Halyqaralyq erler kúni: Elimizde nege er adamdar áıelden az ómir súredi
ASTANA. KAZINFORM–Qazaqstanda er adamdar áıelderden orta eseppen 7,6 jyl az ómir súredi.Buǵan qoǵamdaǵy er adamnyń róli, eńbek jaǵdaıy, zııandy ádetter men densaýlyqqa degen kózqaras ta áser etedi. Erler nelikten dárigerge qaralýdy keıinge qaldyrady? Otbasyna jaýapkershilikpen qaraıtyn azamat nege óz densaýlyǵyna nemquraıdy bolady? 19 qarasha – Halyqaralyq erler kúnine oraı Kazinform tilshisi eki ǵalymnyń pikirine súıenip, máseleniń áleýmettik jáne medıtsınalyq sebepterin saralap kórdi.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń (USB) 2025 jylǵy derekterine sáıkes, Qazaqstanda erlerdiń ómir súrý uzaqtyǵy 72,2 jyl bolsa, áıelderde bul kórsetkish 79,8 jyldy quraıdy. Al Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (OECD) 2025 jylǵy esebinde uıymǵa múshe elderdegi erlerdiń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 78,5 jas, áıelderdiki 83,7 jas ekeni kórsetilgen. Demek, bul aıyrmashylyq Qazaqstanǵa ǵana tán emes. Budan bólek, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń baǵalaýynsha, erlerdiń saý ómir súrý uzaqtyǵy 59,2 jyldy, áıelderdiki 63,8 jyldy quraıdy eken. Budan biz er adamdardyń ǵumyry ǵana emes, densaýlyǵy jaqsy kúıde ótetin jyldary da qysqa ekenin baıqap otyrmyz. Endeshe, erlerdiń ómirin qysqartatyn negizgi sebepterdi retimen qarastyraıyq.
Erlerdiń ómirin qysqartatyn sebepter
Erlerdiń densaýlyǵynyń erte nasharlaýyna jáne mezgilsiz qaıtys bolýyna qandaı aýrýlar áser etedi? Bul máseleni S.D.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medıtsına ýnıversıtetiniń «Densaýlyq saqtaý saıasaty jáne menedjmenti» kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory, PhD Kámshat Tolǵanbaeva zerttegen. Ǵalym dıssertatsııalyq jumysynda Qazaqstandaǵy 2015–2021 jyldar aralyǵyndaǵy aldyn alýǵa bolatyn ólim-jitim kórsetkishterin taldaǵan.
Zertteý nátıjesinde erler arasynda mundaı ólim-jitim áıelderge qaraǵanda edáýir joǵary ekeni anyqtalǵan. Máselen, 2021 jyly 100 myń er adamǵa shaqqanda aldyn alýǵa bolatyn ólim-jitim kórsetkishi 758 jaǵdaıdy qurasa, áıelder arasynda 375 jaǵdaı tirkelgen, ıaǵnı aıyrmashylyq eki eseden kóp.
Professordyń óziniń aıtýynsha, zertteýge sáıkes, erlerdiń mezgilsiz qaıtys bolýyna kóbine qan aınalymy júıesiniń aýrýlary, jaraqattar men syrtqy sebepter áser etedi.
– Máselen, 2021 jyly júrek-qan tamyrlary aýrýlarynan qaıtys bolǵandar sany 100 myń er adamǵa shaqqanda 247 jaǵdaıdy qurasa, áıelder arasynda bul kórsetkish 111 bolǵan, ıaǵnı erler arasyndaǵy ólim-jitim 2,2 ese joǵary. Jaraqattar men syrtqy sebepterden bolatyn ólim-jitimde aıyrmashylyq odan da úlken: erler arasynda 100 myń adamǵa shaqqanda 96, áıelderde 22 jaǵdaı tirkelgen. Sondaı-aq tynys alý júıesi aýrýlarynan, ásirese pandemııa kezinde, erler ólimi aıtarlyqtaı joǵary bolǵan. Onkologııalyq jáne juqpaly aýrýlar da ólim-jitimge eleýli áser etken. Atap aıtqanda, juqpaly aýrýlardan qaıtys bolǵan erler sany áıeldermen salystyrǵanda eki eseden astam kóp bolǵan, - dedi ol.
