Halyq tabysyn arttyrý boıynsha keshendi jospar jarııalandy

Úkimet bul jospardy ekonomıka ósimi men halyqtyń naqty tabysy arasyndaǵy aıyrmashylyqty azaıtý úshin qabyldap otyr. Ekonomıka ósse de, ınflıatsııanyń kúsheıýi, nesıe júktemesiniń artýy jáne tabystyń birkelki bólinbeýi saldarynan kóptegen adamnyń satyp alý múmkindigin tómendetken.

Sondyqtan halyqtyń tabysyn arttyrý úshin ekonomıkalyq jáne áleýmettik baǵyttaǵy keshendi sharalar qajet ekeni aıtylǵan.

Josparda kásipkerlikti memleket tarapynan qoldaý máselesine de toqtalǵan.

Memlekettik qoldaýdyń eń tıimdi qarjylyq sharalarynyń qatarynda mıkroqarjy uıymdarynyń (budan ári — MQU) mıkronesıelerin sýbsıdııalaý, granttyq jáne lızıngtik qarjylandyrý bar. Atalǵan baǵyttar boıynsha memlekettik qoldaý alǵan jobalar joǵary nátıje kórsetken.

Atap aıtqanda:

— salyq túsimderiniń ósýi boıynsha: MQU mıkronesıelerin sýbsıdııalaý — 199%, granttar — 96%, lızıng — 257%;

— tabys kóleminiń ósýi boıynsha: MQU mıkronesıelerin sýbsıdııalaý — 230%, granttar — 400%, lızıng — 213%;

— qyzmetkerler sanynyń artýy boıynsha: MQU mıkronesıelerin sýbsıdııalaý — 19%, granttar — 38%, lızıng — 25%;

— eńbek ónimdiliginiń ósýi boıynsha: MQU mıkronesıelerin sýbsıdııalaý — 348%, granttar — 157%, lızıng — 270%;

— eńbekaqy qorynyń ósýi boıynsha: MQU mıkronesıelerin sýbsıdııalaý — 379%, granttar — 231%, lızıng — 144%.

Sonymen birge jumyspen qamtý men eńbek ónimdiligine qatysty nátıje barlyq salada birdeı emes. Keıbir salalarda, sonyń ishinde agroónerkásip kesheninde jalaqy deńgeıi áli de tómen bolyp otyr.

Qujatta memlekettik qoldaý alǵan kásipkerler tek salyq mindettemelerin oryndap qana qoımaı, qyzmetkerlerdiń eńbek jaǵdaıyn jaqsartyp, tabysyn arttyrýǵa da kóńil bólýi tıis ekeni aıtylǵan.

Osyǵan baılanysty memlekettik qoldaý sharalaryn naqty baǵyttap, bızneske birqatar mindettemeler júkteý qajet. Onyń ishinde jalaqyny kóterý, sapaly jumys oryndaryn qurý, kadr daıarlaý jáne eńbek ónimdiligin arttyrý talaptary bolýy tıis. Sonymen qatar qoldaý sharalarynyń ashyqtyǵyn, baqylaýyn jáne tıimdiligin arttyrý úshin monıtorıng servısterin (Baqylauda) tsıfrlyq júıege biriktirý qajet.

Usynylyp otyrǵan tetikter:

• sýbsıdııa alýshylar úshin eń tómengi medıanalyq jalaqy deńgeıin belgileý (mysaly, ol óńirdegi medıanalyq kórsetkishten tómen bolmaýy nemese eń tómengi jalaqy kólemine belgili bir koeffıtsıent arqyly baılanystyrylýy tıis);
• sýbsıdııalar men jeńildetilgen qarjylandyrýdy alý múmkindigin saqtaý úshin medıanalyq jalaqyny kezeń-kezeńimen arttyrý talabyn engizý;
• mindettemelerdiń oryndalýyn ortasha jalaqy boıynsha emes, medıanalyq jalaqy kórsetkishi arqyly baqylaý.

Keshendi josparda jalaqy deńgeıindegi aıyrmashylyqty azaıtý, sondaı-aq eń tómengi jalaqy kólemin jáne jekelegen salalardaǵy eńbekaqyny arttyrý sharalary qarastyrylǵan.

Keshendi jospardy iske asyrý 6 negizgi baǵytty qamtıdy:

— jalaqyny arttyrý;

— sapaly jumys oryndaryn qurý;

— adamı kapıtaldy damytý jáne jumyspen qamtýdy arttyrý;

— ınflıatsııany tómendetý jáne naqty tabysty kóbeıtý;

— salyq jáne áleýmettik sharalar;

— halyqtyń qaryz júktemesin azaıtý jáne qarjylyq belsendiligin arttyrý.

