«Halyqtyq qurylys»: Ulttyq qor qarjysy qalaı jumsalady

ASTANA. KAZINFORM – Ulttyq qordan ınfraqurylymdyq jobalarǵa 6,5 trln teńge bólinbek. Bul qarjyǵa joldar, energetıkalyq nysandar, sýmen jabdyqtaý júıeleri, aýrýhanalar men mektepter salynyp, halyqtyń ómir súrý sapasy jaqsarýy tıis. «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasy qalaı júzege asyrylady jáne onyń tıimdiligin qalaı baǵalaımyz? Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy taqyrypty tarqatty.

Ulttyq qor qarjysy qala ıjumsalady
Kollaj: Kazinform / Nano Banana

Prezıdent sheshimi

Memleket basshysy ««Jańa tarıhı kezeńdegi Qazaqstannyń ózekti mindetteri»» atty Joldaýynda eldiń altyn-valıýta rezervteri men Ulttyq qor aktıvteriniń jıyntyq kólemi 130 mlrd dollardan asatynyn aıtqan. Bul rette qarjynyń bir bóligi ınfraqurylymdyq máselelerdi sheshýge jumsalatyn boldy.

– Biz osy tarıhı jaýapkershilikti tereń sezine otyryp, óskeleń urpaqtyń ıgiligi úshin mol qarjy qaldyrýmen qatar, tehnologııalyq turǵydan órkendegen, básekege qabiletti ári kúshti ekonomıkasy, ozyq ınfraqurylymy bar, ómir súrý úshin qolaıly, ár azamattyń ózin-ózi damytýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan jańa turpatty memleket quryp, amanat etýimiz kerek.

Muny eń basty mindetimiz, tipti tarıhı mańyzy bar mıssııamyz dep aıtýǵa bolady. Bul – adam kapıtalyn damytýǵa, azamattardyń turmys sapasyn jaqsartýǵa, ıaǵnı el bolashaǵyna salynatyn uzaq merzimge arnalǵan ınvestıtsııa, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Joldaý. 2025 jyl
Foto: Aqorda

Ulttyq qor iri memlekettik jobalardy qarjylandyrýdyń negizgi kózi sanalady. 2029 jyldyń sońyna deıin ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa shamamen 6,5 trln teńge bólý josparlanǵan. Onyń 1,5 trln teńgesi áleýmettik jobalarǵa bólinedi: 2026 jyly jáne 2027 jyldyń alǵashqy eki aıyna baǵyttalady.

Mundaı sheshim qabyldaýǵa ınfraqurylymnyń qazirgi jaı-kúıi sebep. Qazir elge jańa joldar, energetıkalyq qýat kózderi, kommýnaldyq jeliler men áleýmettik nysandar qajet.

Árıne, shıkizattan túsetin kiristi uzaq merzimdi aktıvterge baǵyttaý Qordyń maqsatyna qaıshy emes. Tek tıimdilik turǵysynan durys taldaýdy qajet etedi. Sebebi túpkilikti nátıje qandaı nysan salynatynyna, jobalardyń tıimdiligi men qurylys aıaqtalǵannan keıin olardyń qoǵamǵa qandaı paıda ákeletinine baılanysty.

Ulttyq qor – qarjylyq rezerv

Ádepkide Ulttyq qor munaı, gaz jáne basqa da tabıǵı resýrstardy óndirýden túsetin tabysty jınaqtaý úshin qurylǵan. Qor qarajatynyń negizgi bóligin shıkizat sektorynan túsetin túsimder men ınvestıtsııalyq kiris quraıdy.

Búginde Qazaqstannyń Ulttyq banki – qordyń valıýtalyq aktıvteriniń basqarýshysy. Qarajat qarjy quraldaryna baǵyttalyp, odan alynǵan kiris jınaqtyń jalpy qunyna áser etedi.

Túsinikti bolýy úshin qordyń eki negizgi mindetin tarqataıyq.

Birinshisi – jınaqtaý. Tabıǵı resýrstardan túsetin tabystyń bir bóligi bolashaq urpaq úshin qorda saqtalady.