Ǵalym zertteýinde aldyn alýǵa bolatyn ólim-jitimdi eki sanatqa bólip qarastyrǵan. Birinshisi – aýrýdyń aldyn alý jáne onyń paıda bolýyna yqpal etetin qaýip faktorlaryn azaıtý arqyly boldyrmaýǵa bolatyn ólim jaǵdaılary. Ekinshisi – aýrýdy der kezinde anyqtap, sapaly medıtsınalyq kómek kórsetý arqyly boldyrmaýǵa bolatyn ólim jaǵdaılary.
– 2021 jyly erler arasynda birinshi sanat boıynsha 100 myń adamǵa shaqqanda 454, ekinshisi boıynsha 304 jaǵdaı tirkelgen. Bul erlerdiń mezgilsiz qaıtys bolýyna áser etetin birqatar sebepti profılaktıkalyq sharalar men ýaqtyly emdeý arqyly azaıtýǵa bolatynyn kórsetedi. Degenmen osy derekter negizinde naqty qansha adamnyń ómirin saqtap qalýǵa bolatynyn anyqtaý múmkin emes, - deıdi Kámshat Tolǵanbaeva.
Al Narhoz ýnıversıtetiniń «Áleýmettik jumys» bilim berý baǵdarlamasynyń assıstent-professory, PhD Áıgerim Jaqypbek erlerdiń ómir súrý uzaqtyǵyna áser etetin negizgi faktorlardyń biri retinde olardyń ómir saltyn ataıdy. Ásirese temeki shegý men alkogol tutyný erler arasynda keń taralǵan.
– USB dereginshe, 2023 jyly Qazaqstanda alkogol tutynýdyń saldarynan psıhıkalyq jáne minez-qulyq ózgeristerine baılanysty tirkelgen aýrýlar sany 100 myń er adamǵa shaqqanda 95 jaǵdaıdy, áıelder arasynda 18 jaǵdaıdy quraǵan, ıaǵnı erler arasyndaǵy kórsetkish 5,3 ese joǵary. Al 2021 jyly júrgizilgen zertteýge sáıkes, erlerdiń 38,5 paıyzy, áıelderdiń 10,1 paıyzy temeki shegetinin aıtqan, - dedi ol.
Zertteýshiniń pikirinshe, bul aıyrmashylyqty tek jeke adamnyń tańdaýymen túsindirýge bolmaıdy. Óıtkeni zııandy ádetterdiń qalyptasýyna áleýmettik orta, qoǵamdaǵy talaptar men adamnyń psıhologııalyq jaǵdaıy da áser etedi. Osy rette qazaq qoǵamynda er adamǵa júkteletin jaýapkershilik pen qıyndyqqa tózip, álsizdigin kórsetpeý týraly qalyptasqan túsinikter onyń densaýlyǵyna qanshalyqty áser etetinine nazar aýdarǵan jón.
«Erkekter jylamaıdy»: myqty bolýdyń kórinbeıtin saldary
Áıgerim Jaqypbektiń aıtýynsha, er adamnyń ózin-ózi baǵalaýy kóbine tabysy men qoǵamdaǵy ornyna baılanysty qalyptasady. Otbasyn qamtamasyz etý mindetin tolyq oryndaı almaǵan jaǵdaıda ol muny jeke basynyń sátsizdigi retinde qabyldaýy múmkin. Sonyń saldarynan sozylmaly kúızelis, depressııa jáne zııandy ádetterge áýestený qaýpi artady.