1-baǵyt. Jalaqyny arttyrý baǵyty aıasynda mynadaı sharalar qarastyrylǵan:

— eń tómengi jalaqy kólemin arttyrý boıynsha usynystar ázirleý;

— kommýnaldyq saladaǵy tabıǵı monopolııa sýbektileriniń óndiristik personalynyń ortasha jalaqysyn kóterý;

— ekonomıkanyń ártúrli salalarynda saǵattyq eńbekaqy tóleý júıesin engizý tásilderin ázirleý;

— bıznes tarapynan memleket aldyndaǵy mindettemelerdi oryndaý arqyly jaldamaly jumysshylardyń tabysyn arttyrý jáne jumyspen qamtýdy qamtamasyz etý. Bul eńbekaqy qorynyń úlesin kóbeıtý, jańa jumys oryndaryn ashý jáne qazirgi jumys oryndaryn saqtaýdy qamtıdy;

— salalyq jáne óńirlik kelisimder aıasynda eńbek qatynastaryn retteý boıynsha áleýmettik áriptestik sharalaryn júıeli túrde júzege asyrý;

— kásipkerlerdiń áleýmettik jaýapkershilik boıynsha tıimdi tájirıbelerin basqa kompanııalarǵa úlgi retinde engizý;

— iri, orta jáne beıindi jeke kásiporyndardyń basshylarymen óndiristik personaldyń jalaqysyn ınflıatsııa deńgeıinen 2–3%-ǵa joǵary kóterý máselesi boıynsha kezdesýler ótkizý jáne bul talaptardy kásiporyndardyń ujymdyq sharttaryna engizý;

— azamattyq qyzmetshilerdiń jalaqysyn arttyrý máselesin qarastyrý;

— memlekettik qyzmetshilerdiń kóldeneń mansaptyq ósýin engizýge arnalǵan pılottyq joba nátıjelerin eskere otyryp, eńbekaqy tóleý jaǵdaıyn jaqsartý boıynsha usynystar ázirleý jáne basqa da sharalar.

2-baǵyt. Sapaly jumys oryndaryn qurý mynalardy qamtıdy:

— 2029 jylǵa qaraı negizgi ekonomıkalyq qyzmet túrleri boıynsha sapaly jumys oryndarynyń sanyn 3,8 mln adamǵa deıin arttyrý;

— Úkimet aıqyndaǵan 17 iri klasterlik jobany iske qosý jáne júzege asyrý aıasynda jańa jumys oryndaryn ashý;

— agroónerkásip keshenindegi ınvestıtsııalyq jobalardy júzege asyrý arqyly jumys oryndaryn qurý;

— iri munaı-gaz jáne taý-ken metallýrgııa kompanııalarynyń áleýmettik ınvestıtsııalyq jobalaryn iske asyrý;

— ulttyq jobalar, elektrondy eńbek bırjasyndaǵy bos jumys oryndary, jeke bastamalar aıasynda ashylatyn jáne sýbsıdııalanatyn jumys oryndary arqyly halyqty jumyspen qamtý;

— memlekettik múlikti shaǵyn jáne orta bızneske (ShOB) jalǵa berý jumysyn kúsheıtý, bul rette ony kútip ustaý shyǵyndaryn eskerý jáne basqa da sharalar.

3-baǵyt. Adamı kapıtaldy damytý jáne jumyspen qamtýdy arttyrý mynalardy kózdeıdi:

— tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý (TjKB) uıymdarynda mamandardy naqty sektordyń suranysyna saı daıarlaý;

— stýdentterdi dýaldy oqytýǵa kóbirek tartý úshin TjKB uıymdary men kásiporyndar arasyndaǵy uzaq merzimdi áriptestik aıasyndaǵy baılanysty keńeıtý;

— kásiporyndar men uıymdarda, sonyń ishinde «Jastar praktıkasy» jobasy aıasynda tálimgerlik ınstıtýtyn damytý.

4-baǵyt. Inflıatsııany tómendetý jáne naqty tabysty arttyrý

— áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryn (ÁMAT) maýsymaralyq jáne suranys joǵary kezeńderde kedergisiz ári turaqty jetkizý úshin «jasyl dáliz» uıymdastyrý;

— ÁMAT boıynsha 15%-dyq saýda ústemesi talaptarynyń saqtalýyn baqylaý;

— jolaýshylar tasymaly tarıfteriniń ósýin tejeý;

— temirjol arqyly tasymaldanatyn áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń tarıfin 36%-ǵa tómendetý;

— apta saıyn aýyl sharýashylyǵy jármeńkelerin ótkizý;

— áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń turaqtandyrý qorlaryn qalyptastyrý;

— tutyný naryǵyndaǵy baǵany turaqtandyrý úshin taýarlyq ınterventsııalar júrgizý;

— ekinshi deńgeıli bankterdiń (EDB) bıznesti nesıeleýin yntalandyrýǵa baǵyttalǵan qosymsha retteý sharalaryn engizý.

