Halyq astronomııasy: Qazaqtar karta men GPS joq zamanda qalaı jol tapqan
ASTANA.KAZINFORM — Ejelgi zamannan beri qazaq halqy aýa raıyn boljaý men dalada jol tabý úshin juldyzdarǵa jáne tabıǵı qubylystarǵa erekshe mán bergen. Tarıhshy jáne etnolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory Ahmet Toqtabaı Altaıdan Atyraýǵa deıingi alyp aýmaqta qalaı baǵdar alǵanyn aıtyp berdi.
Tarıhshynyń aıtýynsha, qazaqtar sııaqty kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli halyqtardyń kópshiligi kúndelikti ómirinde tabıǵı qubylystarǵa jiti mán bergen. Ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan tabıǵat týraly bilim halyqtyń tájirıbesin kórsetedi. Bul týraly saıahatshylar men zertteýshilerdiń eńbekterinde jáne joljazbalarynda aıtylady.
— Qazirgi Qazaqstan aýmaǵyna kelgen saıahatshylar men ǵalymdar qazaqtardyń baıqampazdyǵy týraly kóp jazǵan: keń dalada, ný ormanda, taýlar arasynda, qoıý túnde, jańbyr men qarly boranda olardyń úıge qalaı jol taýyp, ózderin, malyn jáne aýylyn qalaı saqtaǵanyn baıandaıdy. Qazaqtar tabıǵatqa etene bolyp, bala kezinen-aq qorshaǵan ortany óz úıi retinde qabyldaǵan jáne aınaladaǵy barlyq nárseni — janýarlardy, qustardy, ormandy, aǵashtardy nemese tastardy biletin bolǵan. Juldyzdarǵa qarap baǵdar alǵan, ǵarysh denelerin ajyrata bilgen, osylaısha ushy-qıyry joq dalada durys baǵdar alǵan, — deıdi Ahmet Toqtabaı.
Ásirese jańa týǵan aıǵa, kúnniń ornalasýyna, juldyzdar men olardyń qozǵalysyna erekshe nazar aýdarylǵan. Qazaqtar Úrker, Sholpan, Esekqyrǵan, Qyzyljuldyz, Temirqazyq, Jetiqaraqshy, Úsharqar, Bosaǵa, Alqa juldyz, Qambar jáne Súmbile sııaqty juldyzdardy aıyra bilgen.
Tabıǵatty baqylaý arqyly boran, jańbyr, jeldiń baǵyty, egin egý ýaqyty men maýsymdyq kóshý kezeńderi anyqtalǵan. Halyq astronomııasy qazaqtardyń mádenıetimen, ańyz-ertegilerimen jáne kúndelikti ómirimen tyǵyz baılanysty bolyp, kóshpeli ómir salty úshin is júzinde tıimdi bolǵan. Jalpy, ǵarysh týraly bilim sharýashylyqty tıimdi basqarýǵa jáne tabıǵat tsıklderin túsinýge múmkindik bergen.
Tarıhshynyń aıtýynsha, reseılik áskerı Vrangeldiń jazbalarynda mynadaı oqıǵa bar: bir jas qazaq oǵan aspanda bir úlken juldyzdy kórgenin, ol ekinshi juldyzdy jutyp alyp, keıin qaıta shyǵaryp jibergenin aıtqan. Avtor munyń ıÝpıter ekenin, onyń basqa juldyzǵa jaqyndaǵanda kóleńkede qalyp, joǵalyp ketkendeı áser beretinin, al keıin tań ata qaıta kórinetinin jazady.
Ahmet Toqtabaı qazaqtardyń juldyzdardy teleskop arqyly emes, óz kózimen baqylaıtynyn aıtady. Olardyń erekshe ótkir kórý qabileti alystaǵy nysandardy kórip, basqalarǵa kórinbeıtin usaq bólshekterge deıin ajyrata alýǵa múmkindik bergen.
Tarıhshynyń aıtýynsha, qazaqtar tabıǵatta jol tabý men baǵdarlaý boıynsha tańǵalarlyq qabiletke ıe bolǵan, bul olardyń kóshpeli ómir saltynyń nátıjesi. Mysaly, Batystaǵy Kishi júz qazaqtary myńdaǵan shaqyrym jerge qonys aýdara alatyn: olar Buharadaǵy qysqy qonystarynda qystap, keıin Aqtóbe men Orynborǵa deıingi jaılaýlarǵa baratyn, keıin qaıta oralatyn. Jolda eldi mekender bolmasa da, olar jer bederiniń erekshelikterin jaqsy biletin jáne joldy dál taba alatyn bolǵan.
— Burynǵy qazaqtar erekshe qyraǵy ári zeıindi bolǵan. Ótýge qıyn jerlerde, ekstremaldy jaǵdaılarda olar jol baǵytyn dál anyqtaı biletin. Bul saıahatshylar men orys áskeriniń ofıtserlerin tańǵaldyratyn, — deıdi ol.
Sondyqtan Ortalyq Azııadan Qytaıǵa deıingi aımaqty qamtyǵan saparlar men ekspedıtsııalar kezinde qazaqtar jıi jolserik bolyp júrgen.
