Halyq qaharmany Kenjebaı Mádenov týraly ne bilemiz

Halyq qaharmanyna týys bolyp keletin BQO turǵyny Tolybaı Dalabaevtyń málim etkenindeı, Kenjebaı Mádenov 1925 jyly 19 aqpanda Qaratóbe aýdany Aqtaısaı aýylynda dúnıege kelgen. 

1942-1943 jyldary Qaratóbe aýdanynda mal ónimderin daıyndaý keńsesinde esepshi bolyp eńbek jolyn bastaǵan. 1943 jyly Qyzyl armııa qataryna shaqyrylyp, 1946 jylǵa deıin maıdan dalasynda erlikpen qyzmet etti.

Krasnoholmsk jaıaý ásker ýchılışesin támamdap, kishi leıtenant sheninde ІІІ Ýkraına maıdany quramynda shaıqasty. Ol 170-atqyshtar polkinde pýlemetshiler vzvodynyń, keıin atqyshtar bóliminiń komandıri boldy.

1945 jyly 29 sáýirde Berlın operatsııasy kezinde Kenjebaı Mádenov bastaǵan vzvod jaýdyń berik bekinisterin buzyp ótip, Ratýsha (merııa) ǵımaratyna alǵashqylardyń biri bolyp basyp kirdi. Batyr jaýynger ǵımarat tóbesine Jeńis týyn qadap, tarıhı erlik jasady.

Onyń bul erligi týraly Keńes Odaǵynyń Marshaly, ataqty qolbasshy Georgıı Jýkovtyń óz estelikterinde atap ótkeni belgili. Sondaı-aq birqatar nemis jazýshysy da onyń batyrlyǵyn óz eńbekterine arqaý etken.

Atap aıtqanda, G.Jýkov «Estelikter men tolǵanystar» memýarynyń 3-tomynda: «29 aprelıa v tsentre goroda razvernýlıs naıbolee ojestochennye srajenııa. Na ratýshý nastýpalı 1008-ı strelkovyı polk (komandır polkovnık V. N. Borısov) ı 1010-ı polk (komandır polkovnık M. F. Zagorodskıı) 266-ı strelkovoı dıvızıı. Pervym sıýda vorvalsıa vzvod leıtenanta K.Madenova. Vmeste s otvajnym leıtenantom smelo deıstvovalı boıtsy N. P. Kondrashev, K. E. Krıýtchenko, I. F. Kashpýrovskıı ı drýgıe. Onı zakıdalı vestıbıýl ı korıdory rýchnymı granatamı. Kajdýıý komnatý prıhodılos brat s boıý…» dep jazdy. Kenjebaı Mádenov soǵystan keıin elge oralyp, bilim alyp, S. M. Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń professory Aqqalı Ahmettiń naqtylaýynsha, Kenjebaı Mádenov 1943 jyldyń qańtarynda 18 jasqa tolmastan óz erkimen ásker qataryna alynǵan. Aldymen Ýkraına jerindegi keskilesken shaıqastarǵa qatysqan.

— Kishi komandır K.Mádenov 5-shi ekpindi armııanyń ofıtserlik jaıaý ásker kýrsyn támamdaǵan soń, kishi leıtenant ofıtserlik shenin aldy. 1944 jyldyń qarasha aıynan bastap І Belarýs maıdany 5-ekpindi armııasynyń 266-atqyshtar dıvızııasy Sývorov ordendi 1008-atqyshtar polki, 2-batalon rotasynyń 5-atqyshtar vzvodyna komandır boldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń eń surapyl shaıqastary sanalatyn Dneprden ótý, ıAssy-Kıshınev, Varshavany azat etý, Vısla-Oder operatsııasyna, Berlındi alý shabýylyna qatynasty, — deıdi tarıhshy.

Berlın qalasynyń ár úıin berik bekiniske aınaldyryp alǵan fashıster shabýylshylarǵa qarǵa adym jyljýǵa mursha bermeı arpalysty, qyrǵyn urystan adam qany sýsha aqty. Surapyl shaıqas ústinde K.Mádenov batalon komandıri I.Bobylevtan shaqyrtý alady. Komandır joǵarǵy komandovanıeniń buıryǵy boıynsha «Imperııa keńsesi» Ratýshaǵa jeńis týyn tigý onyń vzvodyna tapsyrylǵanyn jetkizedi. 