Ekinshisi – turaqtandyrý. Keıde bıýdjet tapshylyǵy nemese daǵdarys saldarynan ekonomıkaǵa qosymsha qoldaýdy kórsetý qajet bolady. Sol tusta qor memleket paıdalana alatyn qarjylyq rezerv mindetin atqarady. Sondyqtan Ulttyq qordy eshkim tıispeıtin jınaq retinde de, ońdy-soldy shashatyn qarajat kózi retinde de baǵalaý qısynsyz.

Qordaǵy qarjynyń ár tıynyn jumsaý úshin naqty negiz kerek: qarjylandyrylatyn joba qandaı máseleni sheshetinin jáne ony júzege asyrý úshin nelikten dál osy qor qarajaty tańdalatyny mańyzdy. Táýelsiz qarjy sarapshysy Andreı Chebotarevtyń aıtýynsha, Ulttyq qor qarajatyn ekonomıkany damytýǵa paıdalanýdyń salmaqty sebebi bar.

– Munaı qory ne úshin qurylady? Ol qalpyna kelmeıtin shıkizatty qalpyna keletin kapıtalǵa aınaldyrý úshin qurylady. Demek qor kapıtaly joldarǵa, zaýyttarǵa, energetıkaǵa, bilim kapıtalyna aınalý kerek, – dep atap ótti sarapshy.

Onyń aıtýynsha, uzaq merzimdi ınvestıtsııa men nátıje bermeıtin shyǵyndardyń arajigin ajyratatyn kez keldi.

– Aqylǵa qonymdy ınvestıtsııa degenimiz – bolashaqta ózdiginen tabys ákeletin nemese aldaǵy shyǵyndy azaıtatyn salym. Mysaly, saýda aınalymyn arttyratyn kópir, energııa tapshylyǵyn joıatyn elektr stantsııasy nemese tranzıttik kiris ákeletin port. Al qarajatty «jep qoıý» degenimiz – erteń qaıtadan qarjylandyrýdy qajet etetin maqsattarǵa jumsaý. Bunyń mysalyn sýbsıdııadan, birjolǵy tólemnen, bıýdjettegi «bos oryndy» biteýden baıqaımyz, – deıdi spıker.

Demek, dál osy ólshem 6,5 trln teńgelik baǵdarlamany baǵalaýdyń negizgi krıterııine aınalýy yqtımal. Andreı Chebotarev nysan salý ǵana emes, qarjylandyrý aıaqtalǵannan keıin áleýmettik-ekonomıkalyq paıda ákeletin ınfraqurylym qalyptastyrýdy eskerý qajet dep sanaıdy.

6,5 trln teńge: kóp pe, az ba?

Ulttyq banktiń málimetinshe, 2021–2026 jyldar aralyǵynda Ulttyq qor aktıvteri 50 mlrd dollardan 66 mlrd dollarǵa deıin ósti (shamamen 29,6 trln teńge). 2024 jyly kórsetkish azdap tómendegenimen, keıin qaıta kóterilgen.

ulttyq qor
Infografıka: Kazinform

Munyń sebebi – qor aktıvteriniń quny turaqty bolmaıdy: oǵan munaı baǵamy, qarajattyń jumsalý kólemi, ınvestıtsııa nátıjesi de áser etedi.

Qordyń jalpy jınaǵymen salystyrsaq, 6,5 trln teńge aýqymdy kórinýi múmkin. Degenmen ony Joldaýda aıtylǵan 130 mlrd dollardan asatyn kórsetkishpen salystyrý durys emes. Sebebi bul somaǵa Ulttyq qor aktıvterimen qatar eldiń altyn-valıýta rezervteri kiredi. Qos jınaq – memlekettik qarjy rezerviniń eki bólek quramdas bóligi. Sondyqtan olardy ınfraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrýǵa arnalǵan biryńǵaı qarajat kózi dep esepteı almaımyz.