— Otyryqshy halyqtar sııaqty qozǵalysy shektelmegen qazaqtar myńdaǵan shaqyrym qashyqtyqqa kóshe alatyn. Azııa saýdagerleri de qazaqtardy jolserik retinde paıdalanyp, olardyń qyzmetine aqy tólegen. Orys saıahatshylary men Geografııalyq qoǵamnyń kóptegen ekspedıtsııalary qazaqtardyń jıi jolserik bolyp júrgenin atap ótken, — dedi Ahmet Toqtabaı.
Orys saıahatshysy Nıkolaı Prjevalskıı óz jazbalarynda Shyǵys Qazaqstannan shyqqan batyr Myrzash Aldııarovty eske alady. Myrzash batyr Prjevalskııdiń saparlarynda jolserik retinde qatysqan — 1877 jyldyń kúzinde Quljadan Gýchenge, al 1879 jylǵy úshinshi ekspedıtsııada Zaısannan Hamı arqyly Tıbetke jáne Sary ózenniń joǵarǵy aǵysyna deıin barǵan.
Osy ekspedıtsııanyń arqasynda batyrdyń fotosýreti saqtalǵan. Prjevalskıı Myrzash batyrdyń qıyn aýa raıynda jol taýyp, jergilikti halyqpen ortaq til taba alǵanyn, bul ekspedıtsııanyń jumysynyń sátti ótýine múmkindik bergenin jazǵan.
Saıahatshy óz kitabynda: «Myrzash bizdiń shekaraǵa jaqyn jatqan Jońǵarııanyń batys bóligin óte jaqsy biletin, ol onda jyldar boıy barymta jasaýmen aınalysqan. Jolserik retinde Myrzash óte paıdaly boldy» dep jazǵan.
Ahmet Toqtabaıdyń aıtýynsha, qazaqtardyń taǵy bir ereksheligi — ań-qustyń kómegimen jol taba bilýi. Onyń aıtýynsha, attyń kózi birneshe shaqyrym jerdegi bıdaı dánindeı zatty da baıqap qalady. At aldynda qaýip bolsa, ıesine belgi beredi jáne adam adassa, ózi jol taba alady.
— Ózimniń bala kezimnen bir mysal aıtaıyn, bul 1961 jyldyń qyrkúıeginiń sońy edi, men ekinshi synypta oqıtynmyn. Sol kezde biz aýylda, kıiz úıde turdyq. Anam meni kórshi aýylǵa jibergen, qaıtyp kele jatqanymda qarańǵy tústi. Jol joq, aınala tek qumdy tóbeler men dóńder edi. Men Qytaımen shekarany kezdeısoq kesip ótemin be qoryqtym. Aqyry jol taba almaı qorqyp, jylap, attyń shylbyryn bosatyp, uıyqtap kettim. Oıansam, attyń jol taba bilýiniń arqasynda aman-esen úıge jetippin, — deıdi Ahmet Toqtabaı.
Tarıhshy atap ótkendeı, qazaqtar «dala botanıkteri» de bolǵan. Ǵalym Mıhaıl Zalesskıı jazǵandaı, qazaqtar júzdegen shóp túrin tanı alatyn: qaı shóp malǵa jaraıtynyn, qoı qaı shópti jeıtinin, sıyr men at qaı shópti jeıtinin biletin. Olar árbir shóptiń qashan gúldeıtinin de biletin, osy arqyly aýa raıyn aldyn ala boljaı alatyn.
Juldyzdarǵa qarap aýa raıyn anyqtaý — qazaqtarǵa tán taǵy bir óner bolǵan. Mundaı adamdardy halyq astronomdary, ıaǵnı juldyznamashylar dep ataıdy.
— Halyq astronomııasyn ǵalym Ábishev zerttegen jáne 1950 jyldary osy taqyrypta tamasha eńbek jazǵan. Oǵan qosa, ózimniń baıyptaýymsha, Qytaıdaǵy qazaqtar arasynda da bul sala jaqsy zerttelgen. Bul bilimniń ıeleri azaıyp keledi. Búginde aýa raıyn sınoptıkter boljap beredi. Al buryn juldyznamashylar tabıǵatty baqylap, juldyzdardy qadaǵalap, málimetterdi jazyp, jeke baqylaýlaryna súıenip, qorytyndy shyǵaratyn. Olar óz ónerin atadan balaǵa qaldyryp otyrǵan, ár aýyldyń óz juldyznamashysy bolǵan. Belgili baılar jazda juldyznamashylar men astrologtardan keńes alyp, kúzdiń alǵashqy sýyqtarynda olardyń boljamdaryna súıenip, qaýipsiz qystaý izdeý úshin adam jiberip otyrǵan. Mundaı adamdar óte bilimdi bolǵan, — deıdi Ahmet Toqtabaı.
Buǵan deıin Túrkistan oblysy Sozaq aýdany Aqsúmbe aýylyndaǵy 6 ǵasyrdan astam tarıhy bar «Aqbıkesh» munarasy týraly maqala jarııalanǵan edi.