Halyqtyq qurylys: Saladaǵy jańa joba-josparlar men kórsetkishter qandaı

ORAL. KAZINFORM — Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasyn qolǵa alý máselesine aıryqsha toqtalyp, Úkimet pen salalyq mınıstrlikterge naqty mindetter júktegen edi. Bul rette Qazaqstanda qandaı is-sharalar, joba-josparlar júzege asyrylmaqshy? Mine, osy oraıda Kazinform tilshisi Qazaqstan Ónerkásip jáne qurylys mınıstrligine arnaıy saýal joldaǵan edi.

v
Foto: Kazinform/JI

Aldymen taldaý jasalady

Mınıstrliktiń málim etkenindeı, «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasy aıasynda Ulttyq qor qarajaty esebinen áleýmettik ınfraqurylymdy damytýǵa baǵyttalǵan jobalar júzege asyrylady.

Vedomstvo bul jumysqa Ulttyq ekonomıka, Densaýlyq saqtaý, Oqý-aǵartý, Týrızm jáne sport, Mádenıet jáne aqparat, Kólik mınıstrlikterimen, Atom energııasy jónindegi agenttikpen jáne jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip qatysady. Óńirlerdiń áleýmettik, ınjenerlik jáne kóliktik ınfraqurylymǵa qajettiligi jan-jaqty zerdelenýde.

v
Foto: BQO qurylys basqarmasy

Qazirgi ýaqytta jumys taldaý kezeńinde. Múddeli memlekettik organdarmen jáne jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, óńirlerdiń áleýmettik, ınjenerlik jáne kóliktik ınfraqurylymǵa qajettiligi jan-jaqty oılastyrylýda. Taldaý óńirlik standarttar júıesine negizdeledi. Bul júıe ár eldi mekende halyq sanyna shaqqanda qansha mektep, medıtsınalyq, sport jáne mádenıet nysany bolýy keregin aıqyndaıdy. Standarttan eń kóp artta qalǵan óńirler men eldi mekender birinshi kezekte qamtylady.

Taldaý nátıjeleri boıynsha naqty jobalardyń tizimi qalyptastyrylyp, belgilengen tártippen Úkimetke engiziledi. Qurylystyń barlyq kezeńi qatań baqylaýda bolady.

Jańa Qurylys kodeksine sáıkes ne jumys isteledi?

Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Qurylys kodeksin iske asyrý aıasynda mınıstrlik ruqsat berý rásimderin tsıfrlandyrý, qurylys sapasyn baqylaýdy kúsheıtý jáne salanyń ashyqtyǵyn arttyrý boıynsha birqatar is-sharalardy oryndady jáne tıisti jumystardy jalǵastyrýda.

Atap aıtqanda, obektiler boıynsha bastapqy-ruqsat berý qujattamasyn, tehnıkalyq sharttardy alýdan, jobalaýdan, memlekettik saraptamadan ótýden bastap qurylys salý jáne paıdalanýǵa berýge deıingi barlyq protsesti kezeń-kezeńimen tsıfrlandyrý jumystary júrgizilýde.

v
Foto: BQO qurylys basqarmasy

Ruqsat berý qujattaryn alý protsesterin tsıfrlandyrý maqsatynda memlekettik qala qurylysy kadastrynyń avtomattandyrylǵan júıesi (MQQK AJ) jumys isteıdi. Ol sáýlet-josparlaý tapsyrmalaryn (SJT), tehnıkalyq sharttardy (TSh) berýdi, eskızdik jobalardy kelisýdi, sondaı-aq ınjenerlik jelilerdiń ınteraktıvti kartasyn júrgizýdi qamtamasyz etedi.

Bul qurylys salasyndaǵy ashyqtyqty arttyrýǵa jáne ákimshilik kedergilerdi azaıtýǵa yqpal etedi.

Qurylys kodeksinde qurylys protsesterin «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha tsıfrlandyrýdyń biryńǵaı alańy bolyp tabylatyn jáne obektilerdiń ómirlik tsıkliniń barlyq kezeńderindegi tsıfrlyq protsesterdi kezeń-kezeńimen biriktirýdi qamtamasyz etetin Biryńǵaı qurylys portaly (Qportal.kz) bekitilgen.

Jobalaý men saraptamanyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda ǵımarattar men qurylystardy aqparattyq modeldeý (BIM) tehnologııalary engizilýde. Naqty aıtqanda, jobalaý qujattamasynyń jınaqtylyǵyn avtomattandyrylǵan túrde tekserý boıynsha pılottyq joba iske asyryldy. Ol saraptama barysynda tekserý merzimin 5 jumys kúninen 2 jumys kúnine deıin qysqartýǵa baǵyttalǵan.