Joǵarydaǵy ınfografıkada Ulttyq qordyń 2001 jyldan bergi jınaqtalǵan kirisi kórsetilgen. Dollarmen eseptegende kórsetkish 171,4%-ǵa teń. Qor qurylǵan sátten bergi jıyntyq ınvestıtsııalyq kiris – 37 mlrd dollar.

ulttyq qor
Foto: Kazinform / JI

Atalǵan statıstıka ınvestıtsııalyq basqarýdyń mańyzyn túsinýge kómektesedi. Ulttyq qor túsken qarajatty jaı saqtap qoımaıdy, aktıvter qarjy naryǵyna ornalastyrylyp, qosymsha kiris ákelip jatyr. Qarjy portfelinde naryqtyq táýekel bar ekenin eskersek, ınvestıtsııalyq kiris qor aktıvteriniń ósýine de, tómendeýine de yqpal ete alady degen belgi. Sondyqtan qarajat alý týraly sheshim qabyldanǵanda qordyń qazirgi quny, onyń uzaq merzimdi dınamıkasy eskerilýi tıis.

Qarajat qaıda baǵyttalady?

Joldaýǵa sáıkes, qarajat «Halyqtyq qurylys» dep atalǵan aýqymdy ınfraqurylymdyq baǵdarlamaǵa baǵyttalady. Eń aldymen, áleýmettik nysandar salý kózdelgen. Alǵashqy kezeńde óńirlerde shamamen 70 densaýlyq saqtaý nysany boı kótermek. Atap aıtqanda, perınataldyq ortalyqtar, aýrýhanalar, jedel járdem stantsııalary men balalardy ońaltý ortalyqtaryn salý josparlanyp otyr. Sonymen qatar bilim berý, sport jáne mádenıet salalarynda 50 nysan qurylysy bastalady.

Jeke baǵyttardyń biri – kommýnaldyq ınfraqurylym. Bolashaqta eldi mekenderdi gazdandyrý, turǵyndardy taza aýyzsýmen qamtamasyz etý máseleleri sheshiledi. Áleýmettik jobalarǵa bıyl jáne kelesi jyldyń alǵashqy eki aıynda 1,5 trln teńge qarastyrylǵan.

«Halyqtyq qurylys» kólik, ınjenerlik jáne óndiristik ınfraqurylymdy damytýǵa da baǵyttalmaq. Joldaýda joldar, áýejaılar, temirjol vokzaldary, logıstıkalyq toraptar men energetıkalyq nysandar jeke ataldy. Sonymen birge aldaǵy qurylystarǵa qajetti qurylys materıaldaryn, metall konstrýktsııalar men ınjenerlik jabdyqtardy elde óndirý qolǵa alynbaq. Óıtkeni Qasym-Jomart Toqaev Joldaýda «Ulttyq qordyń qarajatyn ımportty qarjylandyrýǵa paıdalanýǵa bolmaıdy» dep kesip aıtty.

Taǵy bir talap bar. Jobalardy júzege asyrýǵa jergilikti shaǵyn jáne orta bıznes atsalysady. Keleshekte memlekettik qarajatty jeke ınvestıtsııalardy jumyldyrý quraly retinde paıdalanýy shart. Basqasha aıtqanda, jańa nysan salýmen is bitpeıdi, olardyń aınalasyna jumys oryndary qurylyp, óndiristik tizbek qalyptasady.

Qor
Foto: Kazinform

Memleket basshysy Ulttyq qordaǵy qarajatty jınaqtaý, ony paıdalaný arasynda tepe-teńdikti saqtaýdy aıtqanyn bilemiz. Prezıdent ár jobadan ekonomıkalyq jáne áleýmettik qaıtarym bolýyn tapsyrǵan.

– Biz halqymyzdyń artyp otyrǵan zor úmitine laıyq bolýymyz qajet. Bul josparymyz el ıgiligin arttyrýǵa arnalyp otyr, basqa astarly oıymyz joq. Sondyqtan osy úlken qurylys qozǵalysyna «Halyqtyq qurylys» degen ataý bersek, qarsylyq bolmas dep senemin. «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasy azamattardyń ál-aýqatyn arttyratyn, kásipkerliktiń órkendeýine, damýyna, ulttyq ekonomıkany jandandyrýǵa zor yqpal etetin tól tarıhymyzdaǵy eń úlken ınfraqurylymdyq joba bolmaq. Atalǵan bastama júz myńdaǵan adamdy jumyspen qamtıdy, onyń ıgiligin tutas halqymyz, ásirese, óskeleń urpaq kóredi dep kámil senemin, – dedi Prezıdent.

