiz úıdiń súıegi jasalatyn «Úı aǵashty» alty aı nemese bir jylda daıarlaıdy. Úı aǵashty jasaıtyn sheberdi ádette «Úıaǵashshy» dep ataǵan. Úı aǵashy negizinen tal men qaıyńnan daıyndalady.

Eń áýelgi sózimizdi syqyrlaýyqtan bastaǵanymyz jón bolar.

Syqyrlaýyq - (jarma esik) kerege sheńberin tuıyqtap, kıiz úıge kirip - shyǵatyn esik qyzmetin atqarady. Ol tabaldyryq pen mańdaıshadan, qos bosaǵadan jáne jarma betterden quralady. Syqyrlaýyq kıiz úıdiń basqa materııaldary sııaqty jınalmaly bolady.

Kerege - kıiz úıdiń negizgi qańqasyn quraıdy. Keregeniń ár aǵashyn jeli, al keregelik jeliniń eń uzynyn - erisin, qysqalaýyn - balashyq, eń qysqasyn - saǵanaq dep ataıdy.

Keregeniń kóktelip bitken ár bóligin qanat dep ataıdy. Qanat sany (3 qanattan bastap 12 qanatqa deıin) úı kólemine qaraı kóbeıe beredi. Keregeniń bas sanyna qaraı ýyq sany azaıyp, kóbeıip otyrady.

Ýyq - kerege basy men shańyraqty ustastyratyn aǵash. Ol sámbi taldan jasalady. Ýyqtyń kerege basyna baılanatyn jaǵy jalpaqtaý, ımekteý bolyp keledi, muny ýyqtyń ıini dep ataıdy.

Ýyqtyń joǵary túzý jaǵyn qary, shańyraq kózine suǵynatyn tórt qyrly ushyn qalamy deıdi. Ýyqtyń kerege basyna baılanatyn jaǵyn tesip, baý ótkizedi, ony ýyq baý deıdi.

Shańyraq - kıiz úıdiń eńsesin qurap, tutastyryp turatyn kúmbez. Ony kóbine torańǵydan, som qaıyńnan ıip qııýlastyrady, qospalaryn jyltyraýyq metalmen, kúmispen qursaıdy. Shańyraqtyń dóńgelek sheńberin toǵyn deıdi.

Oǵan ýyq suǵynatyn tórt qyrly kóz - qalamdyqtar tesedi. Túndikti kóterip turý úshin jáne kıiz úıdiń tóbesine jaýyn - shashyn irkilmeýi úshin 45 gradýs shamasynda aıqastyra bekitilgen aǵashtardy kúldireýish dep ataıdy.

Kıiz úıdiń maketi

Kıiz úıdi tigý úshin eń aldymen aýyl azamaty syqyrlaýyqty quryp ustap turady. Odan soń oń bosaǵa jaqtan bastap kerege kerilip baılanady. Kerege quryp bolǵan soń aýyl azamatynyń biri (er adam bolý kerek) baqanmen shańyraqty ortaǵa kóterip ustaıdy. Osy kezde qyz, kelinshekter ýyq shanshyp baılaı bastaıdy. Kıiz úıdi tigýge aýyldaǵy bar jastar uıymdasqan túrde qatysady.

Kıiz úıdiń ishki baýlary

Kıiz úıdiń súıegin bir-birimen ulastyrý maqsatynda baý-qurlar qoldanylady.

Tańǵysh - eki keregeniń saǵanaǵyn (jigin) kiriktirip tańatyn órnekti jińishke qur.

Bas arqan - keregeniń basyn syrtynan bastyra orap tańatyn qyl - arqan.

Shalma - ýyqtardy yǵyp ketpeýi úshin shalmalap baılaıtyn qur.

Jelbaý - órnekti, tógilme shashaqty qur, shańyraqqa úsh jerden baılanyp, keregege asylady, kıiz úıge sándik jıhazdyq sıpat beredi. Onyń negizgi mindeti - daýyl kezinde shańyraqty salmamen basyp turý.

Basqur - kıiz úıdiń ishin bezendirý úshin, ár týyrlyqtyń kerege basyna úıkelmeý úshin ýyq pen keregeniń túıisken jerin syrtynan bastyryp taǵatyn, órnekti jalpaq qur.

Úzik baý - úziktiń eki jıeginen eki nemese úsh jerden aıqastyra tartyp keregege baılaıtyn jalpaq terme baý.