Qurylysqa baqylaýdy kúsheıtý maqsatynda atqarýshylyq qujattamany, tehnıkalyq jáne avtorlyq qadaǵalaý protsesterin tsıfrlandyrýdy qamtıtyn e-Qurylys aqparattyq júıesi jumys isteıdi.

v
Foto: BQO qurylys basqarmasy

Sonymen qatar obektiniń búkil ómirlik tsıkli boıynda ol týraly málimetterdiń qadaǵalanýyn qamtamasyz etetin biryńǵaı tsıfrlyq pasportyn engizý máselesi pysyqtalýda.
Kepildik mindettemeler bóliginde jańa Qurylys kodeksimen qurylys obektilerine keminde 5 jyl, al kótergish konstrýktsııalarǵa, shatyrǵa jáne qasbetterge keminde 10 jyl bolatyn eń tómengi kepildik merzimderi belgilengen. Atalǵan sharalar merdigerlerdiń jaýapkershiligin arttyrýǵa jáne qurylys sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan.

Mınıstrlik málimetinshe, memlekettik qala qurylysy kadastrynyń avtomattandyrylǵan tsıfrlyq júıesi (budan ári – MQK ATsJ, gov.ggk.kz, qala qurylysy kadastry) aýmaqtardy damytýdyń tsıfrlyq quraly bolyp tabylady jáne bas josparlardy, egjeı-tegjeıli josparlaý jobalaryn, ǵımarattar, qurylystar men ınjenerlik jeliler týraly málimetterdi jınaqtaıdy.

2026 jylǵy naýryzdan bastap qurylys salasyndaǵy qurylys salýdy uıymdastyrý jáne ruqsat berý rásimderinen ótý qaǵıdalaryna sáıkes (Ónerkásip jáne qurylys mınıstriniń 2026 jylǵy 29 mamyrdaǵy № 265 buıryǵy, buǵan deıin – Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2015 jylǵy 30 qarashadaǵy № 750 buıryǵy) sáýlet salasyndaǵy «Qurylys jáne rekonstrýktsııalaý (qaıta josparlaý jáne qaıta jabdyqtaý) jobalaryn ázirleý kezinde bastapqy materıaldardy usyný» jáne «Eskızdi (eskızdik jobany) kelisý» memlekettik qyzmetteri elimizdiń barlyq aýmaǵynda MQK ATsJ arqyly kórsetiledi.

Júıede bastapqy-ruqsat berý qujattaryn usyný, eskızdik jobalardy kelisý jáne tabıǵı monopolııalar sýbektileriniń (jylýmen, elektrmen, sýmen jabdyqtaý jáne sý burý salalaryndaǵy) tehnıkalyq sharttardy berý jónindegi bıznes-protsesterdi avtomattandyrý fýnktsıonaly ázirlengen. Sondaı-aq jeke jáne zańdy tulǵalardyń memlekettik derekqorlarymen, elektrondyq úkimet shlıýzimen (EÚSh/EÚP) jáne Jyljymaıtyn múliktiń biryńǵaı memlekettik kadastry (JMBMK) júıesimen ıntegratsııa júzege asyrylǵan.
Bıylǵy 1 shildeden bastap Qurylys kodeksiniń 65-babynyń 4-tarmaǵyna sáıkes mindetti qyzmetter kórsetetin tabıǵı monopolııalar sýbektileri men kvazımemlekettik sektor sýbektilerine ózderiniń teńgerimindegi ınjenerlik jelilerdiń rezervi, bos jáne qoljetimdi qýattary, syıymdylyqtary, oryndary men ótkizý qabileti týraly málimetterdi MQK AJ-de ornalastyrý jáne ózektendirý mindeti júkteledi. Bul jerde qala qurylysy kadastrynan aqparatty jáne (nemese) málimetterdi júrgizý jáne usyný qaǵıdalary basshylyqqa alynady.

v
Foto: BQO qurylys basqarmasy

Jańa óndiris oryndary qaı óńirlerde qolǵa alynbaq?

Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń habarlaýynsha, Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý aıasynda Qazaqstannyń barlyq óńirinde qurylys ındýstrııasy salasynda jańa óndiristik nysandar qurý boıynsha ınvestıtsııalyq jobalardy iske asyrý kózdelgen.

Jobalardyń eń kóbi Almaty oblysy (22), Shymkent qalasy (20), Astana (14) jáne Qyzylorda óńiriniń (13) úlesine tımekshi.