– Ul balaǵa «jylama, sen erkeksiń» dep úıretemiz. Eresek er adam kúızelisin tanýdy da, aıtýdy da bilmeıdi. Erlerdegi depressııa muń túrinde emes, ashýshańdyq, agressııa, ishimdik, jumysqa shekten tys berilý túrinde kórinedi. Sondyqtan ol jıi anyqtalmaı qalady, - deıdi áleýmettanýshy.
Ol bul máseleniń kúrdeli ekenin sýıtsıd statıstıkasynan da kórýge bolatynyn aıtady. DDU-nyń 2019 jylǵy derekterine sáıkes, Qazaqstanda erler arasyndaǵy sýıtsıd deńgeıi 100 myń adamǵa shaqqanda 30,9 jaǵdaı bolǵan. Áıelderde bul kórsetkish 6,9 jaǵdaıdy quraǵan, ıaǵnı erler arasyndaǵy kórsetkish shamamen 4,5 ese joǵary.
– Álem boıynsha da osyndaı zańdylyq bar: erler ózine qol jumsaýdan áıelderge qaraǵanda úsh ese jıi qaıtys bolady, al áıelder sýıtsıdke úsh ese jıi áreket jasaıdy. Áıelder daǵdarysta kómek suraıtyn belgi beredi, al erler únsiz sheshimge keledi. Bul – «álsizdigińdi kórsetpe» degen qaǵıdanyń eń aýyr saldary, - deıdi Áıgerim Jaqypbek.
Sonymen qosa zertteýshi DDU-nyń 2018 jyly jarııalanǵan Eýropa aımaǵyndaǵy erler densaýlyǵy týraly esebine nazar aýdarady. Onda erlerdiń zııandy ádetteri men densaýlyqqa qaýip tóndiretin minez-qulqy er bolýdyń tabıǵı saldary emes, qoǵamdaǵy erkektik týraly túsiniktermen de baılanysty ekeni kórsetilgen.
– «Er adam myqty bolýy kerek» degen túsinikti joıýdyń qajeti joq, biraq onyń maǵynasyn ózgertý kerek. Naǵyz myqtylyq – aýyrǵanyn moıyndap, ýaqytynda dárigerge qaralý, qıyn sátte kómek suraı bilý jáne otbasy úshin uzaq ári saý ómir súrý, - deıdi ol.
Degenmen qoǵamdaǵy talaptardyń erlerdiń densaýlyǵyna áseri tek psıhologııalyq máselelermen shektelmeıdi. Bul olardyń medıtsınalyq kómekke júginýinen de baıqalady.
«Densaýlyǵyn oılaıdy, biraq dárigerge barmaıdy»
Kámshat Tolǵanbaevanyń zertteýine 721 er adam qatysqan. Saýalnama nátıjesi olardyń densaýlyq týraly bilimi men kúndelikti áreketi arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bar ekenin kórsetken.
Qatysýshylardyń 74,8 paıyzy skrınıngtiń maqsatyn biletinin aıtqan. Soǵan qaramastan 28,2 paıyzy bir jyl boıy dárigerge qaralmaǵan. Temekige qatysty da osyndaı qaıshylyq baıqalady. 45–59 jastaǵy erlerdiń 75,9 paıyzy temekiniń zııanyn bilse de, 35,4 paıyzy shylym shegýdi jalǵastyrǵan. Shamamen árbir besinshi er adam dene belsendiligine múlde kóńil bólmegen.
Ǵalymnyń aıtýynsha, zertteý barysynda ony ásirese er adamdardyń óz densaýlyǵyna jáne otbasy músheleriniń densaýlyǵyna degen kózqarasyndaǵy aıyrmashylyq tańǵaldyrǵan.