5-baǵyt. Salyq jáne áleýmettik sharalar

— 2029 jyldan bastap ıpotekalyq nesıe boıynsha tólenetin paıyzdardy tolyq kólemde salyqtyq shegerimge jatqyzý múmkindigin qalpyna keltirý máselesin qarastyrý;

— tabysy kedeılik sheginen tómen otbasylarǵa áleýmettik qoldaý quraldaryn proaktıvti túrde usyný;

— «áleýmettik ámııan» arqyly azamattarǵa áleýmettik kómek kórsetýdiń proaktıvti formatyn engizý;

— áleýmettik kásipkerlik sýbektilerine kórsetiletin memlekettik qoldaý sharalaryn jetildirý boıynsha usynystar ázirleý;

— áleýmettik kásipkerlik sýbektileriniń qaryzdaryn qaıta qurylymdaý, bul rette syıaqy mólsherlemesiniń bir bóligin sýbsıdııalaý (nomınaldy mólsherlemeniń 50%-yna deıin, biraq jyldyq 24%-dan aspaıtyn kólemde);

— azamattardyń jekelegen sanattaryn tegin dári-dármekpen qamtamasyz etý (TMKKK aıasynda).

6-baǵyt. Halyqtyń qaryz júktemesin azaıtý jáne qarjylyq belsendiligin arttyrý

— bankter men mıkroqarjy uıymdaryndaǵy azamattardyń merzimi ótken tutynýshylyq nesıeleri boıynsha bereshegin retteý;

— bank jáne mıkroqarjy ombýdsmenderi arqyly kepilsiz tutynýshylyq qaryzdardy retteýge arnalǵan biryńǵaı platformany iske qosý;

— tutynýshylyq nesıeler boıynsha jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesiniń (JTSM) shekti deńgeıin esepteý ádistemesin qaıta qaraý;

— bilim berý nesıelerine kepildik berý júıesin jetildirý;

— qarjylyq ónimder boıynsha standarttalǵan negizgi aqparattyq qujat engizý. Bul azamattarǵa usynystardyń sharttaryn salystyryp, sanaly tańdaý jasaýǵa múmkindik beredi;

— qarjylyq qyzmet kórsetý kezinde azamattardyń quqyǵyn buzatyn áreketterdiń aldyn alý talaptaryn engizý. Onyń ishinde qosymsha qyzmetterdi kúshtep usynýǵa, mańyzdy sharttardy jasyrýǵa jol bermeý;

— halyq arasynda qor naryǵyna belsendi qatysý týraly túsindirý jumystaryn júrgizý;

— tutynýshylyq nesıe berer kezde azamattyń tólem qabiletin, qaryz júktemesin jáne alaıaqtyq táýekeliniń joǵary belgilerin eskeretin baǵalaý júıesin engizý;

— jeke tulǵalarǵa bank nesıesin berý jáne oǵan qyzmet kórsetý kezinde alynatyn komıssııalar men ózge de tólemder tizimin qysqartý;

— áleýmettik osal toptarǵa jatatyn azamattardyń bankrottyq rásimin jeńildetý;

— jeke tulǵalardyń proaktıvti bankrottyǵy tetigin engizý.

Keshendi jospardy iske asyrý nátıjesinde mynadaı kórsetkishterge qol jetkizý josparlanyp otyr:

— qyzmetkerlerdiń naqty tabysyn arttyrý úshin jalaqyny orta eseppen 10%-ǵa kóterý;

— halyq tabysyn jyl saıyn ınflıatsııa deńgeıinen 2–3%-ǵa joǵary ósirý. Ásirese tómen jáne orta jalaqy alatyn azamattardyń tabysyn arttyrý arqyly qoǵamdaǵy ártúrli toptar arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtý;

— zamanaýı tehnologııalar men bilikti mamandarǵa negizdelgen sapaly jumys oryndaryn qurý. Mundaı jumys oryndarynyń sany jyl saıyn 240 myńǵa deıin artady;

— ekonomıkaǵa qajet kásibı jáne tsıfrlyq daǵdylardy damytý arqyly mamandardyń biliktiligin arttyrý. Sondaı-aq kásiporyndarmen 600-ge deıin memorandým jasap, dýaldy oqytýǵa qatysýshylar sanyn kóbeıtý;

— aýyldy jerlerde 30 myńnan astam bıýdjettik mıkrokredıt berý;

— jańa jumys oryndarynyń kózi retinde kásipkerlik pen ózin-ózi jumyspen qamtýdy damytý. Sapaly jumys oryndarynyń ortasha jyldyq ósimi 10% bolady;

— 2029 jylǵa qaraı ınflıatsııa deńgeıin 5–7%-ǵa deıin tómendetý;

— áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna (ÁMAT) 15%-dyq saýda ústemesin saqtaý arqyly negizgi taýarlar men qyzmetter baǵasynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý;

— 2029 jyly azyq-túlikpen qamtamasyz etý deńgeıin (onyń ishinde áleýmettik mańyzy bar taýarlar boıynsha) keminde 88%-ǵa jetkizý;

— 2029 jylǵa qaraı suranysqa ıe mamandyqtardyń 90%-yn kásibı standarttarmen qamtý;

— 2029 jyly aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligin 8,2 mln teńgege deıin arttyrý;

— 2029 jylǵa qaraı halyqtyń azyq-túlikke jumsalatyn shyǵyn úlesin 40%-ǵa deıin tómendetý.

Qaýly 10 maýsymnan bastap qoldanysqa engizildi.

Aıt keteıik, Qazaqstan Dúnıejúzilik bankpen birlesken jospar ázirleıdi.