Jobalar metall konstrýktsııalaryn, tsementti, jylý oqshaýlaǵysh jáne qurylys materıaldaryn, temirbeton buıymdaryn, kirpishti, gazobloktardy, qubyrlardy, armatýrany jáne qurylys salasyn damytýǵa qajetti ózge de ónimderdi óndirýdi qamtıdy.

Negizgi baǵyttardyń qatarynda tsement zaýytyn salý, jylý oqshaýlaǵysh materıaldar men temirbeton buıymdary óndirisin keńeıtý, sondaı-aq metall konstrýktsııalaryn shyǵarý qýattaryn damytý bar.

v
Foto: BQO qurylys basqarmasy

Osylaısha, jańa óndirister eldiń barlyq óńirinde boı kóteredi. Bul otandyq óndiristik bazany nyǵaıtýǵa, qurylys salasyn qajetti materıaldarmen qamtamasyz etýge jáne ımporttyq ónimge táýeldilikti azaıtýǵa múmkindik beredi.

Turǵyn úı qurylysynyń qarqyny qandaı?

Mınıstrliktiń aqparaty boıynsha 2026 jyly barlyq qarjylandyrý kózi esebinen turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý boıynsha josparly kórsetkish 20,4 mln sharshy metr nemese 188 myń turǵyn úı deńgeıinde aıqyndaldy.

2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha respýblıkada barlyq qarjylandyrý kózi esebinen 20,3 mln sharshy metr turǵyn úı nemese 188,1 myń turǵyn úı iske qosylǵan edi.

2026 jylǵy qańtar-qyrkúıek aılaryndaǵy statıstıkalyq derekterge sáıkes, 13 197 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi, bul 2025 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda, 102,7 paıyz. Onyń ishinde turǵyn úılerdiń jalpy alańynyń 4 945,9 myń sharshy metri halyq esebinen turǵyzyldy.

Respýblıka boıynsha barlyǵy 121 711 turǵyn úı boı kóterse, sonyń ishinde 27 183-i – jeke turǵyn úı.

v
Foto: BQO qurylys basqarmasy

Turǵyn úı qurylysyna salynǵan ınvestıtsııalar kólemi 2 795,6 mlrd teńgege jetti, bul 2025 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 4,4 paıyzǵa joǵary. Qurylys jumystarynyń naqty kólem ındeksi 111,5 paıyz nemese 7 812,3 mlrd teńge boldy.

Respýblıkanyń 17 óńirinde paıdalanýǵa berilgen turǵyn úı kóleminiń ósýi tirkeldi. Eń joǵary ósim Almaty oblysynda (16 paıyz), Mańǵystaýda (12 paıyz) jáne Jetisýda (10,1 paıyz) baıqaldy.

Esesine Qaraǵandy oblysynda turǵyn úı kólemi 28,2, Atyraýda 15,6, Aqmolada 11,8 paıyzǵa tómendegen. 

Qurylystaǵy buzýshylyqtarǵa qatysty qandaı shara qoldanylady?

Qurylys kodeksiniń 28-babyna sáıkes, salynyp jatqan (salynýy belgilengen) qurylys obektileri men keshenderiniń monıtorıngin júrgizý, qurylys obektilerin paıdalanýǵa qabyldap alý aktilerin esepke alýdy júrgizý, memlekettik normatıvtik qujattardyń normalaryn, sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti salasynda belgilengen talaptar men shekteýlerdi jol berilgen buzýshylyqtarǵa jáne olardan aýytqýlarǵa baılanysty buzýshylarǵa qatysty tıisti shara qoldanylady. Bul týraly sheshim qabyldaý oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astana ákimdikteriniń quzyretinde. 

Kodekstiń 47 jáne 50-baptaryna sáıkes jergilikti atqarýshy organnyń memlekettik sáýlet-qurylys baqylaýy organdary buzýshylyqtar anyqtalǵan kezde jedel den qoıý sharalaryn qabyldaıdy, onyń ishinde anyqtalǵan buzýshylyqtardy joıý týraly nusqama beredi.

v
Foto: BQO qurylys basqarmasy

Kodekstiń 146-babyna sáıkes sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmetiniń sýbektileri jol bergen Qazaqstan Respýblıkasynyń sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týraly zańnamasynda belgilengen normalar men talaptardy (sharttardy, qaǵıdalardy, shekteýlerdi) buzýshylyqtar Qazaqstan zańdarynda belgilengen jaýaptylyqqa alyp keledi.

Ónerkásip jáne qurylys mınıstrligi memlekettik baqylaýdy kúsheıtý aıasynda talaptardy qatańdatýdyń jańa tásilderin ázirledi, sonymen qatar salany avtomattandyrý jáne tsıfrlandyrý boıynsha jumystar júrgizilýde.