– Saýalnama men suhbat barysynda er adamdar óz densaýlyǵyna qatysty jeke jaýapkershiligin jaqsy túsinetinin baıqadym. Alaıda is júzinde densaýlyq olar úshin árdaıym birinshi orynda turmaıdy. Kóbine jumys, kásibı mindetter men qarjylyq turaqtylyq mańyzdyraq bolyp shyǵady. Óz densaýlyǵyna qamqorlyq jasaýdy keıinge qaldyrady. Al balalar men otbasynyń densaýlyǵyna kelgende múlde basqa kórinisti baıqadym. Mundaı jaǵdaıda er adamdar joǵary jaýapkershilik tanytyp, óz mindetterin oryndaýǵa tyrysady, - deıdi Kámshat Tolǵanbaeva.
Zertteýshiniń pikirinshe, bul er adamdardyń jaqyndarynyń densaýlyǵyna qamqorlyq jasaı alatynyn, biraq ózderine dál sondaı kóńil bóle bermeıtinin kórsetedi. Mundaı qaıshylyq Áıgerim Jaqypbektiń er adamnyń qoǵamdaǵy róli týraly tujyrymymen de úndesedi. Otbasyn asyraýdy basty mindet sanaıtyn er adam jumys pen qarjylyq turaqtylyqty densaýlyǵynan joǵary qoıýy múmkin.
Dárigerge barmaýdyń sebebi tek erlerdiń ózinde emes
Erlerdiń dárigerge kesh qaralýyna tek olardyń ózderi kináli me? Kámshat Tolǵanbaevanyń zertteýi máseleniń ekinshi jaǵyna mán berý keregin kórsetip otyr.
Saýalnamaǵa qatysqan er adamdardyń 82,4 paıyzy medıtsınalyq tekserýge shaqyrý almaǵanyn aıtqan. Ǵalymnyń pikirinshe, bul profılaktıkaǵa qatysty jaýapkershiliktiń kóp jaǵdaıda adamnyń ózine júkteletinin, al densaýlyq saqtaý júıesiniń belsendiligi jetkiliksiz ekenin ańǵartady.
– Medıtsınalyq kómekke júginý er adamnyń kásibine qaraı da erekshelenedi. Máselen, basshylar, menedjerler men memlekettik qyzmetshiler arasynda qajet bolǵan jaǵdaıda dárigerge birden qaralýǵa daıyn adamdardyń úlesi 63,7 paıyzdy qurady. Al qara jumysshylar, qoıma qyzmetkerleri, óndiristik jabdyq operatorlary jáne basqa da jumysshylar kiretin topta bul kórsetkish nebári 38,6 paıyz boldy. Sońǵy toptaǵy erlerdiń 36,4 paıyzy emhananyń alystyǵyn kedergi retinde kórsetken. Medıtsına qyzmetkerlerine senim bildirgenderdiń úlesi 27,3 paıyzdy qurady. Degenmen zertteýde tabys deńgeıi men naqty jumys kestesiniń yqpaly jeke eseptelmegenin aıta ketý kerek, - dedi zertteýshi.
Onyń aıtýynsha, zertteý nátıjeleri erlerdiń medıtsınalyq kómekke sırek júginýi tek olardyń óz densaýlyǵyna degen kózqarasymen baılanysty emes ekenin kórsetken.
– Buǵan jumystyń kóptigi, emhanalardyń qolaısyz jumys kestesi, qabyldaýdy uzaq kútý jáne profılaktıkalyq baǵdarlamalar týraly aqparattyń jetkiliksizdigi de áser etedi. Sondyqtan er adamdardyń ózderi medıtsınalyq tekserýge kelýin kútpeı, olardyń qajettilikterine beıimdelgen belsendi profılaktıkalyq sharalardy qolǵa alý qajet, - deıdi Kámshat Tolǵanbaeva.