Tapsyrmanyń qalaı oryndalǵany týraly soǵystan keıingi beıbit zamanda gvardııa kapıtany K.Mádenov bylaısha eske alǵan: «Buıryqty alǵannan keıin vzvodyma kelip, jaýyngerlerge aldaǵy mindetti túsindirdim, tapsyrmany qalaı oryndaýdyń jaıyn, shabýyl jasaýdyń jobasyn aıttym. Bizge bir bólimshe kómekke keledi. Ratýsha — kópqabatty qara qońyr záýlim úı. Ratýshanyń qaqpasyna deıin bar bolǵany 40-50 metrdeı-aq jer. Oq nóseriniń kúshtiligi sondaı — ol asfaltty tesip óte almaı, joǵary shorshyp, burshaq jaýǵandaı satyrlap jatyr. Birneshe snarıad Ratýshanyń aýyr qaqpalaryn buzyp, qabyrǵalaryn opyryp jiberdi. Osy kezde «Alǵa! Alǵa!» dep esikten ytqı jóneldim. Meniń izimshe vzvodtaǵy jaýyngerler de bir-birden lap berdi. Urystyń joıqyny Ratýshanyń ishinde boldy.… Aqyrynda «Imperııa keńsesi» jaýdan túgel tazartyldy da, Ratýshanyń tóbesine biz tikken Qyzyl tý jelbirep turdy» («Qazaqstan kommýnısi» jýrnaly, 6 maýsym, 1970 jyl).

Ratýshany qorǵap turǵandar atyshýly fashıstik SS-tiń tańdaýly bólimderi bolatyn. Sondyqtan ǵımarattyń ár qabatyn qolma-qol urystarmen alýǵa týra keldi. Ratýshanyń tóbesindegi tuǵyrǵa joıqyn urystardan soń, vzvod komandıri K.Mádenov pen komsorg K.Gromov jeńis týyn qadady. 

Osylaısha, soǵystyń sońǵy kúnderinde bar bolǵany 20 jastaǵy leıtenant Kenjebaı Mádenov fashızm ordasynda jeńis týyn tigip, ult rýhyn asqaqtatqan qas batyr boldy.

— Kenjebaı Mádenov soǵystan oralǵan soń, shańyraq kóterip, úıli-barandy boldy. Qazıza Ýálıqyzymen otasyp, dúnıege tórt ul, úsh qyz ákeldi. Raýza, Sáýle atty egiz qyzdary, Mahambet, Isataı, Serik, Taras (ókinishke qaraı, 2003 jyly dúnıeden ozdy) jáne Maıra esimdi perzentteri ósip jetildi. Búgingi tańda batyrdan taraǵan urpaqtar Atyraý, Oral, Astrahan qalalarynda beıbit ǵumyr keship jatyr, — dedi A.Ahmet.

Kenjebaı Mádenov 1950-1974 jyldar aralyǵynda Batys Qazaqstan jáne Gýrev oblystaryndaǵy QazKSR MQK organdarynda qyzmet atqarǵan. Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń ardageri 1974 jyly 26 jeltoqsanda ómirden ótti.

Batyrdyń uly Mahambet Kenjebaıuly 1981 jyly Qyzyl týly Qıyr Shyǵys áskerı okrýgine qarasty Evreı avtonomııalyq oblysy Babstovo selosynda ornalasqan áskerı bólimde serjant ataǵymen radıopelengatorlyq qyzmettiń bastyǵy retinde boryshyn ótep júrgen kezinde qyzyq jaǵdaıǵa tap bolǵan. Sóıtse, kórshi jaıaý ásker bóliminiń plakatynda kórsetilgen Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy kartasy ákesi júrip ótken joryq joldarymen sáıkes keledi eken. Keıin sol bólimge baryp, tarıhymen tanysqanda, sol 1008-atqyshtar polki bolyp shyǵady. Sonda áskerı bólimniń shtab bastyǵy, podpolkovnık Malyhqa polk quramynda ákesi, qos «Qyzyl Juldyz», І dárejeli Otan soǵysy ordenderiniń ıegeri Kenjebaı Mádenovtyń bolǵanyn aıtady. Shtabta ákesi týraly qujattardy kórsetip, soǵysqa qaıdan shaqyrylǵany, qaı rotada qyzmet etkeni, urysta qandaı erlikter kórsetkeni, qandaı nagradalar alǵany týraly maǵlumat beredi. Podpolkovnık «Jaýyngerlik dańq» murajaıyn ashýǵa daıyndyq jumystarynyń júrip jatqanyn aıtyp, serjantty komandovanıemen sóılesip, óz bólimine aldyrtýǵa jumystanatynyn jetkizedi. Mine, bul urpaqtar sabaqtastyǵynyń bir kórinisi edi.

Eske sala keteıik, budan buryn Halyq qaharmany Kenjebaı Mádenovtiń ulyna Altyn juldyz ben «Otan» ordeni tabystalǵanyn jazǵan edik.