Qurylys kodeksiniń aıasynda «obektilerdi josparly ınspektsııalaý» tetigin engize otyryp, obektilerdi salýdyń jáne paıdalanýǵa qabyldaýdyń barlyq kezeńinde baqylaýdy kúsheıtý, sondaı-aq qurylys protsesine qatysýshylardyń jaýapkershiligin derbestendirý jónindegi normalar kózdelgen. Oǵan jobalaýshy, sarapshy, qurylysshy, jobalardy basqarýshy, tehnıkalyq qadaǵalaý jónindegi maman jáne avtorlyq súıemeldeý jónindegi mamandar kiredi.

Qazaqstanda qurylys salasynda sapany baqylaýdyń tsıfrlyq júıesin engizý aıasynda obektilerdiń ómirlik tsıkliniń josparlaýdan bastap paıdalanýǵa berýge deıingi barlyq kezeńinde úzdiksiz baqylaýdy qamtamasyz etetin salany memlekettik basqarýdyń jańa modeli qalyptastyryldy.

v
Foto: BQO qurylys basqarmasy

2026 jylǵy 1 qańtardan bastap qurylys salasynyń bazalyq tsıfrlyq platformasy bolyp tabylatyn, negizgi memlekettik servısterdi biriktiretin jáne barlyq protsesterdi «bir tereze» qaǵıdatyna aýystyratyn Biryńǵaı qurylys portaly iske qosyldy.

Portal jobalardy iske asyrýdyń tolyq tsıfrlyq qadaǵalanymyn qamtamasyz etedi: bastapqy-ruqsat berý qujattamasyn alýdan, ınjenerlik izdestirýler júrgizýden jáne jobalaý qujattamasyn ázirleýden bastap saraptamadan ótýge jáne atqarýshylyq qujattamany júrgize otyryp, qurylysty súıemeldeýge deıin.

Sonymen qatar memlekettik kórsetiletin qyzmetterge, tizilimderge jáne salalyq mamandandyrylǵan modýlderge ortalyqtandyrylǵan qoljetimdilik engizildi.

Kodekstiń 132-baby 2-tarmaǵyna sáıkes obektilerdi paıdalanýǵa qabyldaýǵa memlekettik qurylys baqylaý organdarynyń mindetti qatysýy bekitildi.

Sondaı-aq atqarýshylyq-tehnıkalyq qujattamany júrgizý tsıfrlyq formatqa aýystyryldy, bul obekt boıynsha is-qımyldardyń: jumystar kezeńderiniń, kelisýlerdiń, eskertýlerdiń, oryndaý merzimderiniń, jaýapty tulǵalardyń jáne rastaıtyn qujattardyń tolyq qadaǵalanylýyn qamtamasyz etedi. 

v
Foto: BQO qurylys basqarmasy

Bul qujattardy formaldy túrde rásimdeý, olardy naqty tekserýsiz qol qoıý jáne qujattamany keıinnen rásimdeý táýekelderin tómendetedi.

Qurylys protsesiniń qatysýshylary, onyń ishinde tapsyrys berýshi, merdiger, tehnıkalyq qadaǵalaý jáne avtorlyq súıemeldeý tulǵalary ózderine júktelgen mindetter sheginde derbes jaýapty bolady.

Atqarýshylyq qujattamany tsıfrlyq júrgizý obekt týraly málimetterdiń tolyqtyǵyn, durystyǵyn jáne ýaqyttylyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi. 

Osylaısha, atqarýshylyq-tehnıkalyq qujattamany tsıfrlandyrý jáne formattyq-logıkalyq baqylaý qurylys jumystarynyń sapasyn arttyrýǵa tikeleı yqpal etedi.

Sonymen qatar «Azamattyq qorǵaý týraly» Zańda tótenshe jaǵdaılar organdarynyń qala qurylysy jobalaryn seısmıkalyq, sel, opyrylý jáne qar kóshkini qaýipsizdigin qamtamasyz etý bóliginde kelisýi, sondaı-aq bıiktigi 28 metrden asatyn qurylys obektileriniń talaptarǵa sáıkestigi týraly qorytyndy berý jónindegi normalar kózdelgen. 

Kodekstiń 118-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes, merdiger (bas merdiger) memlekettik sáýlet-qurylys baqylaýy men qadaǵalaýy organdarynyń suraý salýy boıynsha oryndalyp jatqan (oryndalǵan) merdigerlik jumystardyń jáne qoldanylatyn qurylys materıaldarynyń, buıymdary men konstrýktsııalarynyń sapasyna zerthanalyq baqylaý júrgizýge mindetti.
Sondaı-aq, mediger (bas merdiger) qurylys sapasyn ózindik óndiristik baqylaýdyń barlyq túrleri men nysandaryn (kirý, operatsııalyq, aralyq, qabyldaý, zerthanalyq, geodezııalyq jáne basqa da) júzege asyrýǵa mindetti.