Osylaısha erlerdiń dárigerge ýaqytynda qaralmaýyna eki túrli jaǵdaı yqpal etetinin baıqaımyz. Bir jaǵynan, olar aýrý belgileri baıqalǵansha medıtsınalyq kómekke júginbeýi múmkin. Ekinshi jaǵynan, jumys pen kúndelikti tirshilikke yńǵaılanǵan medıtsınalyq qyzmettiń jetkiliksizdigi de profılaktıkalyq tekserýden ótýge kedergi keltiredi.
Zeınetten keıingi ómir jáne jalǵyzdyq
Erlerdiń densaýlyǵyna áser etetin áleýmettik faktorlar eńbekke qabiletti kezeńmen shektelmeıdi. Zeınetke shyǵý da olardyń ómirindegi kúrdeli ózgeristerdiń biri bolýy múmkin. Áıgerim Jaqypbek egde jastaǵy adamdar arasynda júrgizgen zertteýinde erler men áıelderdiń qartaıǵan kezdegi áleýmettik ómirinde aıyrmashylyq bar ekenin baıqaǵan.
– Bizdiń egde jastaǵy adamdarmen júrgizgen zertteýimizde erlerdiń ómiriniń máni negizinen jumyspen baılanysty ekeni anyqtaldy. Jumys olarǵa mártebe, kún tártibi, áriptester jáne «kerekpin» degen sezim beredi. Zeınetke shyqqan kúni munyń bári joǵalady. Áıelderde ómirdiń máni otbasy, nemereler, týystar arqyly jalǵasady. Olardyń róli joǵalmaıdy, tek ózgeredi, - deıdi áleýmettanýshy.
Onyń aıtýynsha, kóptegen egde jastaǵy er adam áleýmettik baılanystaryn saqtaýda jubaıyna arqa súıeıdi. Sondyqtan ómirlik seriginen aıyrylý olardyń psıhologııalyq jaǵdaıyna da, densaýlyǵyna da aýyr áser etýi múmkin.
– Jalǵyzdyqtyń densaýlyqqa yqpaly halyqaralyq zertteýlerde de qarastyrylǵan. Máselen, 2010 jyly PLOS Medicine jýrnalynda jarııalanǵan, 148 zertteý men 308 myńnan astam adamnyń derekterin qamtyǵan meta-taldaý áleýmettik baılanystary berik adamdardyń zertteý kezeńindegi tiri qalý yqtımaldyǵy 50 paıyzǵa joǵary ekenin kórsetken, - dep túsindirdi ol.
Sonymen qatar Áıgerim Jaqypbek qazaq qoǵamyndaǵy úlkenge qurmet kórsetý dástúri men aqsaqaldardyń áleýmettik róline de toqtaldy. Buryn birneshe urpaqtyń bir shańyraq astynda ómir súrýi egde jastaǵy adamdardyń otbasymen tyǵyz baılanysta bolýyna múmkindik berdi.
– Qazir ýrbanızatsııa, kóshi-qon jáne balalardyń bólek turýy bul qatynastarǵa ózgeris engizip jatyr. Negizi zeınet – er adam ómirindegi eń osal kezeńderdiń biri. Oǵan aldyn ala daıyndalý kerek: jumystan tys qyzyǵýshylyqtar, dostar men qoǵamdyq belsendilik qalyptastyrý qajet, - deıdi áleýmettanýshy.
Ol sondaı-aq egde jastaǵy erlerdiń qoǵamnan oqshaýlanbaýyna, áleýmettik baılanystaryn saqtap qalýyna jaǵdaı jasaýdyń mańyzyn atap ótti.
– Mundaı baǵytta halyqaralyq tájirıbe de bar. Máselen, Aýstralııada paıda bolǵan Men’s Sheds (Erler sheberhanasy) qozǵalysy egde jastaǵy er adamdardyń birlesip sheberlikpen aınalysýyna, aralasýyna jáne áleýmettik baılanystaryn saqtap qalýyna múmkindik beredi. Bizde mundaı róldi aqsaqaldar keńesteri, belsendi uzaq ómir ortalyqtary, shahmat jáne sport klýbtary, tálimgerlik baǵdarlamalar atqara alady, - dedi ol.