2027–2029 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet jobasynda Ulttyq qordan 5 trln teńge kóleminde nysanaly transfert qarastyrylǵan bolatyn. Onyń 2 trln teńgesi 2027 jylǵa, al 1,5 trln teńgeden 2028 jáne 2029 jyldarǵa josparlanǵan.

Bul 5 trln teńgeni Joldaýdaǵy 6,5 trln teńgege qosýǵa bolmaıdy. Óıtkeni 5 trln teńge – ınfraqurylymdy jańǵyrtý jospary aıasynda 2027–2029 jyldarǵa bólingen bıýdjet qarajaty. Sonymen qatar jalpy somanyń jyldar boıynsha naqty bólinisin qosymsha naqtylaý qajet. Sebebi áleýmettik jobalarǵa arnalǵan 1,5 trln teńge 2026 jyl men 2027 jyldyń alǵashqy eki aıyna qarastyrylsa, bıýdjettik jospar 2027–2029 jyldardy qamtıdy.

Osy rette Ulttyq ekonomıka mınıstrligi aldaǵy jobalardy qarjylandyrý kózin qalaı tańdaıtynyn túsindirdi:

– Ulttyq qordyń qarajaty qarjy naryǵynda saqtaýdan túsetin kiristen góri, elge ekonomıkalyq jáne áleýmettik turǵydan kóbirek paıda ákeletin jobalarǵa baǵyttalady, – deıdi mınıstrliktegiler.

Ulttyq banktiń málimetinshe, Ulttyq qordan alynatyn qarajat kólemi 2026 jyly – 4,27 trln teńge, 2027 jyly – 4,43 trln teńge, 2028 jyly – 3,93 trln teńge, al 2029 jyly – 3,60 trln teńge quraıdy.

Qarjyny saqtaý VS ınfraqurylymdyq jobalar

Sarapshylardyń boljamynsha, ınfraqurylymǵa ınvestıtsııa salý ekonomıkanyń ósimin tejeıtin olqylyqtardy joıýǵa kómektesedi. Buǵan deıin elektr energııasynyń tapshylyǵy jańa kásiporyndardyń iske qosylýyn tejep keldi, tozǵan kommýnaldyq jeliler apatqa ákelip, resýrstardy ysyrap etkeni este. Al sapasyz joldar tasymal qunyn qymbattatyp, óńirler arasyndaǵy saýda-sattyqty qıyndatty.

Eger memlekettik ınvestıtsııa dál osyndaı máselelerdi sheshýge baǵyttalsa, onyń áseri áldeqaıda keń bolmaq: kásiporyndar óndiris kólemin ulǵaıtady, tasymaldaýshylar shyǵynyn azaıtady, turǵyndar sapaly kommýnaldyq qyzmetke qol jetkizedi. Mundaı oń sheshim óńirler men jeke bıznes úshin de paıdaly.

Andreı Chebotarev sarapshy
Foto: Kazinform

Andreı Chebotarev jańa nysandarǵa salynatyn ınvestıtsııanyń tıimdiligin úsh baǵyt boıynsha baǵalaýdy usynady. Birinshisi – tikeleı ekonomıkalyq nátıje, ıaǵnı bıznes shyǵynyn azaıtyp, logıstıka jedeldeıdi ári ınfraqurylym shekteýi joıylmaq.

– Muny 2-3 jyl ótken soń, nysan iske qosylǵannan keıin baıqaımyz. Shıkizattyq emes eksport pen qurylys júrgizilgen óńirlerdegi iskerlik belsendilik ósedi dep úmittenemin, – deıdi sarapshy.

Ekinshi kórsetkish – jeke ınvestıtsııany tartý. Memleket salǵan ınfraqurylym óńirdegi kásipkerlik deńgeıin arttyryp, jańa kásiporyndar men jumys oryndary ashylady.