Sapasyz nemese normatıvtik talaptarǵa sáıkes kelmeıtin materıaldardy qoldaný anyqtalǵan jaǵdaıda, kináli sýbektilerge qoldanystaǵy zańnamada kózdelgen sharalar, onyń ishinde anyqtalǵan buzýshylyqtardy joıý týraly nusqama jáne ákimshilik jaýaptylyq sharalary qoldanylady.

v
Foto: BQO qurylys basqarmasy

Kodekstiń 53-babyna sáıkes, avtorlyq súıemeldeýdi júzege asyratyn tulǵalar qurylys barysynda bekitilgen jobalyq sheshimderdiń saqtalýyn baqylaýǵa jáne anyqtalǵan buzýshylyqtardy joıý týraly jazbasha nusqaýlar berýge mindetti.

- Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekste de (318-bap) tapsyrys berýshiniń, merdigerdiń, avtorlyq súıemeldeýshiniń jáne tehnıkalyq qadaǵalaýshynyń obektini jobadan aýytqýlarmen paıdalanýǵa berýi úshin jaýapkershiligi kózdelgenin atap ótý qajet. Oǵan qosa osy kodekstiń 313, 314, 315, 321-baptaryna sáıkes, qurylys salasyndaǵy quqyq buzýshy kináli tulǵalarǵa ákimshilik jaýaptylyq sharalaryn qoldaný qarastyrylǵan. Bir jyl ishinde buzýshylyqqa qaıta jol bergeni úshin (312-bap) merdiger uıymdardy lıtsenzııadan aıyrý kózdelgen. 2026 jylǵy 1 shildeden bastap Qurylys kodeksi aıasynda josyqsyz qurylys salýshylardyń tizimin qalyptastyrý jáne júrgizý qaǵıdalary qabyldandy, - delingen mınıstrliktiń jaýabynda. 

Jumystar Jalpyulttyq josparǵa sáıkes júrgizilmek

Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń naqtylaýynsha, Memleket basshysynyń Joldaýlaryn daıyndaý jáne iske asyrý, Prezıdenttiń aktileri men tapsyrmalarymen jumys isteý qaǵıdalaryna sáıkes Jalpyulttyq is-sharalar jospary ázirlenedi. Bul QR Prezıdentiniń 2010 jylǵy 27 sáýirdegi № 976 Jarlyǵymen bekitilgen.

Úkimettiń 2026 jylǵy 3 qarashadaǵy otyrysynda bıylǵy Joldaýdy iske asyrý jónindegi jospar maquldandy.

Qaǵıdalarǵa sáıkes jospardyń jobasy jasalyp, Úkimet qaýlysymen engiziledi jáne Prezıdent Jarlyǵymen bekitiledi. Qazirgi ýaqytta jospardyń oryndalý merzimderi men jaýapty oryndaýshylaryn aıqyndaý jumystary júrgizilýde.

v
Foto: BQO qurylys basqarmasy

Ol bekitilgennen keıin jospar is-sharalaryn júzege asyrý jónindegi jumys belgilengen tártippen jalǵastyrylatyn bolady.

- Qaǵıdalarǵa sáıkes, naqty is-sharalar, olardyń merzimderi men jaýapty oryndaýshylar Jalpyulttyq josparda aıqyndalady. Ol bekitilgennen keıin árbir tarmaq boıynsha baqylaý bekitilip, is-sharalardy iske asyrý jónindegi jol kartalary jasalady. Kúni búgin memlekettik organdar Memleket basshysynyń Joldaýynyń qorytyndysy boıynsha tıisti usynystar ázirlep jatqanyn eskere otyryp, Jospar bekitilgenge jáne is-sharalar bólingenge deıin ony iske asyrý barysy týraly túsiniktemeler berý jáne jaýapty oryndaýshylardy aıqyndaý merziminen buryn dep esepteledi, - dep habarlady Ulttyq ekonomıka mınıstrligi. 

Osylaısha, kórsetilgen joba-josparlarǵa sáıkes Qazaqstanda «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasy aıasynda aýqymdy jumystar atqarylatyn bolady. 

v
Foto: BQO qurylys basqarmasy

Eske sala keteıik, budan buryn halyqtyq qurylys boıynsha Almatydaǵy LRT jáne SkyTrain jobalary jaıly ne belgili bolǵandyǵyn jazǵan edik.