«Erler densaýlyǵyna arnalǵan ulttyq baǵdarlama qajet»
Kámshat Tolǵanbaeva erlerdiń densaýlyǵyn jaqsartý úshin profılaktıkalyq jumystyń tásilin ózgertý qajet dep sanaıdy.
Onyń dıssertatsııalyq zertteýinde medıtsına qyzmetkerlerine arnalǵan arnaıy tekserý paraǵy men er adamdardyń densaýlyǵyna tónetin qaýipterdi óz betinshe baǵalaýyna múmkindik beretin qysqa onlaın saýalnama usynylǵan. Sondaı-aq kásiporyndarda profılaktıkalyq tekserýler uıymdastyryp, bul jumysqa jumys berýshilerdi tartý kózdelgen.
Ǵalymnyń pikirinshe, erlerdiń densaýlyǵyn saqtaý máselesin tek nesep-jynys jáne reprodýktıvti júıe aýrýlarymen baılanystyrýǵa bolmaıdy. Sozylmaly aýrýlardyń aldyn alý, temeki men alkogol tutynýdy azaıtý, durys tamaqtaný men dene belsendiligin arttyrý da mańyzdy.
– Er adamdardyń minez-qulqyn tek aqparat berý arqyly ózgertý múmkin emes. Densaýlyqty nyǵaıtýǵa jaǵdaı jasaý qajet, onyń ishinde tikeleı jumys oryndarynda da. Sondyqtan usynylǵan model profılaktıkalyq sharalardy uıymdastyrýǵa jáne densaýlyqqa qolaıly eńbek ortasyn qalyptastyrýǵa jumys berýshilerdiń belsendi qatysýyn kózdeıdi, - deıdi Kámshat Tolǵanbaeva.
Áleýmettanýshy Áıgerim Jaqypbek erler densaýlyǵyn saqtaý máselesin memlekettik deńgeıde sheshý qajet dep esepteıdi. Ol úshin basqa elderdiń tájirıbesin eskerip, profılaktıkalyq sharalardy er adamdardyń ómir saltyna beıimdeýdi usynady.
– Er adam dárigerge ózi barmasa, medıtsınanyń ózi oǵan jaqyndaýy kerek. Bul jumys ornyndaǵy skrınıng, keshki jáne demalys kúnderi qabyldaý, 40 jastan asqan erlerdiń qan analızin, qysymyn, holesterıni men qantyn turaqty tekserý sııaqty sharalar. Halyqaralyq tájirıbede Kanada erlerdi dárigerge qaralýǵa yntalandyrý úshin erkektiktiń jaǵymdy qyrlaryn nasıhattaıdy, Aýstralııa men Irlandııa eń osal toptaǵy erlerge nazar aýdarady, al Mońǵolııa erler densaýlyǵyn jalpy damý josparyna engizgen. Qazaqstanǵa da erler densaýlyǵyna arnalǵan ulttyq baǵdarlama qajet, - deıdi zertteýshi.
Eki sarapshynyń tujyrymdary bir máselege kep tireledi: erlerdiń ómirin uzartý úshin olardyń jeke jaýapkershiligin arttyrý jetkiliksiz. Qoǵamdaǵy qalyptasqan túsinikter, eńbek jaǵdaıy, medıtsınalyq kómektiń qoljetimdiligi jáne egde jastaǵy adamdardyń áleýmettik ómiri de eskerilýi kerek. Óıtkeni er adamnyń densaýlyǵy tek óziniń jeke máselesi emes. Onyń ýaqytynda dárigerge qaralýy, psıhologııalyq qıyndyqtaryn jasyrmaýy jáne densaýlyǵyna kóńil bólýi ózi jaýapkershilik sezinetin otbasynyń da ál-aýqatyna tikeleı qatysty.