– Salynǵan árbir teńge jeke qarajatty almastyrmaıdy, kerisinshe, bıznesti jobalarǵa tartý kerek. Eger qurylys aıaqtalǵannan keıin óńirge jeke ınvestor kelse, demek joba nátıjesin berip jatyr dep baǵalaımyz, – dedi Andreı Chebotarev.

Úshinshi krıterıı – qaıtarym. Sarapshynyń pikirinshe, 5-7 jyldan keıin nysan ne tabys ákelýi, ne bıýdjet shyǵynyn únemdeýi kerek.

– Jyldam nátıje kútýdiń ózi ańǵaldyq, ınfraqurylym uzaq merzimdi perspektıvada jumys isteıdi. Degenmen alǵashqy belgiler, ıaǵnı óńirler ekonomıkasynyń jandana bastaýy eki-úsh jyl ishinde baıqalýy tıis. Eger úsh jyldan keıin ıgerilgen bıýdjetten basqa nátıje kórinbese, alańdatarlyq belgi bolady, – dep atap ótti qarjyger.

Bul merzimder – sarapshy usynǵan baǵdar ǵana, baǵdarlamanyń resmı bekitilgen kórsetkishi emes. Osy oraıda memleket qandaı nátıjeni tıimdi dep esepteıtini, ony qansha ýaqyttan keıin baǵalaıtyny ózekti bolyp otyr.

Syn: qarajat maqsatqa saı jumsala ma?

Infraqurylymdy qarjylandyrý baqylaýdy kúsheıtetini anyq. Qurylysqa neǵurlym kóp qarajat bólinse, jobalardy kim tańdaıtyny, olardyń quny qalaı esepteletini, saraptamany kim júrgizetini, tipti nátıjege kim jaýap beretini soǵurlym mańyzdy.

Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Kazinform agenttiginiń saýalyna bergen jaýabynan uqqanymyz, jańa Bıýdjet kodeksi Ulttyq qordan nysanaly transfertter bólý tetigin edáýir qatańdatyp, egjeı-tegjeıin retteıdi eken.

– Mundaı qarajatty tek asa mańyzdy nysandar men jalpyulttyq mańyzy bar, áleýmettik-ekonomıkalyq qaıtarymy joǵary jobalarǵa jáne balama qarjylandyrý kózi bolmaǵan jaǵdaıda ǵana baǵyttaýǵa bolady. Jobalar men olardy qarjylandyrý kólemi Ulttyq qordy basqarý jónindegi keńesiniń usynysyn eskere otyryp aıqyndalady jáne Prezıdent Jarlyǵymen bekitiledi, – dep túsindirdi Ulttyq ekonomıka mınıstrligi.

Sondaı-aq Ulttyq qor esebinen qarjylandyrylatyn jobalar memlekettik ınvestıtsııalyq jobalar quramyna engizilgeni kórsetilgen. Demek «Halyqtyq qurylys» kezinde bıýdjettik ınvestıtsııalyq jobalarǵa qoldanylatyn saraptama ádistemesi paıdalanylady.

Biraq atalǵan qadam jobalardyń tıimdiligine qatysty máseleni tolyq sheshedi dep aıtý tym erte. Keıde resmı maquldanǵan jobanyń ózi qurylys qunynyń qymbattaýyna, merzimniń keshigýine tap kelýi múmkin. Ol azdaı, qurylys aıaqtalǵan shaqta daıyn nysanǵa suranys bolmaı qalýy ǵajap emes.

Osyny eskertken qarjy sarapshysy Andreı Chebotarev baqylaý qarajat bólingenge deıin bastalýy kerek degen oıda.

– Eń úlken táýekel – bólingen qarajattyń maqsatty paıdalanylýy. Bul – eń aldymen sheshilýi tıis praktıkalyq másele. Birinshiden, jobalar belgili ekonomıkalyq krıterııler boıynsha, tıisti adamdarǵa jaqyndyǵyna qaraı emes, ashyq tańdalýy kerek. Ár jobanyń ózin-ózi aqtaý merzimi eseptelip, qarajat bólingenge deıin táýelsiz saraptamadan ótýi qajet – odan keıin emes, – deıdi sarapshy.

Qarjyger joba esebi ashyq bolýyn quptady.