Belbaý - týyrlyqtyń keregege tyǵyz jatýy jáne jel kóterip ketpeýi úshin syrtynan bastyryp býatyn qyl arqan.

Kıiz úıdiń shıleri

Kerege men týyrlyq arasynan aınaldyra tutylatyn shıler týyrlyqty kerege kóginiń jylýynan qorǵap, kıiz úıdiń syrt pishinin jumyrlaı túsedi. Qoı júnin boıap, áshekeılep oraý arqyly toqylǵan shıdi shym shı dep ataıdy. Shı keıde tamaq qoıatyn sol jaq bosaǵaǵa da tutylady.

Kıiz úıdiń syrtqy jabdyqtary - kún sáýlesin jáne tamshy ótkizbeý, jylý saqtaý qyzmetin atqarady. Olardy pisirgen aq shańqan kıizden piship, oıý - órnektermen bezendiredi.

Týyrlyq - keregeniń irgesinen ýyqtyń ortasyna deıingi jerdi, úzik kerege basynan shańyraq sheńberine deıingi aralyqty jaýyp turady.

Kıiz esik - syqyrlaýyqty jaýyp, shańyraq arqyly ótkizip baılanady. Kıiz esiktiń syrtqy kıiz, ortasy shı, astary jarǵaq teriden jasalady.

Túndik - shańyraqty, kıiz esikti týyrlyq shetin bastyra jabylady. Túndiktiń tórt buryshyna túndik baý baılanady. Túndikti yq jaqtan qaıyryp ashady, áıtpese jel kóterip, jelpip ketýi múmkin.

Qazaqtyń kıiz buıymdary

Kıiz basyp, odan alýan túrli dúnıe-buıymdar jasaý qazaqtyń eń ejelden kele jatqan qolóneri. Kıizben úıdi japqan, jerge tósegen, keregege kergen. Sol kıizden kebeje, sandyq qaptaıtyn ábdireqaptar, ydys-aıaq salatyn aıaq-qaptar jasaǵan. Odan kebenek, kıiz qalpaqtar men kıiz baıpaq tikken. Er turmannyń terligi men toqymy, tebingisi kıizden bolǵan. Taǵy basqa da turmysqa qajetti buıymdarynyń kóbine kıizdi mal júninen óńdeý arqyly qoldanǵan.

Kıizden jasalǵan dúnıelerdiń kóbi negizinen kıiz úıdiń ishi syrtyn bezendirýge arnalǵan. Qazaqtyń qoldanbaly ásemdik qolóneriniń úlgisi bolatyny da osy zattar.

Olardyń arasyndaǵy neǵurlym keń taraǵandary:

Kıiz - aq nemese basqa tústerden basylǵan, kıiz úıdiń jabýyna qajetti týyrlyqtar, túndikter jáne sharýashylyqqa qajetti buıymdar jasaıtyn jumsaq jún;

Tekemet - kıiz úıdiń ishine tóseletin jaıma kıiz;

Syrmaq - basylǵan kıizdiń betine eki túrli órnek, boıaýmen jıektelip, juqa júnniń ústine matamen syrylyp jasalatyn tósenish kilem;

Tus kıiz - kıizdiń ústine barqyt qıyndylarymen japsyryla tigilip, órnektelgen qabyrǵaǵa iletin kilem.

Kıiz qapshyqtar, ydys-aıaq salatyn aıaq qap, kebeje, sandyq salatyn ábdiraqaptardyń turmysqa paıdaly bolǵandyǵynan da kıiz úıdiń ishin ádemilep, kórkem bezendirýde alatyn oryny erekshe mańyzdy boldy. Bul jıhazdar kórkemdigimen kóz tartady. Juqa aq kıizdiń betine erkin ornalasqan oıý órnek úlken kıiz kilemderdegi qatań tártippen júıeli salynǵan kúrdeli kesteleýlerge qaraǵanda jeńildik, ádemilik jáne talǵampazdyqty sezdiredi.

Joǵaryda aıtylǵan qazaqtyń kıiz úıine qatysty jasalǵan buıymdarynyń kóptegen túrlerin, olardyń daıyndaý tehnıkasyn, oıý órnek syrlaryn jáne boıaý túsiniń sheshimderin saraptaı kelgende, kıiz basý jáne aǵash materııaldaryn óńdeý óneri urpaqtan urpaqqa barǵan saıyn jetildirile otyryp, qazaqtyń halyq sheberleriniń qazirgi joǵary dárejedegi ulttyq ónerin qalyptastyrdy dep qorytyndy jasaýǵa bolady.