– Qoǵam qarjy bólingen barlyq jobanyń tizimin, bólingen qarajat kólemin, merzimi men nátıjesin jyl saıyn jańaryp otyratyn ashyq derekkózden kóre alýy kerek. Qarajattyń ıgerilýi týraly baspasóz habarlamasy emes, naqty sandar qajet: qansha qarajat salyndy jáne odan qandaı nátıje boldy. Úshinshiden, táýelsiz aýdıt júrgizilip, onyń nátıjesi jarııalanýy tıis, – dedi Andreı Chebotarev.

Dál osyndaı jarııa eseptilik jobanyń túpkilikti nátıjege jetken-jetpegenin túsinýge múmkindik beredi. Árbir jol, elektr stantsııasy, sýmen jabdyqtaý júıesi, áleýmettik nysan boıynsha bári ashyq bolýy qajet. Joba quny, qurylys merzimi, merdigeri men tıimdilik kórsetkishi ashyq derekkózge ornalastyrylýy shart. Áıtpese esep bıýdjettiń qansha paıyzy ıgerilgenimen ǵana shektelýi múmkin.

qurylys
Foto: Kazinform/JI

Azamattardyń ómirine qalaı áser etedi?

Jumsalǵan qarajat pen qoǵamǵa tıgen naqty paıda – eki bólek uǵym. Sol sebepti azamattar úshin baǵdarlamanyń nátıjesi bólingen trıllıondardyń kólemimen emes, kúndelikti ómirdegi ózgerispen ólshenedi. Mysaly, kommýnaldyq jelilerdegi apat azaısa, sý, jylý jáne elektr energııasyndaǵy irkilis kemise, oń nátıje berdi degen sóz. Zamanaýı joldar kólik qatynasyn jeńildetip, shyǵyndaryn tómendetse, paıda bar. Jańa áleýmettik nysandar bilim alý, medıtsınalyq kómek, sport jáne mádenıet baǵytyn damytsa, oıdaǵy jospar oryndaldy.

Janama paıdany da aıta keteıik. Eger ınfraqurylym óndiristi iske qosýǵa múmkindik berse, óńirlerde jańa jumys oryndary ashylyp, iskerlik belsendilik pen salyq túsimderi artýy múmkin. Uzaq merzimdi perspektıvada bul ekonomıkanyń shıkizat kirisine táýeldiligin azaıtýǵa kómek. Onyń ústine memleket keleshekte áleýmettik jobalardy kóbirek qarjylandyra alady.

Ersin– Paıda halyqqa eki jolmen jetedi. Birinshisi – tikeleı paıda: qurylys alańdarynda jáne jańa óndiriste jumys oryndary ashylady. Sonymen qatar qoljetimdi ınfraqurylym damyp, jańa jol, jaryq, sý men jylý jetedi. Ekinshisi – janama paıda. Eger ınvestıtsııa shynymen ekonomıkany damytsa, jalaqy ósedi, salyq bazasy keńeıedi. Qaryz almaı-aq bıýdjet esebinen mektepter men aýrýhanalardy salýǵa bolady, – deıdi Andreı Chebotarev.

Sarapshynyń pikirinshe, eger merdigerler smetany negizsiz qymbattatyp kórsetken jaǵdaıda jobanyń keleshegi kúmándi. Sapasyz bitken istiń saldarynan turǵyndar ómir súrý jaǵdaıynyń jaqsarǵanyn sezinbeýi múmkin, ondaı kezde baǵdarlama óziniń qoǵamdyq maqsatyna jete almaıdy. Sondyqtan ashyqtyq – bıýrokratııalyq talap emes, halyq qarajaty turǵyndardyń ıgiligine jumsalǵanyn baǵalaýdyń tóte tásili.

6,5 trln teńgelik baǵdarlamanyń ekonomıkalyq negizi bar, árıne. Qor qarjysynyń bir bóligin ondaǵan jyl boıy qyzmet etetin ınfraqurylym qalyptastyrýǵa baǵyttaý jón is. Degenmen ınvestıtsııalar bıýdjetti tolyqtyrýmen shektelmeı, uzaq merzimdi qundylyq qalyptastyrýy kerek.